प्रकाशित:
स्रोत: द हिंदू, 2 नोव्हेंबर, 2026
सारांश
- २०२६ मध्ये "भीषण" एल निनो विकसित होत आहे आणि डिसेंबरमध्ये तो शिखरावर पोहोचण्याची अपेक्षा आहे. नैऋत्य मान्सून दीर्घकालीन सरासरीपेक्षा सुमारे १३ टक्के कमी पावसाने संपला.
- १९९७ मध्ये तुलनेने तितक्याच प्रबळ एल निनोनंतरही जवळपास सामान्य पाऊस का झाला, असा प्रश्न लेखात विचारला आहे. त्यासाठी हिंद महासागरीय द्विध्रुव (आयओडी), एल निनोचे सर्वाधिक उबदार पाणी कुठे होते आणि इतर वातावरणीय घटक यांचा उल्लेख केला आहे.
- तेव्हापासून भारतीय हवामानशास्त्र विभागाच्या (आयएमडी) अंदाजपद्धतीत कसा बदल झाला, हेही लेखात पाहिले आहे. आयएमडीचा २०२६ चा अंदाज ९२ टक्के ±५ होता, तर प्रत्यक्ष पाऊस ८७.४ टक्के झाला.
प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
- ईएनएसओ: एल निनो टप्प्यात उबदार पाणी पॅसिफिकमधून पूर्वेकडे सरकते. हे चक्र दर २–७ वर्षांनी पुन्हा येते.
- आयओडीचा सकारात्मक टप्पा: पश्चिम हिंद महासागर अधिक उबदार आणि पूर्व थंड असतो. हा भारतीय मान्सूनसाठी लाभदायक असतो.
- आयओडीची वेळ: तो साधारणपणे जूनच्या सुमारास वळण घेतो आणि सप्टेंबर–नोव्हेंबरमध्ये सर्वाधिक स्पष्ट असतो, त्यामुळे त्याचा परिणाम मान्सूनच्या उत्तरार्धात जाणवतो. एल निनो आला की तो सकारात्मक होण्याकडे कल असतो.
- आयएमडीची "अपुरा" ही श्रेणी: पाऊस दीर्घकालीन सरासरीपेक्षा किमान १० टक्के कमी (लेखातील व्याख्येनुसार).
- मॅडन-ज्युलियन दोलन (एमजेओ): ढग आणि पावसाची एक लाट जी दर ३०–६० दिवसांनी उष्ण कटिबंधात फिरते.
- नोआचा ओशनिक निनो निर्देशांक पॅसिफिकमधील समुद्रपृष्ठ तापमान विचलन मोजतो.
- भारताच्या वार्षिक पावसापैकी सुमारे तीन-चतुर्थांश पाऊस मान्सूनमुळे मिळतो.
आकडेवारी आणि तपशील
- १९९७: आयएमडीने सरासरीपेक्षा ८ टक्के कमी पावसाचा अंदाज वर्तवला होता, पण सप्टेंबरअखेर पाऊस जवळपास सामान्य होता.
- मान्सूनच्या वेळी ओएनआय: १.६४ अंश सेल्सिअस (१९९७), १.५९ अंश सेल्सिअस (२०१५) आणि १.९८ अंश सेल्सिअस (२०२६).
- निकाल: १९९७ मध्ये पाऊस सामान्य होता आणि २०१५ मध्ये सामान्यपेक्षा सुमारे १३ टक्के कमी.
- २०२६: ८७ सेंमी या दीर्घकालीन सरासरीपेक्षा जवळपास १३ टक्के कमी पावसाने मान्सून संपला. पूर्व आणि ईशान्य भारतात १९०१ मध्ये नोंदी सुरू झाल्यापासूनचा सर्वाधिक कोरडा हंगाम होता.
- नोआच्या नोंदी: १९५० पासून सात मान्सूनचा मध्यम किंवा प्रबळ एल निनोशी सामना झाला. त्यापैकी २०२६ सह पाच वेळा पाऊस दीर्घकालीन सरासरीपेक्षा किमान १० टक्के कमी होता. २०२३ हा अपवाद होता, तेव्हा पाऊस "सरासरीपेक्षा कमी" होता. फक्त १९९७ मध्ये पाऊस सरासरीइतका होता.
- २०२३: ऑगस्टमधील पाऊस सामान्यपेक्षा ३६ टक्के कमी होता, १९०१ पासूनचा सर्वाधिक कोरडा ऑगस्ट. आयएमडीने याचे अंशतः कारण एमजेओला दिले, जो त्या महिन्यात आफ्रिका आणि अमेरिका खंडांवर होता. ऑगस्टच्या अखेरीस आणि सप्टेंबरच्या सुरुवातीस आयओडी भारताच्या बाजूने वळला.
- अंदाज आणि प्रत्यक्ष पाऊस: २०२३ चा अंदाज ९६ टक्के ±५ अंश, प्रत्यक्ष ९४.७ टक्के. २०२६ चा अंदाज ९२ टक्के ±५ अंश, प्रत्यक्ष ८७.४ टक्के.
- २०२६ च्या अंदाजातील चुका: आयएमडीने एप्रिलमध्ये "सामान्यपेक्षा कमी" म्हटले होते, पण हंगाम "अपुरा" ठरला. त्याच्या चार प्रादेशिक अंदाजांपैकी फक्त एक (दक्षिण द्वीपकल्प) खरा ठरला.
- आयओडीबाबत मतभेद: एप्रिलमध्ये आयएमडीने हंगामाच्या उत्तरार्धात सकारात्मक आयओडी दाखवणाऱ्या प्रारूपांचा उल्लेख केला. सप्टेंबरच्या सुरुवातीलाही जागतिक हवामानशास्त्र संघटनेला सप्टेंबर–नोव्हेंबरसाठी सकारात्मक आयओडीची अपेक्षा होती. आयएमडीच्या स्वतःच्या प्रारूपाने मेच्या अखेरीपासून तटस्थ अंदाज दिला आणि त्याच्या नोंदींनुसार संपूर्ण हंगामात आयओडी तटस्थ राहिला.
- उद्धृत संशोधन:
- २०२४ चा अभ्यास (आयआयटी दिल्ली, आयआयटी खरगपूर, एनआयटी राउरकेला आणि अमेरिकी संशोधक): अंटार्क्टिकाभोवतीच्या वाऱ्यांच्या पट्ट्यातील बदलामुळे दक्षिण हिंद महासागरावर पश्चिमी वारे पोहोचले आणि २०१५ मध्ये झोपाळ्यासारखा चढउतार वळू शकला नाही.
- सायन्स नियतकालिकातील २००६ चा अभ्यास: एल निनोचे सर्वाधिक उबदार पाणी मध्य पॅसिफिकमध्ये असते तेव्हा अवतरणारी हवा भारतावर स्थिरावण्याची शक्यता जास्त असते. १९९७ मध्ये सर्वाधिक उबदार पाणी आणखी पूर्वेला दक्षिण अमेरिकेजवळ होते.
- जुलैमधील नेचर कम्युनिकेशन्समधील अभ्यास: १९९७ मध्ये जुलै–ऑगस्टमधील इतर घटक महत्त्वाचे ठरले, म्हणजे इराणी पठारावरील उच्च उंचीवरील उच्च दाब प्रणाली आणि अरबी समुद्रातील अतिरिक्त आर्द्रता. १९८३ आणि १९९७ मुळे एल निनोचा प्रभाव प्रत्यक्षापेक्षा कमकुवत भासला, असेही त्यात म्हटले आहे.
- धोका: कृषी मंत्रालयाच्या ताज्या आकडेवारीनुसार सुमारे ४० टक्के शेतजमीन बिगर-सिंचित असून मान्सूनवर अवलंबून आहे. आयएमडीच्या मे महिन्यातील अंदाजात "पिण्याच्या पाण्याच्या स्रोतांवर ताण" येण्याचा इशारा दिला होता.
स्थिर–गतिशील दुवा
- भारतीय मान्सून ही महासागर-वातावरण यांची परस्परसंलग्न प्रणाली आहे, म्हणून तो कोणत्याही एकाच घटकावर ठरत नाही. एल निनो वॉकर परिसंचरण बदलून पावसाला अवरोध करतो. पॅसिफिकमधील वर जाणाऱ्या हवेचा काही भाग भारतावर खाली येतो, त्यामुळे भारत अधिक उष्ण व कोरडा होतो.
- सकारात्मक आयओडी, एल निनोच्या उबदार पाण्याचे स्थान, मॅडन-ज्युलियन दोलन (एमजेओ) आणि मध्य-अक्षांशीय वैशिष्ट्ये यांपैकी प्रत्येक घटक या परिणामाला वाढवू किंवा संतुलित करू शकतो.
- त्यामुळे अंदाज हे संभाव्यतेवर आधारित असतात. पेरणीचे निर्णय, अन्नधान्य साठे आणि जलाशयांतून पाणी सोडणे यांसाठी हे महत्त्वाचे आहे.
अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस१ – भूगोल: हवामानशास्त्र, वॉकर परिसंचरण, एल निनो/ला निना, भारतीय मान्सूनची यंत्रणा; जीएस३ – कृषी व पर्यावरण: मान्सूनची परिवर्तनशीलता, दुष्काळ आणि अन्नधान्याच्या किमती.
पार्श्वभूमी
एल निनो दक्षिणी दोलन (ईएनएसओ)
हिंद महासागरीय द्विध्रुव (आयओडी)
भारतीय हवामानशास्त्र विभाग (आयएमडी)
अधिक संदर्भ
- आयएमडीने सांगितले की जून २०२६ पर्यंत मध्य उष्णकटिबंधीय पॅसिफिकमधील समुद्रपृष्ठ तापमानाने एल निनोची मर्यादा ओलांडली होती. मान्सून हंगामाच्या अखेरीपर्यंत आयओडी तटस्थ राहील, अशी त्याची अपेक्षा होती. आयओडी तटस्थ असणे म्हणजे या वर्षी एल निनोचे परिणाम तो लक्षणीयरीत्या वाढवण्याची किंवा संतुलित करण्याची शक्यता कमी असते.
- आयएमडीच्या स्वतःच्या वारंवार विचारल्या जाणाऱ्या प्रश्नांनुसार सकारात्मक आयओडी एल निनोचा कोरडेपणा आणणारा प्रभाव अंशतः संतुलित करू शकतो. म्हणूनच आयएमडी हंगामी मान्सून अंदाज तयार करताना ईएनएसओ आणि आयओडी दोन्ही विचारात घेतो.
मेन्सचे पैलू
- ईएनएसओच्या मथळ्यापलीकडे: एल निनोमुळे कमकुवत मान्सूनची शक्यता वाढते, पण तो ते निश्चित करत नाही. १९९७ आणि २०१५ मध्ये ओएनआय मूल्ये जवळजवळ सारखी (१.६४ आणि १.५९ अंश सेल्सिअस) होती, तरीही निकाल परस्परविरोधी होते. आयओडी, उबदार जलाशयाचे स्थान, एमजेओ आणि मध्य-अक्षांशीय परिसंचरण हे निकालावर प्रभाव टाकतात.
- अंदाजातील प्रगती आणि मर्यादा: २०२३ आणि २०२६ मधील एकूण पाऊस ±५ अंशांच्या त्रुटी-मर्यादेत आला. तरीही २०२६ मध्ये एप्रिलची श्रेणी चुकली (सामान्यपेक्षा कमी विरुद्ध अपुरा), चार प्रादेशिक अंदाजांपैकी फक्त एक बरोबर ठरला आणि आयएमडी व जागतिक हवामानशास्त्र संघटना यांच्या आयओडी अंदाजांत फरक पडला.
- कृषी क्षेत्रावरील परिणाम: सुमारे ४० टक्के शेतजमीन बिगर-सिंचित आहे. कमकुवत मान्सूनमुळे शेतीचे उत्पन्न घटते आणि अन्नधान्याच्या किमती वाढतात. धरणे आणि अन्नधान्य साठे यांचे व्यवस्थापन या अंदाजांवर आधारित असते.
- प्रादेशिक टोकाची स्थिती: पूर्व आणि ईशान्य भारतात १९०१ पासूनचा सर्वाधिक कोरडा हंगाम होता. यातून जिल्हा-स्तरीय आणि उप-हंगामी सल्ल्यांची गरज दिसते.
- पुढील दिशा: अधिक चांगली संलग्न महासागर-वातावरण प्रारूपे, हिंद महासागरातील अधिक निरीक्षण, शेतकऱ्यांपर्यंत अनिश्चिततेचा संवाद आणि पिके, पाणी व किमती यांसाठी आकस्मिक नियोजन.
संभाव्य मेन्स प्रश्न
**जीएस१/जीएस३, १५ गुण:** "एल निनो वर्षांत भारतात नेहमीच अपुरा मान्सून येतो असे नाही. एल निनो–मान्सून संबंधात बदल घडवण्यात हिंद महासागरीय द्विध्रुव आणि इतर घटकांची भूमिका स्पष्ट करा आणि मान्सून अंदाज व कृषी यांवरील परिणामांची चर्चा करा."
संबंधित विषय
- वॉकर परिसंचरण; एल निनो मोडोकी; ला निना; दक्षिणी दोलन निर्देशांक
- मान्सूनची यंत्रणा: आंतर-उष्णकटिबंधीय अभिसरण पट्टा, जेट प्रवाह, मॅस्करीन उच्च दाब, मान्सूनमधील खंड
- मिशन मौसम; आयएमडीच्या अंदाज श्रेणी (दीर्घ कालावधीची सरासरी, अपुरा, सामान्यपेक्षा कमी)
- दुष्काळ व्यवस्थापन: किमान आधारभूत किंमत आणि राखीव साठा; प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना आणि सिंचन व्याप्ती
विषय: GS1भूगोल
2 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत