నెమ్మదైన పునరుద్ధరణ (జీఎస్ఎల్వీ-ఎఫ్౧౮/ఎన్వీఎస్-౦౩ తర్వాత ఇస్రో: నావిక్, నిధులు, పాలన)
ప్రచురణ:
మూలం: ది హిందూ, 2 నవంబర్, 2026
సారాంశం
- ఇస్రో జీఎస్ఎల్వీ-ఎఫ్౧౮ ప్రయోగం, ఎన్వీఎస్-౦౩ నావిగేషన్ ఉపగ్రహం విజయవంతమయ్యాయి. గత ౧౮ నెలల్లో రెండు పీఎస్ఎల్వీ వైఫల్యాల తర్వాత, ౨౦౨౬లో ఇది కేవలం రెండో విజయవంతమైన ప్రయోగం.
- ఎన్వీఎస్-౦౩ తన తుది కక్ష్యా స్థానానికి చేరి సేవలకు సిద్ధమైతే, ఆరు నెలలుగా కనీసం ఒక పనిచేసే ఉపగ్రహం కొరతతో ఉన్న నావిక్కు అది ఊరటనిస్తుంది.
- సేకరణ (ప్రొక్యూర్మెంట్) లోపాల సవరణ, అంతరిక్ష విభాగానికి అధిక కేటాయింపు, నావిక్ కోసం ప్రత్యేక నిర్వాహక సంస్థ, జాతీయ అంతరిక్ష చట్టం కావాలని సంపాదకీయం కోరుతోంది.
ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు
- నావిక్ = భారత నక్షత్రరాశితో నావిగేషన్. దీని పూర్వ నామం ఐఆర్ఎన్ఎస్ఎస్.
- రెండో తరం శ్రేణి ఎన్వీఎస్-౦౧ నుంచి ౦౫. ఎన్వీఎస్-౦౩ను జీఎస్ఎల్వీ-ఎఫ్౧౮ ద్వారా ప్రయోగించారు; ఇది ౨౦వ జీఎస్ఎల్వీ ప్రయోగం.
- మొదటి తరం ఐఆర్ఎన్ఎస్ఎస్ ఉపగ్రహాల్లో దిగుమతి చేసుకున్న పరమాణు గడియారాలు ఉన్నాయి. ఎన్వీఎస్ ఉపగ్రహాల్లో కనీసం ఒక స్వదేశీ పరమాణు గడియారం ఉంది (సంపాదకీయం ప్రకారం).
- ఎన్వీఎస్ శ్రేణి నావిక్ ఎల్౫, ఎస్-బ్యాండ్ సంకేతాలకు ఎల్౧ సంకేతాన్ని జోడిస్తుంది.
- నావిక్ సేవలు: ప్రామాణిక స్థాన నిర్ధారణ సేవ (పౌర), పరిమిత సేవ (వ్యూహాత్మక). కవరేజీ భారతదేశం, అదనంగా సుమారు ౧,౫౦౦ కి.మీ. వరకు.
- ప్రత్యేక విడిభాగాల కోసం మార్గాలుగా ఎలక్ట్రానిక్స్ విడిభాగాల తయారీ పథకం, సెమీకండక్టర్ ప్రయోగశాల ఆధునికీకరణ కార్యక్రమం పేర్కొన్నారు.
- పీఎస్ఎల్వీ vs జీఎస్ఎల్వీ: రెండూ ఇస్రో ప్రయోగ వాహనాలే. జీఎస్ఎల్వీతో కొన్ని డిజైన్ అంశాలు పంచుకునే రాకెట్లకు సంబంధించిన రెండు పీఎస్ఎల్వీ వైఫల్యాలు గత ౧౮ నెలలను పరిమితం చేశాయని సంపాదకీయం చెబుతోంది.
- ఇస్రో ప్రణాళికాబద్ధ/కొనసాగుతున్న కార్యక్రమాలుగా పేర్కొన్నవి: మానవ అంతరిక్ష యాత్ర, అంతరిక్ష కేంద్రం, పునర్వినియోగ ప్రయోగ వాహనాలు.
గణాంకాలు, వివరాలు
- ప్రయోగ రికార్డు: గత ౧౮ నెలల్లో రెండు పీఎస్ఎల్వీ వైఫల్యాలు. ౨౦౨౬లో జీఎస్ఎల్వీ-ఎఫ్౧౮ కేవలం రెండో విజయవంతమైన ప్రయోగం. ఏడాదిలో ఆరింట ఐదు వంతుల కాలంలో రెండు విజయాలు జాతీయ అంతరిక్ష కార్యక్రమానికి "తగనివి" అని సంపాదకీయం అభివర్ణించింది.
- నావిక్ గత ఆరు నెలలుగా కనీసం ఒక పనిచేసే ఉపగ్రహం కొరతతో ఉంది; ఉపఖండంపై స్వతంత్రంగా స్థాన నిర్ధారణ అందించలేకపోయింది.
- ఇప్పటివరకు మూడు రెండో తరం ఎన్వీఎస్ ఉపగ్రహాల్లో ఒక్కొక్కదానిలో కనీసం ఒక స్వదేశీ పరమాణు గడియారం ఉంది.
- సేకరణ: ప్రత్యేక విడిభాగాలు, విక్రేతల సంసిద్ధతతో అడ్డంకులున్నాయని స్థాయీ సంఘం ఎత్తిచూపింది. ఇస్రో అంతరిక్ష అనువర్తనాల కేంద్రం ౨౦౨౫ ప్రతిపాదనల అభ్యర్థనలో (ఆర్ఎఫ్పీ) ఒప్పంద ప్రారంభం నుంచి మొదటి రెండు ఫ్లైట్ మోడళ్ల వరకు దాదాపు రెండేళ్ల వ్యవధిని పేర్కొన్నారు.
- ఎలక్ట్రానిక్స్ మంత్రిత్వ శాఖ: ఐదు నుంచి ఏడేళ్ల కార్యక్రమంలో ప్రత్యేక విడిభాగాల అభివృద్ధికి, వాటి అర్హత పరీక్షలకు ప్రత్యేక నిధులు.
- బడ్జెట్ కోరిక: ౨౦౨౬-౨౭లో ₹౧౩,౭౦౫.౬ కోట్లు ఉండగా, ౨౦౨౭-౨౮ కేంద్ర బడ్జెట్లో అంతరిక్ష విభాగానికి సుమారు ₹౧౭,౦౦౦ కోట్లు. ఈ పెంపు ప్రయోగ వాహనాల తయారీ, ఉపగ్రహాల భర్తీ, నియామకాలకు వెళ్తుంది.
స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం
- ప్రాంతీయ నావిగేషన్ ఉపగ్రహ వ్యవస్థ (నావిక్) స్థాన నిర్ధారణ, నావిగేషన్, కాలమానం (పీఎన్టీ) రంగాల్లో వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తిని ఇస్తుంది. దీని విశ్వసనీయత తగినన్ని ఆరోగ్యకర ఉపగ్రహాలతో కూడిన సముదాయం, కచ్చితమైన పరమాణు గడియారాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
- ఒక అంతరిక్ష సంస్థ ఉపగ్రహ సముదాయాన్ని, ఉన్నతాశయ కార్యక్రమాలను నిలబెట్టుకోగలదా అనేది ప్రయోగ వాహనాల విశ్వసనీయత, విడిభాగాల సరఫరా గొలుసులు, మానవ వనరుల సామర్థ్యంపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
- పరిణతి చెందుతున్న అంతరిక్ష రంగంలో కార్యాచరణ సేవలు (నావిక్), పరిశోధన–అభివృద్ధి (ఇస్రో), నియంత్రణ (అంతరిక్ష చట్టం) విధులను వేరు చేయడం ఉత్తమం.
సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౩ – శాస్త్ర–సాంకేతికత: అంతరిక్ష సాంకేతికత, స్వదేశీకరణ, నావిగేషన్ వ్యవస్థలు; జీఎస్౩ – ఆర్థిక వ్యవస్థ: ప్రభుత్వ రంగ పరిశోధన–అభివృద్ధి నిధులు, పారిశ్రామిక సరఫరా గొలుసులు; జీఎస్౨ – పాలన: సంస్థాగత రూపకల్పన, శాసనాలు.
నేపథ్యం
నావిక్ (భారత నక్షత్రరాశితో నావిగేషన్) / ఐఆర్ఎన్ఎస్ఎస్
ఇస్రో, ప్రయోగ వాహనాలు
శాస్త్ర–సాంకేతిక పార్లమెంటరీ స్థాయీ సంఘం
అదనపు నేపథ్యం
- పీఐబీ నేపథ్య పత్రం ప్రకారం జీఎస్ఎల్వీ-ఎఫ్౧౮/ఎన్వీఎస్-౦౩ ౨౦౨౬ అక్టోబర్ ౩౦న శ్రీహరికోట నుంచి నింగిలోకి ఎగిరింది. ఇది జీఎస్ఎల్వీ యొక్క ౨౦వ ప్రయోగం. ఎన్వీఎస్-౦౩ రెండో తరం నావిక్ శ్రేణిలో (ఎన్వీఎస్-౦౧ నుంచి ౦౫) మూడో ఉపగ్రహం. ఎన్వీఎస్-౦౧, ౦౨, ౦౩ ప్రయోగించగా, ఎన్వీఎస్-౦౪, ౦౫ సన్నాహాల్లో ఉన్నాయి.
- ఎన్వీఎస్-౦౩ ఎల్౧, ఎల్౫, ఎస్ బ్యాండ్లలో నావిగేషన్ పేలోడ్లను మోస్తుంది. సేకరించిన గడియారాలతో పాటు స్వదేశీంగా అభివృద్ధి చేసిన పరమాణు గడియారం కూడా ఇందులో ఉంది. తూర్పు రేఖాంశం ౧౧౧.౭౫° వద్ద నిర్దేశిత భూస్థిర కక్ష్యా స్థానానికి చేర్చడానికి మరిన్ని విన్యాసాలు (మానూవర్లు) ప్రణాళికలో ఉన్నాయి.
- ఎన్వీఎస్-౦౧ (౨౦౨౩)లో అహ్మదాబాద్లోని అంతరిక్ష అనువర్తనాల కేంద్రం స్వదేశీంగా అభివృద్ధి చేసిన రుబీడియం పరమాణు గడియారం ఉంది.
- ఎన్వీఎస్-౦౨ను ౨౦౨౫ జనవరి ౨౯న జీఎస్ఎల్వీ-ఎఫ్౧౫ ద్వారా ప్రయోగించారు, కానీ కక్ష్యను పెంచే ఆక్సిడైజర్ వాల్వులు తెరుచుకోకపోవడంతో అది నిర్దేశిత కక్ష్యకు చేరలేదు. ఆక్సిడైజర్ లైన్లోని పైరో వాల్వుకు డ్రైవ్ సంకేతం చేరకపోవడమే కారణమని ఇస్రో అపెక్స్ కమిటీ పేర్కొంది.
- విజన్ ఐఏఎస్ ప్రకారం, ఐఆర్ఎన్ఎస్ఎస్-౧ఎఫ్ పరమాణు గడియారం విఫలమైన తర్వాత మూడు ఉపగ్రహాలు మాత్రమే (ఐఆర్ఎన్ఎస్ఎస్-౧బీ, ౧ఐ, ఎన్వీఎస్-౦౧) పీఎన్టీ సేవలు అందించగలిగాయి. పనిచేసే పరమాణు గడియారాలున్న కనీసం నాలుగు ఉపగ్రహాలు అవసరం. నావిక్లో పనిచేసే ఉపగ్రహాల కొరత ఉండటానికి ఇదే కారణం.
- ఇస్రో ఛైర్మన్ చెప్పినట్లు (డీడీ న్యూస్ నివేదిక), ఎన్వీఎస్-౦౩ ప్రయోగం నావిక్ను నాలుగు ఉపగ్రహాల కనీస కార్యాచరణ స్థితికి పునరుద్ధరించింది.
మెయిన్స్ కోణాలు
- విశ్వసనీయత సంక్షోభం: పీఎస్ఎల్వీ వైఫల్యాలు, జీఎస్ఎల్వీతో ఉమ్మడి డిజైన్ అంశాలు, ఈ ఏడాది కేవలం రెండు విజయవంతమైన ప్రయోగాలు — నాణ్యతా హామీ, వ్యూహాత్మక ఆస్తులకు అవసరమైన ప్రయోగ క్రమబద్ధతపై వ్యవస్థాగత ప్రశ్నలను లేవనెత్తుతున్నాయి.
- వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తి: ఆరు నెలలపాటు నావిక్ స్వతంత్ర స్థాన నిర్ధారణ అందించలేకపోవడం స్వదేశీ వ్యవస్థ లక్ష్యాన్ని బలహీనపరుస్తుంది. స్థాయీ సంఘం సలహాకు అనుగుణంగా స్వదేశీ పరమాణు గడియారాలు దిగుమతి గడియారాల నుంచి ముందడుగును సూచిస్తున్నాయి.
- సరఫరా గొలుసు, సేకరణ: విక్రేతల సంసిద్ధత, రెండేళ్ల వ్యవధి దేశీయ విడిభాగాల పర్యావరణ వ్యవస్థ బలహీనతను ప్రతిబింబిస్తాయి. ఈసీఎంఎస్, సెమీకండక్టర్ కార్యక్రమాలను వినియోగించుకోవాలని సంపాదకీయం ప్రతిపాదిస్తోంది.
- వనరులు: ₹౧౩,౭౦౫.౬ కోట్ల నుంచి సుమారు ₹౧౭,౦౦౦ కోట్లకు పెంపు ప్రయోగ వాహనాలు, ఉపగ్రహ భర్తీ, నియామకాలకు అవసరమని వాదిస్తున్నారు. అది లేకపోతే సరిపడని మానవ వనరులతో కార్యక్రమం ఒక ప్రయోగం నుంచి మరొకదానికి తడబడుతూ సాగే ప్రమాదం ఉంది.
- సంస్థాగత రూపకల్పన:
- ఇస్రో తన ప్రధాన బాధ్యతపై దృష్టి పెట్టగలిగేలా నావిక్ కోసం ప్రత్యేక నిర్వాహక సంస్థ.
- ప్రైవేటు భాగస్వామ్యం, బాధ్యత (లయబిలిటీ)లను కవర్ చేసే జాతీయ అంతరిక్ష చట్టం.
- మానవ అంతరిక్ష యాత్ర, అంతరిక్ష కేంద్రం, పునర్వినియోగ ప్రయోగ వాహనాల ప్రణాళికలకు ప్రస్తుత కేటాయింపు సరిపోని సామర్థ్యం అవసరం.
సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న
**జీఎస్౩, ౧౫ మార్కులు:** "భారతదేశ అంతరిక్ష కార్యక్రమం ఆశయాలు విస్తరిస్తున్నా ప్రయోగ వైఫల్యాలు, సరఫరా గొలుసు అడ్డంకులు, సామర్థ్య పరిమితులను ఎదుర్కొంటోంది. నావిక్ను ఉదాహరణగా తీసుకుని సవాళ్లను చర్చించండి; సంస్థాగత, ఆర్థిక సంస్కరణలను సూచించండి."
సంబంధిత అంశాలు
- గగన్, నావిక్; జీపీఎస్/గెలీలియో/గ్లోనాస్/బైడౌ (జీఎన్ఎస్ఎస్ పోలికలు)
- ఇన్-స్పేస్, ఎన్ఎస్ఐఎల్, ప్రైవేటు అంతరిక్ష రంగం; భారత అంతరిక్ష విధానం ౨౦౨౩
- గగన్యాన్, భారతీయ అంతరిక్ష కేంద్రం కార్యక్రమం
- ప్రయోగ వాహనాలు: పీఎస్ఎల్వీ, జీఎస్ఎల్వీ, జీఎస్ఎల్వీ ఎంకే-౩, ఎస్ఎస్ఎల్వీ; క్రయోజెనిక్ సాంకేతికత
- పార్లమెంటరీ స్థాయీ సంఘాలు; పథకాలతో ముడిపడిన ఎలక్ట్రానిక్స్ తయారీ (ఈసీఎంఎస్)
అంశాలు: GS3శాస్త్ర సాంకేతికత
2 నవంబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో