BrainParrot

शी यांच्या चीनमधील न संपणारी शुद्धीकरण मोहीम (चिनी कम्युनिस्ट पक्षाचे पाचवे पूर्णाधिवेशन, २०वी केंद्रीय समिती)

GS2संपूर्ण नोटप्रकाशित:

स्रोत: द हिंदू, 2 नोव्हेंबर, 2026

सारांश

  • चीनच्या कम्युनिस्ट पक्षाच्या पाचव्या पूर्णाधिवेशनाने (चार दिवसांचे, बीजिंगमध्ये २९ ऑक्टोबरला संपन्न) भ्रष्टाचारविरोधी शुद्धीकरण मोहीम संपलेली नाही, हे स्पष्ट केले.
  • या अधिवेशनात केंद्रीय समितीच्या तब्बल ३३ सदस्यांची हकालपट्टी करण्यात आली. त्यांत १६ पीएलए जनरलांचा समावेश आहे.
  • २०२७ च्या उत्तरार्धात २१वी पक्ष काँग्रेस होईल अशी घोषणा करण्यात आली. त्यातून शी जिनपिंग यांच्या चौथ्या पंचवार्षिक कार्यकाळाची सुरुवात होण्याची शक्यता आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध (चीन: राजकारण, लष्कर, अर्थव्यवस्था आणि भारतावरील परिणाम)

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • २०व्या पक्ष काँग्रेसमध्ये (२०२२) निवडलेल्या केंद्रीय समितीत ३७६ सदस्य होते. पाचव्या पूर्णाधिवेशनाला केवळ २७९ उपस्थित होते.
  • २१वी पक्ष काँग्रेस २०२७ च्या उत्तरार्धात, बहुधा ऑक्टोबर किंवा नोव्हेंबरमध्ये, होणार आहे.
  • स्वीकारलेल्या ठरावाचे शीर्षक "पक्षाच्या पूर्ण व काटेकोर स्वशासनावर ठाम राहण्याविषयीचे काही प्रमुख मुद्दे" असे आहे.
  • सीएमसी हे शी यांच्या नेतृत्वाखालील सर्वोच्च लष्करी मंडळ आहे.
  • दोन पॉलिटब्यूरो सदस्यांना हटवण्यात आले: मा शिंगरुई आणि झांग योउशिया. झांग हे सीएमसीचे उपाध्यक्षही होते.
  • तसेच हटवलेले: लिउ जिआनचाओ (सीपीसी आंतरराष्ट्रीय विभागाचे माजी प्रमुख आणि ज्येष्ठ मुत्सद्दी) आणि जिन झुआंगलोंग (उद्योग विभागाचे माजी मंत्री).
  • टांग फांग्यू हे पक्षाच्या धोरण संशोधन कार्यालयाचे प्रमुख आहेत.

आकडेवारी आणि तपशील

  • हकालपट्टी: केंद्रीय समितीच्या ३३ पर्यंत सदस्यांची, त्यांपैकी १६ पीएलए जनरल. लेखानुसार या कारवाईत आतापर्यंत शेकडो वरिष्ठ अधिकारी हटवले गेले आहेत.
  • उपस्थिती: केंद्रीय समितीच्या ३७६ पैकी २७९ सदस्य उपस्थित.
  • लष्कर: २०२२ मध्ये पूर्ण सदस्य म्हणून निवडलेल्या ४४ गणवेशधारी अधिकाऱ्यांपैकी केवळ दोन उरले आहेत. लष्कराच्या भ्रष्टाचारविरोधी चौकशीचे नेतृत्व करणारे जनरल झांग शेंगमिन हे शी यांच्याशिवाय सीएमसीचे एकमेव कार्यरत सदस्य आहेत. मंडळावरील इतर सर्व जनरलांची शुद्धी झाली आहे.
  • दोन लेफ्टनंट जनरल, झोंग शाओजुन आणि फांग योंगशियांग, यांची केंद्रीय समितीतून हकालपट्टी झाली. दोघेही सीएमसीच्या सामान्य कार्यालयाचे संचालक होते.
  • उत्तराधिकार: अपेक्षित चौथ्या कार्यकाळाच्या अखेरीस शी ७९ वर्षांचे असतील. २०२७ ची काँग्रेस त्यांच्या सत्तेची १५ वर्षे पूर्ण होण्याचे चिन्ह असेल. नील थॉमस (एशिया सोसायटी पॉलिसी इन्स्टिट्यूट) याला पेच म्हणतात: स्वतःकडे अधिकार एकवटल्याने वारसदार घडवणे अधिक कठीण होते.
  • शी यांची भूमिका: टांग फांग्यू म्हणाले की दस्तऐवज मसुदा गटाचे प्रमुख म्हणून शी यांनी प्रक्रियेचे वैयक्तिकरीत्या नियोजन केले आणि मार्गदर्शन केले.
  • अर्थव्यवस्था: घरगुती बचतीचा मोठा भाग मालमत्तेत असल्याने सुरू असलेल्या स्थावर मालमत्ता क्षेत्रातील मंदीमुळे भावना खालावली आहे. रोजगाराबाबत चिंता आहेत; एआयमुळे होणाऱ्या व्यत्ययामुळे भरती मंदावत आहे. चीनमध्ये एक मत असे आहे की या कारवाईमुळे निर्णय लकवाग्रस्त होत आहेत आणि प्रकल्प मंदावत आहेत.
  • शी यांचे उत्तर (सरकारी माध्यमांचा अहवाल): कठोर पक्षशासनाचा अर्थव्यवस्थेवर होणारा कोणताही परिणाम सकारात्मक आहे.
  • संयुक्त निवेदनात नवीन विकास प्रतिमान, समष्टी धोरण, देशांतर्गत मागणी, सखोल सुधारणा व खुलेपणा आणि नवोन्मेषाधारित वाढ यांवर वेगाने कृती करण्याचे आवाहन करण्यात आले.
  • एएसपीआयचे विश्लेषण: नागरी शुद्धीकरणे विक्रमी आहेत, परंतु पीएलएच्या वरिष्ठ नेतृत्वातील व्याप्ती एका वेगळ्याच वर्गातील आहे. चीन नवीन शस्त्रसामग्री सादर करत असतानाही यामुळे नेतृत्व आणि लढाऊ सज्जतेबाबत प्रश्न उभे राहतात.
  • स्वरूपातील बदल: या कारवाईत आधी माजी नेत्यांशी संबंधित जनरलांना हटवण्यात आले, आणि आता शी यांच्यासोबत सेवा केलेल्या किंवा त्यांनी पदोन्नती दिलेल्या अधिकाऱ्यांपर्यंत ती पोहोचली आहे.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • चीन हे एकपक्षीय राज्य आहे. सत्ता राज्याच्या संस्थांकडून नव्हे, तर पक्षाची केंद्रीय समिती आणि तिच्या लहान अंतर्गत मंडळांकडून चालते. पक्ष केंद्रीय सैन्य आयोगाद्वारे (सीएमसी) पीएलएवर नियंत्रण ठेवतो; या आयोगाचे अध्यक्ष शी आहेत.
  • सततच्या शुद्धीकरण मोहिमा सत्तेचे केंद्रीकरण करतात, पण त्यामुळे उत्तराधिकाराबाबत अनिश्चितता निर्माण होऊ शकते आणि संस्थात्मक नेतृत्व पोकळ होऊ शकते. याचा परिणाम धोरणस्थैर्य, लष्करी सज्जता आणि शेजारी देशांच्या जोखीम-मूल्यमापनावर होतो.
  • देशांतर्गत आर्थिक ताण (मालमत्ता क्षेत्रातील मंदी, रोजगार) यामुळे बीजिंग वाढ, देशांतर्गत मागणी आणि बाह्य भूमिका यांचा समतोल किती आक्रमकपणे साधते, हे ठरते.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध: भारत आणि त्याचा शेजार; चीनची राजकीय व्यवस्था, लष्कर व अर्थव्यवस्था आणि त्यांचा भारतावरील परिणाम.

पार्श्वभूमी

चिनी कम्युनिस्ट पक्ष (सीपीसी) आणि त्याचे अंग

केंद्रीय सैन्य आयोग (सीएमसी)

अधिक संदर्भ

  • मागील केंद्रीय समिती बैठकीच्या (चौथे पूर्णाधिवेशन, ऑक्टोबर २०२५) अखेरीस, लष्करातील भ्रष्टाचारविरोधी कामाचे पर्यवेक्षण केलेले ज्येष्ठ अधिकारी झांग शेंगमिन यांची सीएमसीच्या दुसऱ्या क्रमांकाच्या उपाध्यक्षपदी नियुक्ती झाली. ही नियुक्ती नऊ जनरलांची मोठ्या शुद्धीकरणात हकालपट्टी झाल्यानंतर काही दिवसांतच झाली.
  • ऑगस्ट २०२६ मध्ये, गंभीर शिस्तभंग आणि कायदेभंगाच्या कथित आरोपांवरील चौकशीनंतर ज्येष्ठ जनरल झांग योउशिया आणि लिउ जेनली यांना राज्याच्या केंद्रीय सैन्य आयोगातून हटवण्यात आले.
  • या घडामोडी एकत्र पाहिल्यास, लेखातील "न संपणाऱ्या" या मांडणीप्रमाणे ही शुद्धीकरण मोहीम अनेक वर्षांची प्रक्रिया असल्याचे दिसते.

मेन्सचे पैलू

  • सत्ताकेंद्रीकरण विरुद्ध संस्थात्मक पोकळीकरण: संयुक्त निवेदन शुद्धीकरणाला पक्षाच्या दीर्घकालीन सत्ताधारी स्थानासाठी अत्यावश्यक मानते. तरीही जवळजवळ सर्व वरिष्ठ जनरलांची आणि शी यांच्या स्वतःच्या निकटवर्तीयांची हकालपट्टी ही अशा व्यवस्थेचे द्योतक आहे, जिथे नेत्याशी असलेला कोणताही संबंध संरक्षण देत नाही.
  • उत्तराधिकाराचा पेच: ७९ व्या वर्षी संभाव्य चौथा कार्यकाळ आणि कोणताही दृश्यमान वारसदार नसणे (एएसपीआयचे निरीक्षण) यामुळे २०२७ नंतर चीनच्या धोरणमार्गाबाबत अनिश्चितता निर्माण होते.
  • लष्करी सज्जता: केंद्रीय समितीतील ४४ गणवेशधारी सदस्यांपैकी केवळ दोन उरल्याने आणि सीएमसी सामान्य कार्यालयाच्या नेतृत्वाची हकालपट्टी झाल्याने कमांडच्या एकसंधतेबाबत प्रश्न उभे राहतात. तरीही शस्त्रसामग्रीतील प्रगती सुरूच आहे (एएसपीआय).
  • अर्थव्यवस्था आणि शासन: मालमत्ता क्षेत्रातील मंदी, कमकुवत रोजगार आणि निर्णयप्रक्रियेतील जाणवणारा लकवा यांच्या बरोबरीने, शुद्धीकरण विकासाला मदत करते असा शी यांचा आग्रह आहे. अधिकारी भ्रष्टाचारविरोधी यंत्रणांच्या नजरेखाली काम करतात.
  • भारताचा दृष्टिकोन: अंतर्गत सत्तासंकलन आणि आर्थिक ताण यांवर लक्ष केंद्रित केलेले नेतृत्व भारत–चीन सीमा व्यवस्थापन, व्यापार आणि सामरिक संतुलन यांवर परिणाम करते, परंतु लेख स्वतः त्याचे मूल्यमापन करत नाही. सावध वाचन आवश्यक आहे: शुद्धीकरण म्हणजे आपोआप लष्करी दुर्बलता असे नव्हे.
  • तुलनात्मक: भारतातील संवैधानिक नागरी-लष्करी संबंध आणि संस्थात्मक उत्तरदायित्व यांच्याशी विरोधाभास म्हणून वापरा.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस२, १५ गुण:** "चीनच्या कम्युनिस्ट पक्षातील आणि पीपल्स लिबरेशन आर्मीतील सुरू असलेली भ्रष्टाचारविरोधी शुद्धीकरण मोहीम शी जिनपिंग यांच्या सत्तेचे संकलन आणि तिच्या दुर्बलता, या दोन्ही उघड करते. चर्चा करा आणि भारतावरील परिणामांचे परीक्षण करा."

संबंधित विषय

  • चीनची राजकीय रचना: पॉलिटब्यूरो, स्थायी समिती, सीएमसी; पक्ष-राज्य-लष्कर संबंध
  • भारत–चीन संबंध: प्रत्यक्ष ताबा रेषा, सीमा चर्चा, व्यापार अवलंबित्व, हिंद महासागर क्षेत्रातील सामरिक स्पर्धा
  • चीनची अर्थव्यवस्था: स्थावर मालमत्ता संकट, अपस्फीतीचे दबाव, पंचवार्षिक योजना
  • भारतातील नागरी-लष्करी संबंध: संरक्षण दल प्रमुख, थिएटर कमांड
  • शासनाचा प्रश्न म्हणून भ्रष्टाचार: तुलनात्मक भ्रष्टाचारविरोधी चौकटी

विषय: GS2राज्यव्यवस्था

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

2 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत