BrainParrot

संथ पुनरुज्जीवन (जीएसएलव्ही-एफ१८/एनव्हीएस-०३ नंतर इस्रो: नाविक, निधी आणि प्रशासन)

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित:

स्रोत: द हिंदू, 2 नोव्हेंबर, 2026

सारांश

  • इस्रोची जीएसएलव्ही-एफ१८ मोहीम आणि एनव्हीएस-०३ दिशादर्शन उपग्रह यशस्वी ठरले. गेल्या १८ महिन्यांत पीएसएलव्हीची दोन उड्डाणे अयशस्वी झाल्यानंतर, २०२६ मधील हे केवळ दुसरे यशस्वी प्रक्षेपण आहे.
  • एनव्हीएस-०३ आपल्या अंतिम कक्षीय स्थानावर पोहोचून कार्यान्वित झाला, तर सहा महिन्यांपासून किमान एक कार्यक्षम उपग्रह कमी असलेल्या नाविक प्रणालीला दिलासा मिळेल.
  • संपादकीयात खरेदी प्रक्रियेतील सुधारणा, अंतराळ विभागासाठी मोठी तरतूद, नाविकसाठी स्वतंत्र संचालक संस्था आणि राष्ट्रीय अंतराळ कायदा यांची मागणी केली आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ – विज्ञान-तंत्रज्ञान (अंतराळ), विज्ञान आणि प्रशासन

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • नाविक = भारतीय तारकासमूहासह दिशादर्शन. तिचे पूर्वीचे नाव आयआरएनएसएस.
  • दुसऱ्या पिढीची मालिका एनव्हीएस-०१ ते एनव्हीएस-०५ आहे. एनव्हीएस-०३ जीएसएलव्ही-एफ१८ वरून, म्हणजे जीएसएलव्हीच्या २०व्या उड्डाणात, प्रक्षेपित झाला.
  • पहिल्या पिढीतील आयआरएनएसएस उपग्रहांमध्ये आयात केलेली अणुघड्याळे होती. एनव्हीएस उपग्रहांमध्ये किमान एक स्वदेशी अणुघड्याळ आहे (संपादकीयानुसार).
  • एनव्हीएस मालिका नाविकच्या एल५ आणि एस बँड सिग्नलमध्ये एल१ सिग्नलची भर घालते.
  • नाविक सेवा: प्रमाणित स्थान सेवा (नागरी) आणि प्रतिबंधित सेवा (सामरिक). व्याप्ती भारत आणि त्यापलीकडे सुमारे १,५०० किमी.
  • विशेष घटकांसाठी इलेक्ट्रॉनिक घटक उत्पादन योजना आणि सेमीकंडक्टर प्रयोगशाळा आधुनिकीकरण कार्यक्रम ही माध्यमे म्हणून नमूद केली आहेत.
  • पीएसएलव्ही विरुद्ध जीएसएलव्ही: दोन्ही इस्रोची प्रक्षेपक वाहने आहेत. संपादकीयानुसार पीएसएलव्हीच्या दोन अपयशांमध्ये (ज्यातील रॉकेटांमध्ये जीएसएलव्हीशी काही रचनात्मक साम्य आहे) गेल्या १८ महिन्यांत अडथळे आले.
  • उल्लेख केलेले नियोजित किंवा सुरू असलेले इस्रो कार्यक्रम: मानवी अंतराळ उड्डाण, अंतराळ स्थानक आणि पुनर्वापरक्षम प्रक्षेपक वाहने.

आकडेवारी आणि तपशील

  • प्रक्षेपणाचा आलेख: गेल्या १८ महिन्यांत पीएसएलव्हीची दोन उड्डाणे अयशस्वी. जीएसएलव्ही-एफ१८ हे २०२६ मधील केवळ दुसरे यशस्वी प्रक्षेपण होते. वर्षाच्या सहापैकी पाच भागांत केवळ दोन यश हे राष्ट्रीय अंतराळ कार्यक्रमाला "न शोभणारे" आहे, असे संपादकीय म्हणते.
  • नाविक गेली सहा महिने किमान एक कार्यक्षम उपग्रह कमी आहे आणि उपखंडावर स्वतंत्र स्थाननिश्चिती देऊ शकलेली नाही.
  • आतापर्यंतच्या दुसऱ्या पिढीतील तीन एनव्हीएस उपग्रहांपैकी प्रत्येकात किमान एक स्वदेशी अणुघड्याळ आहे.
  • खरेदी: संसदीय स्थायी समितीने विशेष घटक आणि पुरवठादारांची सज्जता यांतील अडथळ्यांकडे लक्ष वेधले. इस्रोच्या अंतराळ उपयोजन केंद्राच्या २०२५ च्या प्रस्ताव मागणीत कंत्राट सुरू होण्यापासून पहिल्या दोन उड्डाण मॉडेलपर्यंत जवळपास दोन वर्षांचा कालावधी नमूद होता.
  • इलेक्ट्रॉनिक्स मंत्रालय: पाच ते सात वर्षांच्या कार्यक्रमात विशेष घटकांच्या विकासासाठी आणि त्यांच्या पात्रता चाचण्यांसाठी समर्पित निधी.
  • अर्थसंकल्पीय मागणी: २०२६-२७ मधील ₹१३,७०५.६ कोटींच्या तुलनेत २०२७-२८ च्या केंद्रीय अर्थसंकल्पात अंतराळ विभागासाठी सुमारे ₹१७,००० कोटी. ही वाढ प्रक्षेपक वाहनांच्या निर्मितीसाठी, उपग्रह बदलण्यासाठी आणि भरतीसाठी वापरली जाईल.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • प्रादेशिक दिशादर्शन उपग्रह प्रणाली (नाविक) स्थान, दिशादर्शन आणि वेळ (पीएनटी) यांबाबत सामरिक स्वायत्तता देते. तिची विश्वासार्हता पुरेसे सुस्थितीतील उपग्रह असलेल्या तारकासमूहावर आणि अचूक अणुघड्याळांवर अवलंबून असते.
  • एखादी अंतराळ संस्था तारकासमूह टिकवू शकते का आणि महत्त्वाकांक्षी कार्यक्रम पेलू शकते का, हे प्रक्षेपण वाहनांची विश्वासार्हता, घटकांच्या पुरवठा साखळ्या आणि मनुष्यबळाची क्षमता यांवर ठरते.
  • परिपक्व होत असलेल्या अंतराळ क्षेत्रासाठी कार्यान्वयन सेवा (नाविक), संशोधन व विकास (इस्रो) आणि नियमन (अंतराळ कायदा) ही कार्ये वेगळी ठेवणे अधिक योग्य ठरते.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – विज्ञान-तंत्रज्ञान: अंतराळ तंत्रज्ञान, स्वदेशीकरण, दिशादर्शन प्रणाली; जीएस३ – अर्थव्यवस्था: सार्वजनिक क्षेत्रातील संशोधन व विकासासाठी निधी आणि औद्योगिक पुरवठा साखळ्या; जीएस२ – प्रशासन: संस्थात्मक रचना आणि कायदेनिर्मिती.

पार्श्वभूमी

नाविक (भारतीय तारकासमूहासह दिशादर्शन) / आयआरएनएसएस

इस्रो आणि प्रक्षेपण वाहने

विज्ञान व तंत्रज्ञानविषयक संसदीय स्थायी समिती

अधिक संदर्भ

  • पीआयबीच्या पार्श्वभूमी टिपणानुसार जीएसएलव्ही-एफ१८/एनव्हीएस-०३ चे प्रक्षेपण ३० ऑक्टोबर २०२६ रोजी श्रीहरिकोटा येथून झाले. हे जीएसएलव्हीचे २०वे उड्डाण आहे. एनव्हीएस-०३ हा दुसऱ्या पिढीतील नाविक मालिकेतील (एनव्हीएस-०१ ते एनव्हीएस-०५) तिसरा उपग्रह आहे. एनव्हीएस-०१, एनव्हीएस-०२ आणि एनव्हीएस-०३ प्रक्षेपित झाले आहेत, तर एनव्हीएस-०४ आणि एनव्हीएस-०५ तयारीच्या टप्प्यात आहेत.
  • एनव्हीएस-०३ मध्ये एल१, एल५ आणि एस बँडमधील दिशादर्शन पेलोड आहेत. त्यात खरेदी केलेल्या घड्याळांसोबत स्वदेशी विकसित अणुघड्याळही आहे. त्याला १११.७५° पूर्व येथील निर्धारित भूसमकालिक स्थानावर नेण्यासाठी पुढील कक्षीय हालचाली नियोजित आहेत.
  • एनव्हीएस-०१ (२०२३) मध्ये स्वदेशी विकसित रुबिडियम अणुघड्याळ आहे. ते अंतराळ उपयोजन केंद्र, अहमदाबाद यांनी तयार केले आहे.
  • एनव्हीएस-०२ २९ जानेवारी २०२५ रोजी जीएसएलव्ही-एफ१५ वरून प्रक्षेपित झाला, पण कक्षा उंचावण्यासाठीचे ऑक्सिडायझर व्हॉल्व्ह न उघडल्याने तो इच्छित कक्षेत पोहोचू शकला नाही. इस्रोच्या शीर्षस्थ समितीने याचे कारण ऑक्सिडायझर वाहिनीच्या पायरो व्हॉल्व्हपर्यंत ड्राइव्ह सिग्नल न पोहोचणे असे दिले.
  • व्हिजन आयएएसच्या नोंदीनुसार आयआरएनएसएस-१एफ चे अणुघड्याळ निकामी झाल्यानंतर केवळ तीन उपग्रह (आयआरएनएसएस-१बी, १आय आणि एनव्हीएस-०१) पीएनटी सेवा देऊ शकत होते. कार्यक्षम अणुघड्याळे असलेले किमान चार उपग्रह आवश्यक असतात. यामुळे नाविकमध्ये कार्यक्षम उपग्रहांची कमतरता का होती, हे स्पष्ट होते.
  • इस्रो अध्यक्षांच्या म्हणण्यानुसार (डीडी न्यूजने दिलेल्या वृत्तानुसार), एनव्हीएस-०३ च्या प्रक्षेपणामुळे नाविक चार उपग्रहांच्या किमान कार्यान्वयन संरचनेत परतली.

मेन्सचे पैलू

  • विश्वासार्हतेचे संकट: पीएसएलव्हीची अपयशे, जीएसएलव्हीशी असलेले रचनात्मक साम्य आणि या वर्षीची केवळ दोन यशस्वी प्रक्षेपणे यांमुळे गुणवत्ता हमी आणि सामरिक संपत्तीसाठी आवश्यक प्रक्षेपण गती याबाबत व्यवस्थात्मक प्रश्न निर्माण होतात.
  • सामरिक स्वायत्तता: सहा महिने नाविक स्वतंत्र स्थाननिश्चिती देऊ न शकल्याने स्वदेशी प्रणालीचा उद्देशच क्षीण होतो. संसदीय स्थायी समितीच्या सल्ल्यानुसार स्वदेशी अणुघड्याळे ही आयात केलेल्या घड्याळांपासून दूर जाण्याच्या दिशेने झालेली प्रगती आहे.
  • पुरवठा साखळी आणि खरेदी: पुरवठादारांची सज्जता आणि दोन वर्षांचा कालावधी हे देशांतर्गत घटक परिसंस्था कमकुवत असल्याचे दर्शवतात. संपादकीय इलेक्ट्रॉनिक घटक उत्पादन योजना आणि सेमीकंडक्टर कार्यक्रमांचा लाभ घेण्याचा प्रस्ताव मांडते.
  • संसाधने: ₹१३,७०५.६ कोटींवरून सुमारे ₹१७,००० कोटींपर्यंतची वाढ प्रक्षेपक वाहने, उपग्रह बदल आणि भरतीसाठी आवश्यक असल्याचा युक्तिवाद आहे. ती न मिळाल्यास अपुऱ्या मनुष्यबळासह कार्यक्रम एका मोहिमेतून दुसऱ्या मोहिमेकडे अडखळत जाण्याचा धोका आहे.
  • संस्थात्मक रचना:
  • इस्रोला आपल्या मूळ कार्यावर लक्ष केंद्रित करता यावे यासाठी नाविकसाठी स्वतंत्र संचालक संस्था.
  • खासगी सहभाग आणि दायित्व यांचा समावेश असलेला राष्ट्रीय अंतराळ कायदा.
  • मानवी अंतराळ उड्डाण, अंतराळ स्थानक आणि पुनर्वापरक्षम प्रक्षेपक वाहने यांच्या योजनांसाठी लागणारी क्षमता सध्याच्या तरतुदीत मिळणे कठीण आहे.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३, १५ गुण:** "प्रक्षेपणातील अपयशे, पुरवठा साखळीतील अडथळे आणि क्षमतेच्या मर्यादा यांचा सामना भारताचा अंतराळ कार्यक्रम करत आहे, तरीही त्याच्या महत्त्वाकांक्षा वाढत आहेत. नाविकच्या संदर्भासह आव्हानांची चर्चा करा आणि संस्थात्मक व आर्थिक सुधारणा सुचवा."

संबंधित विषय

  • गगन आणि नाविक; जीपीएस/गॅलिलिओ/ग्लोनास/बेईदू (जागतिक उपग्रह दिशादर्शन प्रणालींची तुलना)
  • इन-स्पेस, एनएसआयएल आणि खासगी अंतराळ क्षेत्र; भारतीय अंतराळ धोरण २०२३
  • गगनयान आणि भारतीय अंतरिक्ष स्थानक कार्यक्रम
  • प्रक्षेपक वाहने: पीएसएलव्ही, जीएसएलव्ही, जीएसएलव्ही मार्क ३, एसएसएलव्ही; क्रायोजेनिक तंत्रज्ञान
  • संसदीय स्थायी समित्या; योजनाधारित इलेक्ट्रॉनिक्स उत्पादन (ईसीएमएस)

विषय: GS3विज्ञान व तंत्रज्ञान

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

2 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत