BrainParrot

UPSC चालू घडामोडी मराठीत — 2 नोव्हेंबर, 2026

2 नोव्हेंबर, 2026 च्या UPSC साठी उपयुक्त चालू घडामोडी: द हिंदू, PIB, PRS, योजना आणि कुरुक्षेत्रमधील नोट्स, प्रिलिम्स फॅक्ट कार्ड्स आणि दैनिक डायजेस्ट.

वृत्तपत्रे · 12 बाबी

GS3संपूर्ण नोट

बेरोजगारी घटत असतानाही भारतात 'सन्माननीय कामा'चा अभाव

  • भारतातील घटती बेरोजगारी रोजगाराच्या कमकुवत दर्जावर पांघरूण घालते, असा युक्तिवाद एका संपादकीय लेखात केला आहे. लेखात पीएलएफएसच्या दोन फेऱ्यांवर (२०१७-१८ आणि २०२३-२४) आधारित, पाच उद्योगांसाठीचा सन्माननीय काम निर्देशांक (डीडब्ल्यूआय) तयार केला आहे.
  • निर्देशांक वाढला, पण खालच्या पायावरून. प्रगती क्षेत्र, प्रदेश, लिंग आणि जात यांनुसार असमान आहे, आणि अनौपचारिकता अजूनही खूप जास्त आहे.
  • "नोकऱ्या मोजणे" या दृष्टिकोनाकडून "नोकऱ्यांचा दर्जा" या दृष्टिकोनाकडे वळण्याची आणि सार्वत्रिक व हस्तांतरणीय सामाजिक संरक्षण देण्याची शिफारस लेखात केली आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ – अर्थव्यवस्था (रोजगार, सर्वसमावेशक वृद्धी); जीएस२ – सामाजिक न्याय (कामगार, लिंगभाव, जात)

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • आयएलओ सन्माननीय कामाची व्याख्या न्याय्य उत्पन्न, कामाच्या ठिकाणचे हक्क, सामाजिक सुरक्षा आणि प्रतिष्ठा अशी करते. ते शाश्वत विकास ध्येय ८ चा भाग आहे: "सर्वांसाठी सन्माननीय काम".
  • डीडब्ल्यूआयची तीन उप-परिमाणे: रोजगाराचा दर्जा, रोजगाराची संधी आणि सामाजिक सुरक्षा.
  • समाविष्ट पाच उद्योग: शेती, उत्पादन, बांधकाम, घाऊक व किरकोळ व्यापार आणि वाहतूक.

स्रोत: द हिंदू, 2 नोव्हेंबर, 2026

UPSC नोट वाचा →
GS2संपूर्ण नोट

शी यांच्या चीनमधील न संपणारी शुद्धीकरण मोहीम (चिनी कम्युनिस्ट पक्षाचे पाचवे पूर्णाधिवेशन, २०वी केंद्रीय समिती)

  • चीनच्या कम्युनिस्ट पक्षाच्या पाचव्या पूर्णाधिवेशनाने (चार दिवसांचे, बीजिंगमध्ये २९ ऑक्टोबरला संपन्न) भ्रष्टाचारविरोधी शुद्धीकरण मोहीम संपलेली नाही, हे स्पष्ट केले.
  • या अधिवेशनात केंद्रीय समितीच्या तब्बल ३३ सदस्यांची हकालपट्टी करण्यात आली. त्यांत १६ पीएलए जनरलांचा समावेश आहे.
  • २०२७ च्या उत्तरार्धात २१वी पक्ष काँग्रेस होईल अशी घोषणा करण्यात आली. त्यातून शी जिनपिंग यांच्या चौथ्या पंचवार्षिक कार्यकाळाची सुरुवात होण्याची शक्यता आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध (चीन: राजकारण, लष्कर, अर्थव्यवस्था आणि भारतावरील परिणाम)

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • २०व्या पक्ष काँग्रेसमध्ये (२०२२) निवडलेल्या केंद्रीय समितीत ३७६ सदस्य होते. पाचव्या पूर्णाधिवेशनाला केवळ २७९ उपस्थित होते.
  • २१वी पक्ष काँग्रेस २०२७ च्या उत्तरार्धात, बहुधा ऑक्टोबर किंवा नोव्हेंबरमध्ये, होणार आहे.
  • स्वीकारलेल्या ठरावाचे शीर्षक "पक्षाच्या पूर्ण व काटेकोर स्वशासनावर ठाम राहण्याविषयीचे काही प्रमुख मुद्दे" असे आहे.

स्रोत: द हिंदू, 2 नोव्हेंबर, 2026

UPSC नोट वाचा →
GS2संपूर्ण नोट

पश्चिम बंगालचे २.५ लाख मतुआंना सीएए अंतर्गत नागरिकत्व देण्यासाठी ३१ डिसेंबरचे लक्ष्य

  • पश्चिम बंगालचे मुख्यमंत्री सुवेंदु अधिकारी यांनी मतुआंचे धार्मिक मुख्यालय असलेल्या ठाकूरनगर येथे भेट दिली. तेथे ते म्हणाले की, राज्याने ३१ डिसेंबरपर्यंत सीएए अंतर्गत २.५ लाख मतुआंना नागरिकत्व प्रमाणपत्रे देण्याचे लक्ष्य ठेवले आहे. आतापर्यंत केवळ २५,००० लोकांना नागरिकत्व मिळाले आहे.
  • अर्जांना गती देण्याचे आणि नागरिकत्व मिळालेल्यांची नावे जानेवारीत मतदार यादीत समाविष्ट करण्याचे आश्वासन त्यांनी दिले.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ — राज्यव्यवस्था: नागरिकत्व (सीएए), केंद्र–राज्य संबंध, दुर्बल घटक

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • सीएए २०१९ हा नागरिकत्व अधिनियम, १९५५ मध्ये सुधारणा करतो. ३१ डिसेंबर २०१४ रोजी किंवा त्यापूर्वी भारतात आलेल्या अफगाणिस्तान, बांगलादेश आणि पाकिस्तानमधील हिंदू, शीख, बौद्ध, जैन, पारशी आणि ख्रिश्चन यांना तो लागू होतो. नैसर्गिकीकरणाचा कालावधी: ११ वर्षांवरून ५ वर्षे.
  • नागरिकत्वाचे नियमन करण्याचा संसदेचा अधिकार अनुच्छेद ११ मधून येतो. सीएए नियम ११ मार्च २०२४ रोजी अधिसूचित झाले. सहावी अनुसूची आणि इनर लाइन परमिट क्षेत्रे सवलतप्राप्त आहेत.
  • कलम ६ब अंतर्गतचे अर्ज जिल्हास्तरीय समितीमार्फत (प्रमुख: डाक अधीक्षक) अधिकारप्राप्त समितीकडे (प्रमुख: राज्याचे जनगणना संचालक) जातात. प्रमाणपत्रे डिजिटल स्वरूपात दिली जातात.

स्रोत: द हिंदू, 2 नोव्हेंबर, 2026

UPSC नोट वाचा →
GS3संपूर्ण नोट

संथ पुनरुज्जीवन (जीएसएलव्ही-एफ१८/एनव्हीएस-०३ नंतर इस्रो: नाविक, निधी आणि प्रशासन)

  • इस्रोची जीएसएलव्ही-एफ१८ मोहीम आणि एनव्हीएस-०३ दिशादर्शन उपग्रह यशस्वी ठरले. गेल्या १८ महिन्यांत पीएसएलव्हीची दोन उड्डाणे अयशस्वी झाल्यानंतर, २०२६ मधील हे केवळ दुसरे यशस्वी प्रक्षेपण आहे.
  • एनव्हीएस-०३ आपल्या अंतिम कक्षीय स्थानावर पोहोचून कार्यान्वित झाला, तर सहा महिन्यांपासून किमान एक कार्यक्षम उपग्रह कमी असलेल्या नाविक प्रणालीला दिलासा मिळेल.
  • संपादकीयात खरेदी प्रक्रियेतील सुधारणा, अंतराळ विभागासाठी मोठी तरतूद, नाविकसाठी स्वतंत्र संचालक संस्था आणि राष्ट्रीय अंतराळ कायदा यांची मागणी केली आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ – विज्ञान-तंत्रज्ञान (अंतराळ), विज्ञान आणि प्रशासन

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • नाविक = भारतीय तारकासमूहासह दिशादर्शन. तिचे पूर्वीचे नाव आयआरएनएसएस.
  • दुसऱ्या पिढीची मालिका एनव्हीएस-०१ ते एनव्हीएस-०५ आहे. एनव्हीएस-०३ जीएसएलव्ही-एफ१८ वरून, म्हणजे जीएसएलव्हीच्या २०व्या उड्डाणात, प्रक्षेपित झाला.
  • पहिल्या पिढीतील आयआरएनएसएस उपग्रहांमध्ये आयात केलेली अणुघड्याळे होती. एनव्हीएस उपग्रहांमध्ये किमान एक स्वदेशी अणुघड्याळ आहे (संपादकीयानुसार).

स्रोत: द हिंदू, 2 नोव्हेंबर, 2026

UPSC नोट वाचा →
GS1संपूर्ण नोट

एक प्रबळ एल निनो असला तरीही भारतात कमकुवत मान्सूनची हमी का नसते

  • २०२६ मध्ये "भीषण" एल निनो विकसित होत आहे आणि डिसेंबरमध्ये तो शिखरावर पोहोचण्याची अपेक्षा आहे. नैऋत्य मान्सून दीर्घकालीन सरासरीपेक्षा सुमारे १३ टक्के कमी पावसाने संपला.
  • १९९७ मध्ये तुलनेने तितक्याच प्रबळ एल निनोनंतरही जवळपास सामान्य पाऊस का झाला, असा प्रश्न लेखात विचारला आहे. त्यासाठी हिंद महासागरीय द्विध्रुव (आयओडी), एल निनोचे सर्वाधिक उबदार पाणी कुठे होते आणि इतर वातावरणीय घटक यांचा उल्लेख केला आहे.
  • तेव्हापासून भारतीय हवामानशास्त्र विभागाच्या (आयएमडी) अंदाजपद्धतीत कसा बदल झाला, हेही लेखात पाहिले आहे. आयएमडीचा २०२६ चा अंदाज ९२ टक्के ±५ होता, तर प्रत्यक्ष पाऊस ८७.४ टक्के झाला.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस१ – भूगोल (हवामानशास्त्र); जीएस३ – पर्यावरण/कृषी

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • ईएनएसओ: एल निनो टप्प्यात उबदार पाणी पॅसिफिकमधून पूर्वेकडे सरकते. हे चक्र दर २–७ वर्षांनी पुन्हा येते.
  • आयओडीचा सकारात्मक टप्पा: पश्चिम हिंद महासागर अधिक उबदार आणि पूर्व थंड असतो. हा भारतीय मान्सूनसाठी लाभदायक असतो.
  • आयओडीची वेळ: तो साधारणपणे जूनच्या सुमारास वळण घेतो आणि सप्टेंबर–नोव्हेंबरमध्ये सर्वाधिक स्पष्ट असतो, त्यामुळे त्याचा परिणाम मान्सूनच्या उत्तरार्धात जाणवतो. एल निनो आला की तो सकारात्मक होण्याकडे कल असतो.

स्रोत: द हिंदू, 2 नोव्हेंबर, 2026

UPSC नोट वाचा →
GS2संपूर्ण नोट

मुख्य न्यायमूर्ती सूर्यकांत यांचे उच्च न्यायालयातील प्रकरणांच्या लवकर सुनावणीसाठी सर्वोच्च न्यायालयात धाव घेणाऱ्या याचिकाकर्त्यांबाबतचे भाष्य

  • केरळ उच्च न्यायालयातील कार्यक्रमात बोलताना मुख्य न्यायमूर्ती सूर्यकांत यांनी उच्च न्यायालयांत प्रलंबित असलेल्या प्रकरणांच्या तातडीच्या सूचीकरणासाठी किंवा लवकर सुनावणीसाठी याचिकाकर्ते सर्वोच्च न्यायालयात धाव घेत असल्याच्या "वाढत्या प्रवृत्तीकडे" लक्ष वेधले. (छायाचित्राच्या मजकुरानुसार, उच्च न्यायालयाच्या प्लॅटिनम जयंती सोहळ्याच्या उद्घाटनप्रसंगी त्यांच्यासोबत सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायमूर्ती एस.व्ही.एन. भट्टी होते.)
  • सर्वोच्च न्यायालय उच्च न्यायालयांच्या स्वायत्ततेचा, तसेच त्यांच्या स्वतःच्या रोस्टरवरील नियंत्रणाचा आदर करते, असे ते म्हणाले. त्यांनी आपले प्रश्न उच्च न्यायालयांवरील टीका म्हणून नव्हे, तर सामायिक जबाबदारी म्हणून मांडले. तातडीची प्रकरणे अधिक चांगल्या प्रकारे ओळखता येतील का, सूचीकरण अधिक पारदर्शक व अंदाजक्षम करता येईल का, विलंबामुळे भरून न येणारी हानी होणाऱ्या प्रकरणांना प्राधान्य देण्यासाठी तंत्रज्ञानाचा वापर करता येईल का, आणि वेळेवर न्याय मिळण्यासाठी दिल्लीपर्यंत प्रवास करण्याची गरज दूर करता येईल का, असे प्रश्न त्यांनी विचारले.
  • वेळेवर आणि परिणामकारक कामकाजामुळे न्यायालयांच्या स्वातंत्र्याबद्दलचा जनतेचा विश्वास अधिक दृढ होतो, असेही त्यांनी नमूद केले.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ — राज्यव्यवस्था: न्यायव्यवस्था, प्रलंबित प्रकरणे, अनुच्छेद २२६ विरुद्ध अनुच्छेद ३२

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • अनुच्छेद ३२: संवैधानिक उपायांचा हक्क (सर्वोच्च न्यायालयाचा रिट अधिकार; स्वतः एक मूलभूत हक्क). अनुच्छेद २२६: उच्च न्यायालयांचा रिट जारी करण्याचा अधिकार, अनुच्छेद ३२ पेक्षा अधिक व्यापक.
  • पाच रिट: बंदी प्रत्यक्षीकरण, परमादेश, प्रतिषेध, उत्प्रेषण, अधिकारपृच्छा.
  • एल. चंद्र कुमार विरुद्ध भारत संघ (१९९७): उच्च न्यायालये व सर्वोच्च न्यायालय यांच्या रिट अधिकारक्षेत्राद्वारे होणारे न्यायिक पुनर्विलोकन हा मूलभूत संरचनेचा भाग आहे.

स्रोत: द हिंदू, 2 नोव्हेंबर, 2026

UPSC नोट वाचा →
GS3संपूर्ण नोट

नौदल ₹८०,००० कोटींचा युद्धनौका प्रकल्प सुरू करणार (प्रकल्प १८ए – पुढील पिढीतील विनाशिका)

  • संरक्षणमंत्री राजनाथ सिंह यांच्या अध्यक्षतेखालील संरक्षण संपादन परिषदेने (डीएसी) प्रकल्प १८ए ला तत्त्वतः मंजुरी दिली आहे. नौदलासाठी पुढील पिढीतील स्टेल्थ मार्गदर्शित क्षेपणास्त्र विनाशिका उभारण्याचा हा कार्यक्रम आहे.
  • अंदाजे खर्च सुमारे ₹८०,००० कोटी आहे. संरक्षण क्षेत्रातील सार्वजनिक उपक्रम तसेच खासगी कंपन्या स्पर्धात्मक बोली लावू शकतात.
  • यामागचे सांगितलेले कारण म्हणजे हिंद महासागर क्षेत्रातील सामरिक पर्यावरण. चीन आपली नौदल उपस्थिती व पाणबुडी ताफा वाढवत आहे, तर पाकिस्तान प्रगत पाणबुड्या ताफ्यात समाविष्ट करत आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ – संरक्षण तंत्रज्ञान व स्वदेशीकरण; जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध (हिंद महासागर क्षेत्र)

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • डीएसीचे अध्यक्ष संरक्षणमंत्री असतात. तिने प्रकल्प १८ए ला तत्त्वतः मंजुरी दिली.
  • प्रकल्प १८ए: पुढील पिढीतील स्टेल्थ मार्गदर्शित क्षेपणास्त्र विनाशिका, ज्यांचे आरेखन नौदलाचा युद्धनौका आरेखन विभाग करेल.
  • लेखात उल्लेखलेल्या विद्यमान विनाशिका श्रेणी: विशाखापट्टणम (प्रकल्प १५बी), कोलकाता (प्रकल्प १५ए) आणि दिल्ली (प्रकल्प १५).

स्रोत: द हिंदू, 2 नोव्हेंबर, 2026

UPSC नोट वाचा →
GS2संपूर्ण नोट

बेंगळुरूमधील एसआयआरनंतरच्या अंतिम मतदार याद्या त्रुटींनी भरलेल्या

  • विशेष सघन पुनरीक्षणानंतर (एसआयआर) प्रसिद्ध झालेल्या बेंगळुरूच्या अंतिम मतदार याद्यांमध्ये किमान १,००० सदोष नोंदी असल्याचे द हिंदूला आढळले. अनेक नोंदींमध्ये नावे विकृत आहेत, नातेवाईकाचे नाव असलेला रकाना रिकामा आहे किंवा त्यात एकच अक्षर आहे, तर काही ठिकाणी नावाऐवजी प्लेसहोल्डर टाकलेले आहेत.
  • या प्रकरणांची आपल्याला कल्पना नसल्याचे निवडणूक अधिकाऱ्यांनी सांगितले. एका मतदान अधिकाऱ्याने कन्नड मजकुरातील लिप्यंतरण आणि फॉन्ट-एन्कोडिंगच्या समस्यांना जबाबदार धरले.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ — राज्यव्यवस्था/शासन: मतदार याद्या, एसआयआर, ई-गव्हर्नन्समधील माहितीची गुणवत्ता

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • अनुच्छेद ३२४: मतदार याद्या तयार करण्यावर अधीक्षण, निर्देश आणि नियंत्रण भारत निवडणूक आयोगाकडे. लोकप्रतिनिधित्व अधिनियम, १९५०: कलम १३ए (सीईओ), १३एए (डीईओ), १३बी (ईआरओ), १३सी (एईआरओ), कलम १६ (नोंदणीसाठी अपात्रता, ज्यात बिगर-नागरिकांचा समावेश), कलम २१ (तयारी व पुनरीक्षण; २१(३) विशेष पुनरीक्षण), कलम २२ (नोंदींची दुरुस्ती), कलम २४ (अपिले), कलम ३२ (अधिकृत कर्तव्याचा भंग).
  • मतदार नोंदणी नियम, १९६० मध्ये नोंदणी आणि पुनरीक्षणाची प्रक्रिया नमूद केली आहे.
  • कलम ३२ ची शिक्षा: ३ महिने ते २ वर्षांपर्यंत कारावास आणि दंड. दखल घेण्यासाठी भारत निवडणूक आयोग किंवा सीईओकडून (किंवा त्यांच्या अधिकारांतर्गत) तक्रार आवश्यक.

स्रोत: द हिंदू, 2 नोव्हेंबर, 2026

UPSC नोट वाचा →
GS2संपूर्ण नोट

इंडिया आघाडीची मुख्य निवडणूक आयुक्त ज्ञानेश कुमार आणि भाजपच्या प्रतिप्रचाराविरुद्धची "वोट बचाओ, देश बचाओ" रॅली

  • रविवारी (१ नोव्हेंबर २०२६) इंडिया आघाडीने दिल्लीतील रामलीला मैदानावर भव्य रॅली काढली. तिचे शीर्षक "वोट बचाओ, देश बचाओ" असे होते. कथित "वोट चोरी" आणि मतदार याद्यांचे एसआयआर (विशेष सखोल पुनरीक्षण) या मुद्द्यांवरून मुख्य निवडणूक आयुक्त ज्ञानेश कुमार यांना पदावरून हटवण्याची मागणी रॅलीत करण्यात आली.
  • लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते राहुल गांधी यांनी मुख्य निवडणूक आयुक्तांवर नागरिकांचा आवाज चोरल्याबद्दल "देशद्रोहाचा" आरोप केला. मुख्य निवडणूक आयुक्तांना हटवले जाईल आणि ते "तुरुंगात जातील" असे ते म्हणाले.
  • भाजपने त्याच दिवशी आणि दुसऱ्या दिवशी प्रतिकार्यक्रम घेतले. रोहतकमध्ये "लोकतंत्र बचाओ, अराजकता हटाओ" मोर्चा, दिल्लीत १९८४ च्या दंगलींविरुद्ध मोर्चा आणि सोमवारी हैदराबादमध्ये अमित शहा यांच्या नेतृत्वाखाली पदयात्रा झाली. यांतून हा संघर्ष "घुसखोर", १९८४ आणि "अराजकता" यांभोवतीचा असल्याचे चित्र मांडले गेले.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ — राज्यशास्त्र: निवडणूक आयोग, मतदार याद्या (एसआयआर), मुख्य निवडणूक आयुक्तांची पदच्युती

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • अनुच्छेद ३२४: निवडणुका व मतदार याद्या यांवर भारत निवडणूक आयोगाचे अधीक्षण, निर्देशन व नियंत्रण. अनुच्छेद ३२४(५): मुख्य निवडणूक आयुक्तांना सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशाप्रमाणे हटवता येते. अनुच्छेद १२४(४): पदच्युतीची कारणे म्हणजे सिद्ध झालेले गैरवर्तन किंवा अक्षमता.
  • चौकशी समिती न्यायाधीश (चौकशी) अधिनियम, १९६८ द्वारे नियंत्रित होते. मुख्य निवडणूक आयुक्त व इतर निवडणूक आयुक्त (नियुक्ती, सेवाशर्ती व कार्यकाळ) अधिनियम, २०२३ चे कलम ११(२) सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशाप्रमाणे पदच्युतीचे मानक प्रतिबिंबित करते.
  • लोकप्रतिनिधित्व अधिनियम, १९५० चे कलम २१(३) नोंदवलेल्या कारणांसाठी आयोगाला याद्यांच्या विशेष पुनरीक्षणाचा आदेश देण्याची मुभा देते. कलम १६ बिगर-नागरिकांना नोंदणीसाठी अपात्र ठरवते. अनुच्छेद ३२६ प्रौढ मताधिकाराच्या आधारावर निवडणुकांची तरतूद करतो.

स्रोत: द हिंदू, 2 नोव्हेंबर, 2026

UPSC नोट वाचा →
GS3संपूर्ण नोट

ऊर्जा क्रांती घडत आहे: भारताचे छतावरील सौरऊर्जा-आधारित ऊर्जा संक्रमण

केंद्रीय मंत्र्यांच्या मते भारताची सौरऊर्जा-कथा मोठ्या प्रकल्पांच्या "पहिल्या अध्यायातून" विकेंद्रित, लोकाभिमुख "दुसऱ्या अध्यायाकडे" जात आहे. या अध्यायात छतावरील सौरऊर्जा, कृषी-प्रकाशविद्युत, साठवणुकीसह सौरऊर्जा आणि डिजिटल ग्रिड यांचा समावेश आहे. ५०० गिगावॉट अश्मीभूतेतर (जीवाश्म-इंधनेतर) लक्ष्य गाठण्यासाठी भांडवल, उत्पादन, साठवण आणि कुशल मनुष्यबळ लागेल, असे ते म्हणतात. हे सर्व ते आयएसए, जी-२० आणि ब्रिक्समधील भारताच्या जागतिक नेतृत्वाशी जोडतात. हा लेख भारत नवीकरणीय ऊर्जा शिखर परिषद व प्रदर्शन २०२६ (भारत मंडपम, २–५ नोव्हेंबर) च्या वेळी आला आहे. या परिषदेत नववी आयएसए सभा आणि चौथी आंतरराष्ट्रीय हरित हायड्रोजन परिषद होत आहेत. हा मंत्र्यांचा समर्थनात्मक लेख असल्याने त्यातील दावे सरकारची स्वतःची मांडणी म्हणून वाचावेत.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ — अर्थव्यवस्था/पर्यावरण (नवीकरणीय ऊर्जा, पायाभूत सुविधा, हरित हायड्रोजन); जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध (आंतरराष्ट्रीय सौर आघाडी, ब्रिक्स, जी-२०)

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • पीएम सूर्य घर: मोफत वीज योजना एमएनआरई राबवते. ३ किलोवॉटच्या कमाल मर्यादेपर्यंत केंद्रीय वित्तीय सहाय्य, दरमहा ३०० युनिटपर्यंत मोफत वीज आणि एक कोटी कुटुंबांचे लक्ष्य.
  • पीएम-कुसुमचे तीन घटक आहेत (अ: २ मेगावॉटपर्यंत विकेंद्रित प्रकल्प; ब: स्वतंत्र सौर पंप; क: ग्रिड-जोडित पंप व फीडरचे सौरीकरण). ब आणि क साठी ३०% केंद्रीय वित्तीय सहाय्य (ईशान्य भारत, डोंगराळ प्रदेश व बेटांसाठी ५०%).
  • आयएसए:

स्रोत: द हिंदू, 2 नोव्हेंबर, 2026

UPSC नोट वाचा →
GS2संपूर्ण नोट

बिहार: दोन अपक्ष विधान परिषद सदस्यांचा भाजपमध्ये "प्रवेश", पक्षांतरबंदी कायद्यांतर्गत अपात्रतेची विरोधकांची मागणी

  • बिहार विधान परिषदेवर नव्याने निवडून आलेले दोन अपक्ष सदस्य, बंसीधर ब्रजवासी (तिरहुत पदवीधर मतदारसंघ) आणि राहुल राज (सारण शिक्षक मतदारसंघ), यांनी भाजपमध्ये "प्रवेश" केल्याचे भाजपने जाहीर केले. त्यानंतर भाजपने दुसरे निवेदन काढून या दोघांनी केवळ "पाठिंबा दिला" असे सांगितले.
  • राजद आणि काँग्रेसने दहाव्या अनुसूचीचे उल्लंघन झाल्याचा आरोप करून अपात्रतेची मागणी केली. राजद परिषदेच्या कार्यवाहक सभापतींकडे आणि तेथे निर्णय न झाल्यास न्यायालयांकडे जाण्याच्या तयारीत आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ — राज्यव्यवस्था: पक्षांतरबंदी कायदा (दहावी अनुसूची), राज्य विधान परिषदा

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • दहावी अनुसूची ५२व्या घटनादुरुस्ती अधिनियम, १९८५ द्वारे जोडली गेली आणि ९१व्या घटनादुरुस्ती अधिनियम, २००३ द्वारे सुधारली गेली (फुटीचा अपवाद वगळला; विलीनीकरणाचा अपवाद केवळ दोन-तृतीयांशसाठी कायम).
  • निवडणुकीनंतर कोणत्याही राजकीय पक्षात सामील होणारा अपक्ष सदस्य अपात्र ठरतो. नामनिर्देशित सदस्यांना पक्षात सामील होण्यासाठी सहा महिन्यांची मुदत असते.
  • अपात्रतेचा निर्णय पीठासीन अधिकारी (सभापती/अध्यक्ष) घेतात. हा निर्णय न्यायिक पुनर्विलोकनाच्या अधीन आहे (किहोतो होलोहान, १९९२). दहाव्या अनुसूचीत कालमर्यादा नाही.

स्रोत: द हिंदू, 2 नोव्हेंबर, 2026

UPSC नोट वाचा →
GS2संपूर्ण नोट

ऐतिहासिक विजय, प्रचंड आव्हाने: ब्राझीलच्या अध्यक्षीय अंतिम फेरीत लुलांचे पुनरागमन

पहिल्या फेरीत लुईझ इनासियो लुला दा सिल्वा हे फ्लाव्हियो बोल्सोनारो यांच्यापेक्षा मागे होते (४५.२ टक्के विरुद्ध ४७ टक्के), आणि मतदानाबाबतची अनास्था (गैरहजेरी) २१ टक्के होती. त्यानंतर अंतिम फेरीत त्यांनी ५१.७९ टक्के विरुद्ध ४८.२१ टक्के मतांनी विजय मिळवला. विद्यार्थी आणि तरुणांचे रस्त्यावरील संघटन, "लुलाची सेना" ही ऑनलाइन मोहीम आणि रोजच्या जगण्याच्या प्रश्नांवरील प्रचाराकडे वळलेला भर, यांमुळे हे चित्र पालटले. या विजयामुळे लॅटिन अमेरिकेतील ट्रम्प-समर्थित उजव्या लाटेला आळा बसला असून तो ब्रिक्स आणि बहुपक्षीयतेसाठी चांगली बातमी आहे. देशांतर्गत पातळीवर, लुला यांना अशा काँग्रेसला सामोरे जावे लागेल ज्यात बोल्सोनारो कुटुंबाचा लिबरल पक्ष दोन्ही सभागृहांत सर्वात मोठा पक्ष आहे.

UPSC साठी महत्त्व: सुसंगतता: ✅ जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध (ब्राझील, ब्रिक्स, लॅटिन अमेरिका, बहुपक्षीयता)

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • एनडीबीचे मुख्यालय शांघाय येथे आहे. तिचा करार सहाव्या ब्रिक्स शिखर परिषदेत, फोर्तालेझा (२०१४) येथे स्वाक्षरित झाला आणि २०१५ मध्ये अमलात आला. संस्थापक सदस्यांकडे किमान ५५ टक्के मतदान-शक्ती आहे आणि कोणत्याही सदस्याला नकाराधिकार नाही.
  • ब्रेटन वुड्स संस्था = आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी आणि जागतिक बँक. एनडीबीला त्यांना पर्याय म्हणून मांडले जाते.
  • ब्रिक्सचे संस्थापक पाच सदस्य: ब्राझील, रशिया, भारत, चीन, दक्षिण आफ्रिका. ब्राझील एनडीबीचा संस्थापक सदस्य असून साओ पाउलो येथे तिचे प्रादेशिक कार्यालय आहे.

स्रोत: द हिंदू, 2 नोव्हेंबर, 2026

UPSC नोट वाचा →

PIB · 6 बाबी

GS3संपूर्ण नोट

भारतातील जैवमंडल राखीव क्षेत्रे

दरवर्षी ३ नोव्हेंबरला साजऱ्या होणाऱ्या आंतरराष्ट्रीय जीवावरण राखीव क्षेत्र दिनानिमित्त पत्र सूचना कार्यालयाने पार्श्वभूमी टिपण प्रसिद्ध केले आहे. त्यात भारतातील १८ अधिसूचित जीवावरण राखीव क्षेत्रांच्या जाळ्याची माहिती आहे, त्यांपैकी १३ युनेस्कोच्या जागतिक जाळ्यात आहेत.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ – पर्यावरण व परिसंस्थाशास्त्र (संवर्धन, जैवविविधता); पूर्वपरीक्षा – पर्यावरण/भूगोल (चर्चेतील ठिकाणे)

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • आंतरराष्ट्रीय जीवावरण राखीव क्षेत्र दिन ३ नोव्हेंबरला साजरा केला जातो. तो युनेस्कोने घोषित केला.
  • युनेस्कोचा एमएबी कार्यक्रम १९७१ मध्ये सुरू झाला. जीवावरण राखीव क्षेत्रे शाश्वत विकासासाठी "जिवंत प्रयोगशाळा" असावीत, असा हेतू आहे.
  • सीबीडीनुसार जैवविविधतेचे तीन स्तर: जनुकीय (उदा. तांदळाचे वाण), प्रजाती (उदा. वाघ, हत्ती, ऑर्किड) आणि परिसंस्था (जंगले, गवताळ प्रदेश, पाणथळ जागा, प्रवाळ भित्ती).

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय)

UPSC नोट वाचा →
GS3संपूर्ण नोट

पंतप्रधान श्री नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते भारत नवीकरणीय ऊर्जा शिखर परिषद आणि प्रदर्शन २०२६ चे उद्घाटन

पंतप्रधान मोदी यांनी नवी दिल्लीतील भारत मंडपम येथे भारत नवीकरणीय ऊर्जा शिखर परिषद व प्रदर्शन २०२६ चे उद्घाटन केले. ही परिषद आंतरराष्ट्रीय सौर आघाडीच्या (आयएसए) नवव्या सर्वसाधारण सभेच्या वेळीच झाली. हरित हायड्रोजनवरील चौथ्या परिषदेचे प्रतिनिधीही तिला उपस्थित होते.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ – अर्थव्यवस्था/पायाभूत सुविधा: ऊर्जा; जीएस३ – पर्यावरण: हवामान बदल शमन; जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध: आंतरराष्ट्रीय सौर आघाडी

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • ठिकाण: भारत मंडपम, नवी दिल्ली. कार्यक्रम: भारत नवीकरणीय ऊर्जा शिखर परिषद व प्रदर्शन २०२६.
  • आंतरराष्ट्रीय सौर आघाडी: मुख्यालय गुरुग्राम; भारत व फ्रान्सकडून सीओपी२१ पॅरिस (२०१५) येथे सुरुवात; सर्वसाधारण सभा ही सर्वोच्च संस्था; २०२० च्या दुरुस्तीपासून संयुक्त राष्ट्रांच्या सर्व सदस्यांसाठी खुली.
  • राष्ट्रीय हरित हायड्रोजन अभियान: मंत्रिमंडळ मंजुरी जानेवारी २०२३; ₹१९,७४४ कोटी; सीट कार्यक्रम; २०३० पर्यंत ५ दशलक्ष मेट्रिक टन; अंमलबजावणी एमएनआरईकडून.

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय)

UPSC नोट वाचा →
GS3संपूर्ण नोट

पंतप्रधान श्री नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखाली सरकार परदेशी नागरिक प्रादेशिक नोंदणी कार्यालयांचा (एफआरआरओ) विस्तार करून परदेशी नागरिकांच्या व्यवस्थापनासाठीची संस्थात्मक चौकट बळकट करत आहे

गृह मंत्रालयाने परदेशी नागरिक प्रादेशिक नोंदणी कार्यालयांच्या विस्ताराची घोषणा केली. २०२७ पर्यंत सर्व राज्यांच्या राजधान्यांमध्ये एफआरआरओ स्थापन करण्याचे निर्देश केंद्रीय गृहमंत्र्यांनी दिले आहेत.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ – अंतर्गत सुरक्षा (सीमा आणि इमिग्रेशन व्यवस्थापन); जीएस२ – शासन (संस्थात्मक क्षमता, केंद्र–राज्य समन्वय)

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • इमिग्रेशन आणि फॉरेनर्स अधिनियम, २०२५ ने आधीच्या चार कायद्यांचे एकत्रीकरण केले.
  • केंद्र सरकारने प्राधिकृत केल्यानुसार इमिग्रेशन ब्युरोला परदेशी नागरिक प्रादेशिक नोंदणी अधिकारी (एफआरआरओ) साहाय्य करतात.
  • संघसूचीतील प्रवेश १७ (नागरिकत्व, नैसर्गिकीकरण, परकीय व्यक्ती) आणि १९ (प्रवेश, स्थलांतर व हकालपट्टी; पारपत्रे व व्हिसा).

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय)

UPSC नोट वाचा →
GS3संपूर्ण नोट

हरित हायड्रोजन

भारत आरई समिट आणि एक्स्पो २०२६ (२–५ नोव्हेंबर, नवी दिल्ली) च्या निमित्ताने पीआयबीने हरित हायड्रोजनवर एक माहितीपत्रक प्रसिद्ध केले.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ – पर्यावरण/अर्थव्यवस्था/विज्ञान व तंत्रज्ञान (स्वच्छ ऊर्जा, हवामान वचनबद्धता, ऊर्जा सुरक्षा)

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • हरित हायड्रोजन: नवीकरणीय विजेच्या साहाय्याने पाण्याचे विभाजन (विद्युत अपघटन) करून तयार होतो. इलेक्ट्रोलायझरमध्ये ऋण electrode म्हणजे कॅथोड (येथे हायड्रोजन तयार होतो), धन electrode म्हणजे ॲनोड (येथे ऑक्सिजन तयार होतो), विद्युत अपघट्य आणि पडदा असतो.
  • हरित हायड्रोजन मानक (एमएनआरई, ऑगस्ट २०२३): प्रति किलो हायड्रोजन ≤ २ किग्रॅ कार्बन डायऑक्साइड समतुल्य, विहीर-ते-प्रवेशद्वार, १२ महिन्यांची सरासरी. हरित हायड्रोजनची औपचारिक व्याख्या करणाऱ्या पहिल्या काही देशांपैकी भारत एक होता.
  • एनजीएचएम: जानेवारी २०२३ मध्ये मंत्रिमंडळाची मंजुरी; अंमलबजावणी करणारे मंत्रालय एमएनआरई.

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय)

UPSC नोट वाचा →
GS2संपूर्ण नोट

ग्रामीण विकास मंत्रालयाकडून व्हीबी–जी राम जी अधिनियमांतर्गत तक्रार निवारण नियम, २०२६ अधिसूचित

ग्रामीण विकास मंत्रालयाने व्हीबी–जी राम जी – तक्रार निवारण नियम, २०२६ अधिसूचित केले. या नियमांद्वारे विकसित भारत – रोजगार व आजीविका हमी अभियान (ग्रामीण) योजनेसाठी बहुस्तरीय, कालबद्ध तक्रार निवारण यंत्रणा निर्माण करण्यात आली आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ — शासन: कल्याणकारी योजना, तक्रार निवारण, उत्तरदायित्व, ई-प्रशासन

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • पूर्ण नाव विकसित भारत – रोजगार व आजीविका हमी अभियान (ग्रामीण): व्हीबी–जी राम जी. त्याने १ जुलै २०२६ रोजी मनरेगा, २००५ ची जागा घेतली.
  • हमी १२५ दिवसांच्या मजुरीच्या रोजगाराची आहे (मनरेगात १०० दिवस होती).
  • तक्रार निवारण यंत्रणा राज्य सरकारे ग्रामपंचायत, गट आणि जिल्हा स्तरावर उभारतात.

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय)

UPSC नोट वाचा →
GS3संपूर्ण नोट

आत्मनिर्भर भारत: संरक्षण मंत्रालयाचे भारतीय नौदलासाठी ८ नेक्स्ट जनरेशन कॉर्व्हेट्सकरिता जीआरएसई आणि जीएसएलसोबत ५३,८६६.५० कोटी रुपयांचे करार

२ नोव्हेंबर २०२६ रोजी संरक्षण मंत्रालयाने भारतीय नौदलासाठी आठ नेक्स्ट जनरेशन कॉर्व्हेट्स (एनजीसी) बांधण्यासाठी गार्डन रीच शिपबिल्डर्स अँड इंजिनिअर्स लिमिटेड (जीआरएसई) आणि गोवा शिपयार्ड लिमिटेड (जीएसएल) यांच्यासोबत ५३,८६६.५० कोटी रुपयांचे करार केले.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ — सुरक्षा: संरक्षण खरेदी, स्वदेशीकरण; अर्थव्यवस्था: उत्पादन आणि रोजगार

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • एनजीसी = नेक्स्ट जनरेशन कॉर्व्हेट्स. जीआरएसई (पाच जहाजे) आणि जीएसएल (तीन जहाजे) हे करारबद्ध बांधकामकर्ते आहेत.
  • नौदलाने रचना केलेली आणि स्पर्धात्मक प्रक्रियेतून निवडलेल्या डीपीएसयूंनी बांधलेली जहाजे असलेला हा पहिला प्रकल्प.
  • कराराची स्वाक्षरी: २ नोव्हेंबर २०२६, कर्तव्य भवन-२, नवी दिल्ली; संरक्षण सचिव राजेश कुमार सिंह यांची उपस्थिती.

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय)

UPSC नोट वाचा →

दैनिक डायजेस्ट · 64 बाबी

जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंधघटता पाठिंबा: क्युबावरील आर्थिक नाकेबंदीबाबत संयुक्त राष्ट्र महासभेतील मतदान३० ऑक्टोबरचा ठराव १३० मते बाजूने, २५ तटस्थ आणि १७ विरोधात अशा मतांनी मंजूर झाला. २०२५ मध्ये १६५ मते बाजूने होती, तर त्यापूर्वीच्या दशकात १८० हून अधिक होती. भारताने (जी-७७ आणि अलिप्त राष्ट्रांसह) ठरावाला पाठिंबा कायम ठेवला आणि "संवाद व मुत्सद्देगिरी"चे आवाहन केले.
जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध/पश्चिम आशियाअमेरिकेसोबतचे नवे युद्ध दीर्घकाळ चालू शकते, इराणचा इशाराट्रम्प यांनी "एक-दोन ठिकाणांवर" हल्ला करणे शिल्लक असल्याचे म्हटल्यानंतर लष्करी प्रवक्ते मोहम्मद अक्रमीनिया आणि इस्लामी क्रांतिकारी रक्षक दलाचे (आयआरजीसी) प्रवक्ते हुसेन मोहेबी यांनी व्यापक संघर्षाचा इशारा दिला. त्यांनी नवे सर्वोच्च नेते आयातुल्ला मोजतबा खामेनेई यांच्या इशाऱ्याचाच पुनरुच्चार केला.
जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध/जीएस३ – सुरक्षादहशतवाद ही "लक्ष्मणरेषा" असल्याचे पाकिस्तानचे अफगाणिस्तानला सांगणेअफगाणिस्तानातील तेहरीक-ए-तालिबान पाकिस्तानच्या (टीटीपी) तळांचा दाखला देत सीमापार दहशतवादाविरुद्ध "सर्व आवश्यक उपाय" योजण्याचा अधिकार राखून ठेवल्याचे पाकिस्तानच्या माहिती मंत्रालयाने सांगितले.
जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंधश्रीलंकेच्या नौदलाकडून रामेश्वरमचे सात मच्छीमार ताब्यातकच्चथिवू बेट आणि मन्नार उत्तर यांदरम्यान अवैध मासेमारीच्या आरोपावरून त्यांना अटक झाली. स्थानिक संघटनांनी कराईकल/नागपट्टिनमच्या खोल समुद्रातील ट्रॉलर्सना पाल्क सामुद्रधुनीतील मासेमारी क्षेत्रात घुसखोरीसाठी जबाबदार धरले आहे.
जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध/समाजश्रीलंकेतील युद्धविधवा बेपत्ता नातेवाइकांच्या शोधातबेपत्ता व्यक्तींच्या कार्यालयाकडे (२०१८ मध्ये स्थापन) २२,००० प्रकरणे आहेत, तर संयुक्त राष्ट्रांच्या अंदाजानुसार बेपत्ता झालेल्यांची संख्या १,००,००० पर्यंत आहे. युद्ध १९८३ ते २००९ दरम्यान चालले, आणि सक्तीने बेपत्ता करण्याच्या प्रकरणांत "शून्य प्रगती" असल्याचे ह्युमन राइट्स वॉचचे म्हणणे आहे.
जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध/शेजारी देशगारमेंट कामगारांच्या आंदोलनादरम्यान बांगलादेशकडून वेतन मंडळाची स्थापनागाझीपूर आणि ढाका येथील आंदोलनांनंतर मंडळाची स्थापना झाली. चीननंतर बांगलादेश हा जगातील दुसरा सर्वांत मोठा तयार कपड्यांचा निर्यातदार आहे.
जीएस३ – सुरक्षा/जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंधसोमाली चाच्यांकडून इराणी मासेमारी जहाज अझिनी ताब्यातया जहाजावर २३ जण असून ते व्यावसायिक जलवाहतूक मार्गाजवळ पोहोचत आहे आणि हल्ल्यांसाठी "तरंगता तळ" बनू शकते, असे सागरी सुरक्षा केंद्र – हिंद महासागर यांनी म्हटले आहे.
जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध/शेजारी देशभूतानचे १०८ स्तूप; क्रमांक ७६ चा चोर्टेन पंतप्रधान मोदींना समर्पितगेलेफू माइंडफुलनेस सिटीमध्ये (जी आसामच्या चिरांग जिल्ह्याला लागून आहे) सुमारे ४०,००० स्वयंसेवकांनी नऊ तासांत १०८ जंगचुब चोर्टेन बांधले. भारताने केलेल्या सहकार्याबद्दल राजाने क्रमांक ७६ चा चोर्टेन मोदींना समर्पित केला; भारताचे प्रतिनिधित्व किरेन रिजिजू यांनी केले.
जीएस२ – तुलनात्मक राज्यव्यवस्थापोलंडच्या घटनात्मक न्यायाधिकरणाचे संकटन्यायाधिकरणाचे नेतृत्व आणि सेज्मने निवडलेल्या न्यायाधीशांना शपथ देण्यास अध्यक्षांनी दिलेला नकार, या मुद्द्यांवर अध्यक्ष नवरॉकी आणि पंतप्रधान टस्क यांचे सरकार यांच्यात मतभेद आहेत. लेखात पोलंडचे थेट निवडून आलेले सामर्थ्यशाली अध्यक्ष आणि मंत्रिमंडळाच्या सल्ल्यानुसार कार्य करणारे भारताचे राष्ट्रपती यांची तुलना केली आहे.
जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध/तुलनात्मक राज्यव्यवस्थाअमेरिकेतील मध्यावधी निवडणुका (३ नोव्हेंबर): निवडणूक प्रशासन आणि अंदाजप्रतिनिधिगृहाच्या सर्व ४३५ जागा आणि सिनेटच्या ३५ जागांसाठी मतदान होत आहे. संघीय निवडणूक सहाय्य आयोग केवळ यंत्रांना प्रमाणित करतो आणि कर्मचाऱ्यांना प्रशिक्षण देतो. संपादकीयात हा मुद्दा भारतातील मतदारयाद्यांच्या विशेष पुनरीक्षणाशी आणि भारतीय निवडणूक आयोगाच्या विश्वासार्हतेशी जोडला आहे.
जीएस३ – सुरक्षा/संरक्षणनव्या हवाई दलप्रमुखांकडून "वायू" प्राधान्यक्रमांची मांडणीएअर चीफ मार्शल आशुतोष दीक्षित हे ए.पी. सिंग यांच्यानंतर २९ वे हवाई दलप्रमुख झाले. वायू म्हणजे दक्षता/सज्जता, आत्मनिर्भरता, युक्ती आणि प्रयत्नांची एकजूट; मंजूर लढाऊ क्षमता पुन्हा गाठणे हे प्रमुख उद्दिष्ट आहे.
जीएस३ – आपत्ती/विमान वाहतूक प्रशासनदोन वैमानिकांच्या नियमावरून चारधाम सेवा थांबवण्याचा हेलिकॉप्टर चालकांचा इशारा३० ऑक्टोबरला जोशीमठ येथे झालेल्या अपघातात सहा जणांचा मृत्यू झाल्यानंतर डीजीसीए आणि उत्तराखंड नागरी विमान वाहतूक विकास प्राधिकरणाने (यूकॅडा) प्रत्येक चार्टर उड्डाणासाठी दोन वैमानिक अनिवार्य केले. संभाव्य ड्रोन हल्ला हा तपासाचा भाग असून सर्व अवशेष मिळाले आहेत.
जीएस३ – अंतर्गत सुरक्षाचंदीगड हे भारतातील पहिले अंमली पदार्थमुक्त शहर होणार, शहा यांची माहितीनव्या फौजदारी कायद्यांनंतर चंदीगडमध्ये अंमली पदार्थ व मनोविकारकारी पदार्थ कायद्याच्या (एनडीपीएस) प्रकरणांत ९३% दोषसिद्धी दर असून ४ ऑगस्ट २०२४ पासून ८,२०६ प्रथम माहिती अहवाल (एफआयआर) नोंदवले गेल्याचे शहा यांनी सांगितले.
जीएस३ – अंतर्गत सुरक्षा/जीएस२ – प्रशासन२०२७ च्या निवडणुकीपूर्वी पंजाबमधील अंमली पदार्थांचे संकटकार्यकर्ते परविंदर सिंग झोटा यांची १३ ऑक्टोबरला मानसा येथे गोळ्या घालून हत्या झाल्यानंतर सीबीआय तपास मान्य करण्यात आला. पंज फाउंडेशनच्या अहवालानुसार पंजाबमध्ये गांजाचा वापर १२.५५% आहे (राष्ट्रीय दराच्या ४.४ पट), आणि राज्याच्या "युद्ध नशियां विरुद्ध" मोहिमेत ८८,९७९ अटका झाल्या आहेत.
जीएस३ – सायबर सुरक्षा/अर्थव्यवस्थाबायनान्स हॅक२९ ऑक्टोबरला सुमारे ६.३ अब्ज अमेरिकी डॉलरचे नुकसान झाले; त्यातील सुमारे ३ अब्ज डॉलर ऑन-चेन गोठवण्यात आले (टिथरने १.५६७ अब्जांहून अधिक यूएसडीटी आणि सर्कलने ८०० दशलक्षांहून अधिक यूएसडीसी गोठवले). चेनॅलिसिसने हा हल्ला उत्तर कोरियाच्या ट्रेडरट्रेटर गटाचा असल्याचे म्हटले आहे; हा गट लाझारसशी संबंधित असून २०२४ च्या वझीरएक्स हॅकसाठीही त्याला जबाबदार धरले गेले होते.
जीएस३ – अंतर्गत सुरक्षा/काळ्या पैशाचे विधिसंमतीकरणमहादेव सट्टा टोळीचा "म्होरक्या" सौरभ चंद्राकरचे ओमानहून प्रत्यार्पणकथित ६,००० कोटी रुपयांच्या घोटाळ्याच्या सीबीआय प्रकरणात (ईडी मनी लाँडरिंगचा तपास करत आहे) इंटरपोलच्या रेड कॉर्नर नोटिशीनंतर त्याचे प्रत्यार्पण झाले. त्याला रायपूर येथील सीबीआय विशेष न्यायालयासमोर हजर करण्यात येईल.
जीएस३ – अंतर्गत सुरक्षा/काळ्या पैशाचे विधिसंमतीकरण; पीएमएलएआझम खान १४ दिवसांच्या न्यायालयीन कोठडीतगाझियाबादमधील विशेष पीएमएलए न्यायालयाने त्यांना कोठडी सुनावली. मोहम्मद अली जौहर विद्यापीठासाठी सिंगणखेडा गावात जबरदस्तीने जमीन बळकावल्याच्या आरोपावरून जुलै २०१९ मधील २६ एफआयआरवर ईडीचा तपास आधारलेला आहे.
जीएस२ – प्रशासन/लैंगिक न्याय, पोलीस उत्तरदायित्वझारखंडमधील पोलीस ठाण्यात बलात्कारगमहरिया ठाण्याच्या प्रकरणात तिघांना अटक (कर्मचाऱ्यांमध्ये एक हवालदार, एक उपनिरीक्षक आणि एक वायरलेस ऑपरेटर) आणि पाच जणांचे निलंबन झाले. विशेष तपास पथक (एसआयटी) स्थापन करण्यात आले असून भाजपने राष्ट्रीय महिला आयोगाला पत्र लिहिले आहे.
जीएस२ – सामाजिक न्याय/कामगार कल्याण; धोकादायक सफाईमुळे होणारे मृत्यूमध्य प्रदेशातील उज्जैन येथे हॉटेलच्या कचरा कक्षात चार कामगारांचा मृत्यूते संरक्षक साधनांशिवाय आत उतरले आणि विषारी वायूमुळे गुदमरल्याचा संशय आहे; मुख्यमंत्र्यांनी प्रत्येक कुटुंबाला ४ लाख रुपये जाहीर केले.
जीएस३ – अर्थव्यवस्थाऑक्टोबरमध्ये एकूण जीएसटी संकलन २.३१ लाख कोटी रुपयांवरवार्षिक आधारावर २२.९% वाढ, केवळ एप्रिलच्या सुमारे २.४३ लाख कोटी रुपयांनंतर सर्वाधिक. एकूण रकमेत केंद्रीय जीएसटी ४२,९३५ कोटी रुपये, राज्य जीएसटी ५१,३४० कोटी रुपये आणि एकात्मिक जीएसटी १.३७ लाख कोटी रुपयांहून अधिक असून निव्वळ जीएसटी २.०३ लाख कोटी रुपयांहून अधिक आहे.
जीएस३ – अर्थव्यवस्थाऑक्टोबरमध्ये विदेशी पोर्टफोलिओ गुंतवणूकदारांकडून भारतीय समभागांतून ३४,८४३ कोटी रुपये काढून घेतलेसलग दुसऱ्या महिन्यात मोठा निधी बाहेर गेला (सप्टेंबरमध्ये ३५,८६१ कोटी रुपये), तरीही २६ ते ३० ऑक्टोबर दरम्यान ते निव्वळ खरेदीदार ठरले (सुमारे ६,३०० कोटी रुपये).
जीएस३ – अर्थव्यवस्था/ऊर्जाव्यावसायिक एलपीजी १० रुपयांनी महाग; विमान इंधन प्रतिलिटर १.३७ रुपयांनी महागदिल्लीत १९ किलोचा सिलिंडर आता २,८२० रुपयांचा झाला असून घरगुती एलपीजीचे दर अपरिवर्तित आहेत. देशांतर्गत विमान कंपन्यांसाठी विमान इंधन प्रतिलिटर १३८.५ रुपये झाले आहे; जुलैपासूनची ही चौथी वाढ आहे.
जीएस३ – अर्थव्यवस्था/ऊर्जाभारताचे कोळसा क्षेत्र: ऑगस्टमध्ये आयात ५.८३% नी घटली; ऑक्टोबरमध्ये कोल इंडियाचे उत्पादन १९.३% नी वाढलेआयात गतवर्षीच्या १११.०५ दशलक्ष टनांवरून १०४.५७ दशलक्ष टनांवर आली; आयात कोळशाचा वापरातील वाटा १९.३% आहे, आणि कोकिंग कोळशाच्या गरजेसाठी भारत ९५% आयातीवर अवलंबून आहे. कोल इंडियाचे उत्पादन गतवर्षीच्या ५६.४ दशलक्ष टनांवरून ६७.२ दशलक्ष टनांवर गेले (तात्पुरती आकडेवारी).
जीएस३ – अर्थव्यवस्था/पायाभूत सुविधाऑक्टोबरमध्ये भारताचा वीज वापर २१.८८% नी वाढलावापर १५९.७६ अब्ज युनिटवर पोहोचला; व्यावसायिक व औद्योगिक मागणी आणि शीतकरण उपकरणांचा वापर यामुळे ही वाढ झाली.
जीएस२ – सामाजिक सुरक्षा/कामगारकर्मचारी भविष्य निर्वाह निधी संघटनेचा ७४ वा स्थापना दिनआठ कोटींहून अधिक सदस्यांचा निधी ३२ लाख कोटी रुपये आहे; कामगार मंत्री मनसुख मांडविया यांनी कामगारकेंद्री नवोन्मेषाचे आवाहन केले.
जीएस३ – पायाभूत सुविधा/अर्थव्यवस्थाक्रूझ क्षेत्र: आर्थिक वर्ष २०२९ पर्यंत १० लाख प्रवाशांचे भारताचे लक्ष्यक्रूझ भारत मिशनचे उद्दिष्ट वाहतूक दुप्पट करण्याचे आहे. आर्थिक वर्ष २०२६ मध्ये नऊ बंदरांनी २१२ जहाजफेऱ्या आणि ४.६२ लाख प्रवासी हाताळले, आणि मुरगाव येथील १८५ कोटी रुपयांचे टर्मिनल (देशांतर्गत भाग) जून २०२७ पर्यंत अपेक्षित आहे.
जीएस३ – उद्योग/अर्थव्यवस्थाशिवकाशीचा फटाके उद्योगसर्वोच्च न्यायालयाने ३० सप्टेंबरला पुढील पिढीतील जोडलेल्या हरित फटाक्यांच्या निर्मितीला सशर्त परवानगी दिली. उद्योगाची उलाढाल सुमारे ७,००० कोटी रुपये असून तमिळनाडूने शिवकाशी पायरोटेक्निक्स सामायिक सुविधा केंद्राचा प्रस्ताव मांडला आहे.
जीएस२ – प्रशासन/योजनाजल जीवन मिशनमध्ये केरळम पिछाडीवरकेवळ ५५.२४% कामे पूर्ण झाली असून आणखी २६,०७४.१७ कोटी रुपयांची गरज आहे. केंद्र-राज्य खर्चवाटा ५०:५० असून राष्ट्रीय मुदत डिसेंबर २०२८ पर्यंत वाढवली आहे.
जीएस३ – अर्थव्यवस्था/पर्यटनश्रीलंकेतील पर्यटनाची भरभराट विरुद्ध केरळम२०२५ मध्ये श्रीलंकेत २३.६२ लाख परदेशी पर्यटक आले (त्यात भारतीय २२.५%), तर केरळममध्ये ८.२१ लाख आले, जे महामारीपूर्व पातळीच्या सुमारे ७०% आहे.
जीएस३ – पायाभूत सुविधा/रेल्वेबेंगळुरू–मुंबई वंदे भारत स्लीपरला हिरवा झेंडाही रात्रीची सेवा एसएमव्हीटी बेंगळुरू आणि सीएसएमटी मुंबई दरम्यान (संध्याकाळी ७.४५ ते दुपारी ११.५५ पर्यंत) आठवड्यातून सहा दिवस धावेल.
जीएस३ – पर्यावरण/प्रदूषणदिल्लीत बीएस-६ मानकाची पूर्तता न करणाऱ्या वाहनांच्या प्रवेशावर निर्बंध सुरूबीएस-६ मानके न पाळणाऱ्या दिल्लीबाहेरील वाहनांना ३१ जानेवारीपर्यंत प्रवेशबंदी आहे. पहिल्या दिवशी तपासलेल्या ७,२७९ वाहनांपैकी ७१४ वाहने परत पाठवली गेली आणि जीवनमान संपलेली ३८ वाहने जप्त करण्यात आली.
जीएस३ – आपत्ती व्यवस्थापनचक्रीवादळ मुरासू आंध्र प्रदेशला धडकण्याच्या बेतातहे चक्रीवादळ अर्नब चक्रीवादळानंतर येत आहे (४,६०० कोटी रुपयांचे नुकसान, ३.५ लाख हेक्टर पीक पाण्याखाली). भारतीय हवामान विभागाने नेल्लोर, प्रकाशम, गुंटूर, बापटला आणि कृष्णा जिल्ह्यांना रेड अलर्ट दिला असून नेल्लोर आणि नरसापूर दरम्यान चक्रीवादळ धडकण्याची अपेक्षा आहे.
जीएस३ – विज्ञान व तंत्रज्ञान/खगोलशास्त्रचंद्राकडून गुरूचे पिधानभारतीय खगोलभौतिकी संस्थेच्या माहितीनुसार, चंद्राकडून होणारे हे पिधान दक्षिण भारतातून मंगळवारी पहाटे २.३० वाजता दिसेल.
जीएस१ – संस्कृती/नागरी प्रशासनदिल्लीचा नेताजी सुभाष मार्ग वारसा मार्गिकादिल्ली गेट ते काश्मिरी गेट हा ३.३ किलोमीटरचा पट्टा इंद्रप्रस्थ विरासत पुनर्विकास निगमातर्फे तीन टप्प्यांत पुनर्विकसित केला जाईल; दिल्ली गेट येथे वारसा व्याख्या उद्यान असेल.
जीएस१/जीएस२ – समाज/शिक्षणएएमयू विद्यार्थी संघटना निवडणुका आणि महिला महाविद्यालयाचा मतदानाचा हक्कआठ वर्षांनंतर ५ नोव्हेंबरला निवडणुका होत आहेत. लिंगदोह समितीशी संबंधित २०१०–१२ मधील पूर्वदृष्टांत असूनही, एएमयू विद्यार्थी संघटना (निवडणूक संचालन) (सुधारणा) विनियम, २०१९ अन्वये महिला महाविद्यालयाच्या सुमारे ४,००० विद्यार्थिनींना मतदान करता येत नाही.
जीएस२ – राज्यव्यवस्था/स्थानिक शासनआंध्र प्रदेशातील नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुका१३ महानगरपालिका आणि ७९ नगरपरिषदा/नगर पंचायतींसाठी मतदान झाले; दुपारी ३ वाजेपर्यंत मतदानाची टक्केवारी ४८.०३% होती, तर २०२१ मध्ये ती ६३.३०% होती. वायएसआरसीपीचे जगन यांनी पुलिवेंदुला येथे पुनर्मतदानाची मागणी केली.
जीएस१/जीएस२ – राज्यव्यवस्था/संघराज्यवादतमिळनाडू दिनावरून वादटीव्हीकेच्या नेतृत्वाखालील सरकारने १ नोव्हेंबर हा तमिळनाडू दिन म्हणून पाळला; द्रमुकच्या मते तमिळनाडू दिन १८ जुलै आहे, आणि १ नोव्हेंबर हा राज्यांच्या भाषिक पुनर्रचनेचा तसेच सीमा लढ्यातील हुतात्म्यांचा दिवस आहे.
जीएस२ – प्रशासनपश्चिम बंगाल राजकीय हिंसाचारातील बळींच्या नातेवाइकांना गट ड नोकऱ्या देणार२००१ पासूनच्या मृत्यूंसाठी एकवेळचा अपवाद म्हणून अधिसूचित; अर्ज जिल्हा दंडाधिकाऱ्यांमार्फत करायचा आहे.
जीएस२ – शिक्षण/प्रशासनझारखंडमध्ये १० वर्षांच्या खंडानंतर शिक्षक पात्रता परीक्षाजवळपास ३९,००० रिक्त शिक्षकपदे भरण्यासाठी नोंदणी केलेल्या ५,६५,९१६ उमेदवारांपैकी ४,८५,२४३ उमेदवार ९८६ केंद्रांवर परीक्षेला बसले.
जीएस१ – आधुनिक इतिहाससरदार पटेलांचा वारसात्यांच्या १५१ व्या जयंतीनिमित्त राजमोहन गांधी यांचे पटेल: एक जीवन हे पुस्तक पुन्हा प्रकाशित झाले. ५०० संस्थानांच्या विलीनीकरणात पटेल यांची मोठी भूमिका होती, आणि गांधीजींच्या हत्येनंतर त्यांनी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघावर बंदी घातली.
जीएस२ — राज्यशास्त्र: राज्यांची नावे/पहिली अनुसूचीकेरळ (नाव बदल) विधेयक, २०२६१० ऑगस्ट २०२६ रोजी लोकसभेत सादर (पीआरएस स्थिती: मंजूर); जून २०२४ मधील केरळ विधानसभेच्या ठरावानुसार संविधानाच्या पहिल्या अनुसूचीत राज्याचे नाव "केरळ" वरून "केरळम" असे बदलते.
जीएस२ — प्रशासन: नियामक संस्था/ग्राहक तक्रार निवारणट्राय दूरसंचार ग्राहक तक्रार निवारण (चौथी सुधारणा) विनियम, २०२६मसुदा सल्लामसलत (७ मे २०२६) आणि मुक्त चर्चा सत्र (१७ जुलै २०२६) यानंतर जारी; यात २४×७ तक्रार केंद्र सहाय्य, दिव्यांग व्यक्तींसाठी सुलभता, अधिक सक्षम अपील यंत्रणा, देखरेख समित्या आणि अनुपालन न केल्यास आर्थिक दंडात्मक तरतुदी आहेत.
जीएस२/जीएस३ — ग्रामीण गृहनिर्माण/बँकिंगपीएमएवाय-जी सुधारणा संवाद (ग्रामीण विकास मंत्रालय–राष्ट्रीय गृहनिर्माण बँक, लोणावळा)पीएमएवाय-जी चे मार्च २०२९ पर्यंत ४.९५ कोटी पक्की घरे बांधण्याचे उद्दिष्ट आहे; गृहवित्त कंपन्या, लघुवित्त बँका आणि सूक्ष्मवित्त संस्थांनी योजनेच्या अनुदानाव्यतिरिक्त लाभार्थ्यांना कर्ज देण्यात रस दाखवला; जमिनीच्या अस्पष्ट मालकीहक्कांचा आणि वाटप केलेल्या मालमत्ता गहाण ठेवण्यावरील निर्बंधांचा अडथळा म्हणून उल्लेख केला.
जीएस३ — पायाभूत सुविधा/शहरी वाहतूकपुणे मेट्रो प्रकल्प (पंतप्रधान उद्घाटन/पायाभरणी करणार, ३ नोव्हेंबर)एकूण सुमारे ₹२१,८०० कोटी; मार्गिका ३ (गुलाबी मार्गिका, माण–जिल्हा न्यायालय, सुमारे २३ किमी, ₹८,३०० कोटींहून अधिक) संपूर्णपणे महिला रेल्वे चालक चालवतील, तिच्या सुमारे ३०% विजेची गरज सौर ऊर्जेतून भागवली जाईल; टप्पा-२ (मार्गिका २अ, २ब, ४, ४अ) चा खर्च सुमारे ₹१३,५०० कोटी आहे.
जीएस३ — अर्थव्यवस्था/ऊर्जाकॅप्टिव्ह आणि व्यावसायिक कोळसा खाणी, ऑक्टोबर २०२६उत्पादन २२.०३ दशलक्ष टन (वार्षिक तुलनेत सुमारे ४२%) आणि पुरवठा २१.११ दशलक्ष टन झाला; एप्रिल–ऑक्टोबर दरम्यान उत्पादन ११७.२३ दशलक्ष टन (+११.३०%) होते; लोहारी खाणीला (झारखंड) खाण सुरू करण्याची परवानगी मिळाली, त्यामुळे कार्यरत कॅप्टिव्ह/व्यावसायिक खाणींची संख्या ८७ झाली.
जीएस३ — खाणकाम/प्रशासनकोळसा मंत्रालय स्टार रेटिंग पुरस्कार, आर्थिक वर्ष २०२४-२५ (रायपूर)५० खाणींना पंचतारांकित मानांकन मिळाले; खुल्या खाणींसाठी (ओपनकास्ट) नॉर्दर्न कोलफील्ड्स लि. आणि एनटीपीसी यांना, तर भूमिगत खाणींसाठी सिंगरेणी कोलियरीज कंपनी लि. ला प्रथम पारितोषिक मिळाले; या मानांकनात सुरक्षा, पर्यावरण व्यवस्थापन, जमिनीचे पुनर्स्थापन आणि समुदाय कल्याण यांचे मूल्यमापन केले जाते.
जीएस३ — अर्थव्यवस्था/ऊर्जा: अक्षय ऊर्जा; जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: आंतरराष्ट्रीय सौर आघाडीभारत अक्षय ऊर्जा शिखर परिषद व प्रदर्शन २०२६ (पंतप्रधानांच्या हस्ते उद्घाटन, भारत मंडपम)२–५ नोव्हेंबर दरम्यान ९ व्या आंतरराष्ट्रीय सौर आघाडी सभेसह आणि ४ थ्या आंतरराष्ट्रीय हरित हायड्रोजन परिषदेसह आयोजित; प्रधानमंत्री सूर्य सरोवर योजना (₹५,००० कोटींहून अधिक, ५,००० मेगावॅट तरंगता सौर प्रकल्प) आणि हरित ऊर्जा मार्गिका टप्पा-३ (₹१.८६ लाख कोटी) यांचा उल्लेख झाला; २०३० साठी ५०० गिगावॉटच्या उद्दिष्टाच्या तुलनेत अनिंधन (गैर-जीवाश्म) क्षमता ३१० गिगावॉटपेक्षा जास्त आहे.
जीएस३ — ऊर्जा साठवणपंप्ड स्टोरेज जलविद्युत (पत्र सूचना कार्यालयाचे पार्श्वभूमी टिपण)केंद्रीय विद्युत प्राधिकरणाच्या अंदाजानुसार २०३१–३२ पर्यंत ७३.९३ गिगावॉट साठवण क्षमता (२६.६९ गिगावॉट पंप्ड स्टोरेज जलविद्युत, ४७.२४ गिगावॉट बॅटरी ऊर्जा साठवण प्रणाली); भारताने ३२० स्थळे निश्चित केली असून त्यांची क्षमता ३४५.३८ गिगावॉट आहे, स्थापित क्षमतेत (जुलै २०२६ पर्यंत ७.४३ गिगावॉट) भारत जगात चौथ्या क्रमांकावर आहे; पंप्ड स्टोरेज प्रकल्पांचे वर्गीकरण ऑन-स्ट्रीम, ऑफ-स्ट्रीम खुले-चक्र आणि ऑफ-स्ट्रीम बंद-चक्र असे केले जाते.
जीएस३ — ऊर्जा; जीएस१ — भूगोल: भूऔष्णिक प्रांतभूऔष्णिक ऊर्जा (पत्र सूचना कार्यालयाचे पार्श्वभूमी टिपण)सप्टेंबर २०२५ मध्ये भूऔष्णिक ऊर्जेवरील राष्ट्रीय धोरण अधिसूचित (नोडल मंत्रालय: नवीन व नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालय); ओएनजीसी एनर्जी सेंटरने जुलै २०२६ मध्ये लडाखमधील पुगा खोऱ्यात भारतातील पहिल्या दोन भूऔष्णिक विहिरी कार्यान्वित केल्या; भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षणाने ३८१ उष्ण झरे आणि १० भूऔष्णिक प्रांतांचे मॅपिंग केले असून सैद्धांतिक क्षमता सुमारे १०.६ गिगावॉट आहे.
जीएस३ — कृषी/ऊर्जाकृषी-सौर प्रकल्प (पत्र सूचना कार्यालयाचे पार्श्वभूमी टिपण)ऑगस्ट २०२५ पर्यंत भारतात ३६ कार्यरत कृषी-सौर प्रकल्प (३७.५४ मेगावॅट) होते; भारत कृषी-सौर आघाडी (राष्ट्रीय सौर ऊर्जा महासंघाच्या नेतृत्वाखाली, २०२३ मध्ये सुरू) आणि पीएम-कुसुम ही प्रमुख व्यासपीठे आहेत.
जीएस३ — आपत्ती व्यवस्थापनकिश्तवाड भूकंपमापन वेधशाळा (पृथ्वी विज्ञान मंत्रालय)यामुळे जम्मू-काश्मीरमधील भूकंपमापन वेधशाळांची संख्या चार (जम्मू, श्रीनगर, उधमपूर, किश्तवाड) झाली असून त्या राष्ट्रीय भूकंपशास्त्र केंद्राला रिअल-टाइम माहिती पुरवतात; डॉप्लर हवामान रडारची संख्या ४ वरून ८ होणार असून आणखी चार २०२७ मध्ये अपेक्षित आहेत.
जीएस३ — कृषी: मृदा आरोग्यखेत बचाओ अभियान – रब्बी २०२६२२ ऑक्टोबर–३० नोव्हेंबर २०२६ दरम्यान "स्वस्थ धरा, समृद्ध किसान" या संकल्पनेखाली ३४ राज्ये/केंद्रशासित प्रदेश, ७०० हून अधिक जिल्हे आणि ५०,००० गावांमध्ये राबवले जात आहे; कृषी विज्ञान केंद्रे आणि आत्मा यांच्या माध्यमातून सुमारे ५० लाख शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचण्याचे उद्दिष्ट असून संतुलित खतवापर आणि नैसर्गिक शेती यावर भर आहे.
जीएस३ — कृषी/मत्स्यव्यवसायसोरेंग (सिक्कीम): प्रधानमंत्री मत्स्य संपदा योजनेअंतर्गत अधिसूचित भारतातील पहिला सेंद्रिय मत्स्य समूहप्रधानमंत्री मत्स्य संपदा योजनेअंतर्गत ३४ मत्स्य समूह अधिसूचित (सिक्कीम आणि मेघालयातील सेंद्रिय समूहांसह); ईशान्य भारतातील मत्स्यव्यवसायाच्या सेंद्रिय प्रमाणीकरणासाठी मानक कार्यप्रणाली सुरू करण्यात आली, तसेच सिक्कीमने रेनबो ट्राउट खरेदीसाठी इंडो-तिबेटन सीमा पोलीस दलासोबत सामंजस्य करार केला.
जीएस३ — कृषीपहिली आंतरराष्ट्रीय मका परिषद २०२६ (हैदराबाद)भारताचे मका उत्पादन सुमारे ५५ दशलक्ष टन असून पुढील दशकात ७५ दशलक्ष टनांचे उद्दिष्ट आहे; ४एफ दृष्टिकोन (फूड, फीड, फॉडर, फ्यूएल) शेतकऱ्याला केंद्रस्थानी ठेवून ५एफ पर्यंत विस्तारित करण्यात आला; पाच वर्षांत ३२९ मका संकरित वाण विकसित करण्यात आले.
जीएस२ — आरोग्यएम्स राजकोट येथे प्रगत रेडिओथेरपी सुविधा (प्रधानमंत्री स्वास्थ्य सुरक्षा योजना)सुमारे ₹३९ कोटींची सुविधा असून त्यात लिनॅक, वाइड-बोअर सीटी सिम्युलेटर आणि एचडीआर ब्रॅकीथेरपी युनिट आहे; सुमारे १.५४ कोटी लोकसंख्येच्या क्षेत्राला सेवा मिळेल; भारतातील २२ पैकी १८ एम्स कार्यरत आहेत.
जीएस१/जीएस२ — समाज/लिंगभावसांख्यिकी व कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालय–यूएन वूमन लिंगभाव आकडेवारी राष्ट्रीय परिषदमंत्रालयाच्या प्रमुख प्रकाशन "भारतातील महिला आणि पुरुष २०२५" मधील निष्कर्षांवर चर्चा झाली; आता २०२६ ची आवृत्ती अपेक्षित आहे.
जीएस२ — आदिवासी कल्याण/आरोग्यआदिवासी वैद्यांसाठी राष्ट्रीय अभिमुखता कार्यक्रम (आदिवासी कार्य मंत्रालय–आयसीएमआर-एनआयएचआर, हैदराबाद)जनहित (जनजातीय आरोग्य संस्थात्मक परिवर्तन) उपक्रमांतर्गत अशा प्रकारचा पहिलाच कार्यक्रम; नऊ राज्ये/केंद्रशासित प्रदेशांतील सुमारे ५५० वैद्यांना सार्वजनिक आरोग्य आणि संदर्भ सेवा याबाबत प्रशिक्षण देण्यात आले; जनजातीय गौरव दिवस पंधरवड्याच्या पहिल्या दिवशी सुरू झाला.
जीएस२/जीएस३ — कौशल्य विकास/रोजगारपीएम-सेतू आणि ईशान्य भारतातील कौशल्य विकास (कौशल्य विकास व उद्योजकता मंत्रालय, गुवाहाटी)दोन पीएम-सेतू आयटीआय समूहांसाठी (जोरहाट — नुमालीगड रिफायनरी लि. सह, तिनसुकिया — ऑइल इंडिया लि. सह) आशय पत्रांवर स्वाक्षऱ्या झाल्या, तसेच कौशल्य भारत आंतरराष्ट्रीय केंद्रासाठी आसामसोबत सामंजस्य करार झाला.
जीएस२ — कौशल्य विकासकौशल्य विकास व उद्योजकता मंत्रालयाकडून १९ कौशल्य उत्कृष्टता केंद्रांची नोंदणी१५ जुलै २०२६ रोजी (जागतिक युवा कौशल्य दिन) जाहीर केलेल्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार "ग्रीन चॅनेल" द्वारे नोंदणी; मान्यता ९ ऑक्टोबर २०२६ ते ८ ऑक्टोबर २०२९ पर्यंत वैध आहे.
जीएस१ — कला व संस्कृती/बौद्ध धर्मतवांग येथे पवित्र पिपरहवा बुद्ध अस्थी प्रदर्शन; आंतरराष्ट्रीय बौद्ध महासंघ परिषदराष्ट्रीय संग्रहालयातील अस्थी (पिपरहवा येथे उत्खननात सापडलेल्या, प्राचीन कपिलवस्तूशी संबंधित) तवांग (१–७ नोव्हेंबर), बोमडिला आणि नामसाई येथे प्रदर्शित केल्या जात असून २१ नोव्हेंबर रोजी दिल्लीत परत येतील; तवांग येथे २ नोव्हेंबर रोजी झालेली आंतरराष्ट्रीय बौद्ध महासंघ परिषद महासंघाच्या १४ व्या स्थापना दिनाशी जुळून आली, आणि तवांग हे सहावे दलाई लामा यांचे जन्मस्थान आहे.
जीएस३ — विज्ञान व तंत्रज्ञान/बौद्धिक संपदा हक्कसीएसआयआर-निस्कपर ३ री आंतरराष्ट्रीय पारंपरिक ज्ञान परिषद (सीडीटीके-२०२६)स्वस्तिक (शास्त्रीयदृष्ट्या प्रमाणित सामाजिक पारंपरिक ज्ञान) उपक्रमावर प्रकाश टाकण्यात आला; पारंपरिक ज्ञान डिजिटल ग्रंथालयात ५,१९,९७८ पद्धतींची नोंद आहे आणि पेटंट अर्जांमध्ये ३७५ अनुकूल निकालांना त्याचे साहाय्य मिळाले आहे.
जीएस३ — अंतर्गत सुरक्षा/सायबरएकात्मिक संरक्षण कर्मचारी मुख्यालय–संयुक्त युद्ध अभ्यास केंद्र चर्चासत्र: सायबर-सक्षम संज्ञानात्मक युद्ध२ नोव्हेंबरपासून दोन दिवसांचे चर्चासत्र; सायबर कारवाया, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि प्रभाव कारवाया यांचे एकत्रीकरण, तसेच लष्करी कर्मचारी, माजी सैनिक आणि त्यांच्या कुटुंबीयांना लक्ष्य करणे यावर चर्चा.
जीएस२/जीएस३ — आंतरराष्ट्रीय संबंध/संरक्षण: महासागरआयएनएस सुदर्शिनीने लोकायन २६ पूर्ण केलेकोची येथून (२० जानेवारी २०२६ रोजी रवाना) सुरू झालेली दहा महिन्यांची पाल-प्रशिक्षण सागरी मोहीम; २२,०००हून अधिक सागरी मैल अंतर, ११ देशांतील १७ बंदरांना भेटी; १९ दिवसांत पार केलेला २,२०० सागरी मैलांचा अटलांटिक ओलांडण्याचा टप्पा हा केवळ शिडांच्या साहाय्याने पूर्ण केलेला सर्वात लांब प्रवास ठरला.
जीएस३ — विज्ञान व तंत्रज्ञान: अवकाश/खगोलशास्त्रएनजीसी ४४९० यूएलएक्स-८ चा २४ वर्षांचा क्ष-किरण अभ्यास (भारतीय खगोलभौतिकी संस्था, रामन संशोधन संस्था, आयुका)चंद्रा, एक्सएमएम-न्यूटन आणि स्विफ्ट यांच्या माहितीतून (२०००–२०२४) एडिंग्टन मर्यादेवर किंवा तिच्या जवळ पदार्थ ओढून घेणारे तारकीय-वस्तुमानाचे कृष्णविवर असल्याचे दिसते; भविष्यातील अभ्यासासाठी भारताच्या प्रस्तावित एक्ससॅट मोहिमेचा उल्लेख करण्यात आला आहे.

UPSC चालू घडामोडी मराठीत — नोव्हेंबर 2026 →