आत्मनिर्भर भारत: संरक्षण मंत्रालयाचे भारतीय नौदलासाठी ८ नेक्स्ट जनरेशन कॉर्व्हेट्सकरिता जीआरएसई आणि जीएसएलसोबत ५३,८६६.५० कोटी रुपयांचे करार
स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗
सारांश
२ नोव्हेंबर २०२६ रोजी संरक्षण मंत्रालयाने भारतीय नौदलासाठी आठ नेक्स्ट जनरेशन कॉर्व्हेट्स (एनजीसी) बांधण्यासाठी गार्डन रीच शिपबिल्डर्स अँड इंजिनिअर्स लिमिटेड (जीआरएसई) आणि गोवा शिपयार्ड लिमिटेड (जीएसएल) यांच्यासोबत ५३,८६६.५० कोटी रुपयांचे करार केले.
प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
- एनजीसी = नेक्स्ट जनरेशन कॉर्व्हेट्स. जीआरएसई (पाच जहाजे) आणि जीएसएल (तीन जहाजे) हे करारबद्ध बांधकामकर्ते आहेत.
- नौदलाने रचना केलेली आणि स्पर्धात्मक प्रक्रियेतून निवडलेल्या डीपीएसयूंनी बांधलेली जहाजे असलेला हा पहिला प्रकल्प.
- कराराची स्वाक्षरी: २ नोव्हेंबर २०२६, कर्तव्य भवन-२, नवी दिल्ली; संरक्षण सचिव राजेश कुमार सिंह यांची उपस्थिती.
- एनजीसीची भूमिका: हवाई, पृष्ठभागावरील आणि पाण्याखालील मोहिमा, पृष्ठभागविरोधी आणि पाणबुडीविरोधी युद्ध, किनारा संरक्षण, किनाऱ्याजवळील लढाई, व्यापारी मार्गांचे संरक्षण आणि टेहळणी.
- प्रोजेक्ट २८ (कमोर्ता-श्रेणी) ही नौदलाची पाणबुडीविरोधी युद्धासाठीची कॉर्व्हेट्स आहेत. एनजीसी हा पुढील कॉर्व्हेट कार्यक्रम आहे.
- प्रसिद्धिपत्रकातील धोरणात्मक चौकट आत्मनिर्भर भारत आणि मेक इन इंडिया ही आहे.
आकडेवारी आणि तपशील
- एकूण मूल्य: ८ कॉर्व्हेट्ससाठी ५३,८६६.५० कोटी रुपये.
- विभागणी: ५ कॉर्व्हेट्स जीआरएसईकडे, ३ जीएसएलकडे.
- रोजगार (दहा वर्षांत अपेक्षित): जहाजबांधणी कारखान्यांत सुमारे ७२ लाख मानव-दिवस आणि सहायक उद्योग व एमएसएमईमध्ये सुमारे ४६० लाख मानव-दिवस.
- औद्योगिक पाया: या कार्यक्रमामुळे डीपीएसयू, खासगी जहाजबांधणी कारखाने आणि एमएसएमईसह भारतीय औद्योगिक भागीदार यांच्यातील सहकार्य बळकट होण्याची अपेक्षा आहे.
- प्रसिद्धिपत्रकात भारतात बनवलेली सामग्री व उपकरणे, स्वदेशी तंत्रज्ञान आणि भारतीय कौशल्य यावर भर दिला आहे. त्यात स्वदेशी घटकांची टक्केवारी दिलेली नाही आणि वितरणाचा कालावधी किंवा खरेदीची श्रेणीही नमूद केलेली नाही.
स्थिर–गतिशील दुवा
- संरक्षण क्षेत्रातील आत्मनिर्भरता म्हणजे आयातावलंबित्वाकडून देशांतर्गत रचना, विकास आणि उत्पादनाकडे वाटचाल. युद्धनौका बांधणी हे यासाठीचे प्रभावी साधन आहे, कारण जहाजबांधणीत पोलाद, इलेक्ट्रॉनिक्स, शस्त्रास्त्रे, संवेदक (सेन्सर्स) आणि एमएसएमईसह पुरवठादारांचे व्यापक जाळे यांचा वापर होतो.
- नौदलाने केलेली रचना आणि स्पर्धेतून निवडलेल्या डीपीएसयूद्वारे बांधणी यामुळे रचनेची मालकी (तंत्रज्ञान आणि सुधारणांवरील नियंत्रण) आणि बाजारपेठेची शिस्त यांचा संगम साधला जातो.
- कॉर्व्हेट हे लहान, बहुउद्देशीय पृष्ठभागावरील लढाऊ जहाज असून ते फ्रिगेटपेक्षा लहान असते. कॉर्व्हेट्स प्रामुख्याने किनाऱ्याजवळील (लिटोरल) कारवायांसाठी असतात, तर फ्रिगेट्स अधिक सहनशक्ती आणि सागरी क्षमतेमुळे खोल समुद्रातील सेवेसाठी योग्य ठरतात.
अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ — सुरक्षा: संरक्षण स्वदेशीकरण, सागरी सुरक्षा; जीएस३ — अर्थव्यवस्था: औद्योगिक धोरण, उत्पादन, रोजगारनिर्मिती; जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध (हिंदी महासागरातील सुरक्षेचा संदर्भ).
पार्श्वभूमी
नेक्स्ट जनरेशन कॉर्व्हेट्स (एनजीसी) कार्यक्रम
जीआरएसई आणि जीएसएल
अधिक संदर्भ
- जीके टुडेच्या वृत्तानुसार सुरक्षाविषयक मंत्रिमंडळ समितीने हा प्रकल्प २८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी मंजूर केला.
- मे २०२५ मध्ये जीआरएसई पाच जहाजांसाठी सर्वात कमी बोली लावणारी (एल१) कंपनी ठरली. यापूर्वीच्या कार्यक्रम अंदाजानुसार आठ स्टेल्थ जहाजांसाठी ३६,०००–४०,००० कोटी रुपये खर्च अपेक्षित होता.
- नौदलाचा मुख्य कॉर्व्हेट ताफा म्हणजे प्रोजेक्ट २८ कमोर्ता-श्रेणीतील चार पाणबुडीविरोधी युद्धनौका: आयएनएस कमोर्ता, कदमत, किल्तान आणि कवरत्ती.
- संबंधित स्वदेशी कार्यक्रम: ११ जहाजांच्या नेक्स्ट जनरेशन ऑफशोअर पेट्रोल व्हेसल (एनजीओपीव्ही) कराराची स्वाक्षरी ३० मार्च २०२३ रोजी ९,७८१ कोटी रुपयांत झाली, 'खरेदी (भारतीय-आयडीडीएम)' श्रेणीअंतर्गत. त्यातील सात जहाजे जीएसएलमध्ये आणि चार जीआरएसईमध्ये बांधली जात आहेत.
- ३१ मार्च २०२६ रोजी जीएसएलमध्ये जलावतरण झालेली शची (यार्ड १२८०) ही अकरा एनजीओपीव्हींपैकी पहिली होती.
मेन्सचे पैलू
- सामरिक स्वायत्तता आणि सागरी सुरक्षा: अधिक सक्षम पृष्ठभागावरील लढाऊ जहाजांमुळे हिंदी महासागर क्षेत्रातील सागरी मार्ग व व्यापारी मार्गांचे संरक्षण, किनारा संरक्षण आणि पाणबुडीविरोधी युद्ध यांना बळ मिळते.
- रचनेचे स्वदेशीकरण: नौदलाच्या मालकीची रचना परदेशी रचनाकारांवरील अवलंबित्व कमी करते, भविष्यातील सुधारणांना मदत करते आणि अंतर्गत कौशल्य घडवते.
- डीपीएसयूंची स्पर्धात्मक निवड: सार्वजनिक क्षेत्रातील कारखान्यांमधील स्पर्धेमुळे खर्च आणि वेळापत्रक यांवर शिस्त राहू शकते; नामनिर्देशनावर आधारित कंत्राटांच्या तुलनेत हा फरक दिसतो.
- आर्थिक गुणक परिणाम: प्रसिद्धिपत्रकातील रोजगाराचे आकडे दहा वर्षांत सुमारे ७२ लाख मानव-दिवस (जहाजबांधणी कारखाने) आणि ४६० लाख मानव-दिवस (सहायक उद्योग व एमएसएमई) असे आहेत. सहायक क्षेत्राचा वाटा जहाजबांधणी कारखान्यांच्या वाट्याच्या सुमारे सहापट आहे, जो पुरवठा साखळीचा परिणाम दर्शवतो.
- जोखीम आणि आव्हाने: जहाजबांधणी प्रकल्पांना सहसा विलंब, संवेदक व इंजिनांसारख्या आयात केलेल्या उच्च दर्जाच्या उप-प्रणालींवरील अवलंबित्व, तसेच समांतर मोठ्या कार्यादेशांमुळे (प्रोजेक्ट १७ए फ्रिगेट्स, एनजीओपीव्ही) डीपीएसयूंच्या क्षमतेवरील मर्यादा या अडचणींना तोंड द्यावे लागते.
- पुढील वाटचाल: खासगी क्षेत्र आणि एमएसएमईचा सहभाग वाढवणे, महत्त्वाच्या उप-प्रणालींचे स्थानिकीकरण करणे, पारदर्शक टप्प्यांद्वारे वेळेवर वितरण सुनिश्चित करणे आणि कारखान्यांची क्षमता व कौशल्यविकास वाढवणे.
संभाव्य मेन्स प्रश्न
**जीएस३, १५ गुण:** "नौदलाने रचना केलेला आणि डीपीएसयूंनी बांधलेला नेक्स्ट जनरेशन कॉर्व्हेट कार्यक्रम हा संरक्षण आत्मनिर्भरतेतील मैलाचा दगड मानला जातो. त्याचे सामरिक आणि आर्थिक महत्त्व तसेच उद्दिष्टे साध्य करण्यातील आव्हाने यांचे विश्लेषण करा."
संबंधित विषय
- संरक्षण खरेदी प्रक्रिया आणि 'खरेदी (भारतीय-आयडीडीएम)' श्रेणी; सकारात्मक स्वदेशीकरण याद्या
- सुरक्षाविषयक मंत्रिमंडळ समिती आणि संरक्षण खरेदी मंजुऱ्या
- प्रोजेक्ट १७ए फ्रिगेट्स, प्रोजेक्ट १५बी विनाशिका, एनजीओपीव्ही कार्यक्रम
- हिंदी महासागर क्षेत्रासाठीचे धोरण; सागर/महासागर; सागरी दळणवळण मार्ग
- संरक्षण मार्गिका आणि मेक इन इंडिया अंतर्गत संरक्षण उत्पादनाला चालना
सराव प्रश्न
- 1. भारतीय नौदलाच्या Next Generation Corvettes (NGCs) प्रकल्पाच्या संदर्भात, खालील विधानांचा विचार करा: 1. NGC हे स्पर्धात्मक प्रक्रियेतून निवडलेल्या खाजगी भारतीय शिपयार्ड्सद्वारे बांधले जातील. 2. NGC साठीचे करार नोव्हेंबर 2026 मध्ये कर्तव्य भवन-2, नवी दिल्ली येथे स्वाक्षरी झाले. वरीलपैकी कोणते विधान/विधाने बरोबर आहे/आहेत?
उत्तर पाहा
उत्तर: (A) फक्त 2
स्पष्टीकरण: विधान 2 बरोबर आहे — करार 02 नोव्हेंबर 2026 रोजी कर्तव्य भवन-2, नवी दिल्ली येथे रक्षा सचिव Rajesh Kumar Singh यांच्या उपस्थितीत स्वाक्षरी झाले. विधान 1 चुकीचे आहे, कारण ही जहाजे Defence Public Sector Undertakings (GRSE आणि GSL) यांद्वारे बांधली जाणार आहेत, खाजगी भारतीय शिपयार्ड्सद्वारे नाही — हा प्रकल्प स्पर्धात्मक प्रक्रियेतून निवडलेल्या DPSU ंतर्फे स्वदेशी संरचनेची जहाजे बांधल्या जाणाऱ्या पहिल्या प्रकल्प म्हणून विशेष उल्लेखनीय आहे.
- 2. Next Generation Corvettes (NGCs) प्रकल्पाबाबत खालील विधानांचा विचार करा: 1. जहाजे भारतीय नौदलाकडून स्वदेशी संरचनेने आणि स्पर्धात्मक प्रक्रियेतून निवडलेल्या Defence Public Sector Undertakings द्वारे बांधल्या जाणाऱ्या हा पहिला प्रकल्प आहे. 2. त्याच्या बांधकामामुळे पुढील दहा वर्षांत शिपयार्ड्समध्ये सुमारे 72 लाख person-days आणि सहाय्यक उद्योग व MSME मध्ये 460 लाख person-days इतका रोजगार निर्माण होण्याची अपेक्षा आहे. 3. NGC हवा, पृष्ठभाग आणि पाण्याखालील विभागांमध्ये मिशन्स करतील. वरीलपैकी कोणते विधान/विधाने बरोबर आहे/आहेत?
उत्तर पाहा
उत्तर: (C) 1, 2 आणि 3
स्पष्टीकरण: तीनही विधाने बरोबर आहेत. हा प्रकल्प जहाजे भारतीय नौदलाकडून स्वदेशी संरचनेने आणि स्पर्धात्मक प्रक्रियेतून निवडलेल्या DPSU ंतर्फे बांधल्या जाणाऱ्या पहिला प्रकल्प आहे. रोजगार अंदाज अंदाजे पुढील दहा वर्षांत शिपयार्ड्समध्ये 72 लाख person-days आणि सहाय्यक उद्योग व MSME मध्ये 460 लाख person-days इतका आहे. NGC मध्ये प्रगत क्षेपणास्त्रे, शस्त्रे आणि सेन्सर समाविष्ट असतील, ज्यामुळे हवा, पृष्ठभाग आणि पाण्याखालील विभागांमध्ये मिशन्स करता येतील. त्यामुळे तीनही विधाने बरोबर आहेत.
- 3. भारतीय नौदलासाठी बांधले जाणारे Next Generation Corvettes (NGCs) खालीलपैकी कोणत्या पर्यायाने योग्य वर्णन करते?
उत्तर पाहा
उत्तर: (D) उपरी पृष्ठभाग युद्ध व पाण्याखाली विरोधी युद्ध, किनारी संरक्षण आणि littoral युद्ध ऑपरेशन्स करणारा आकस्मिक लढाऊ जहाज
स्पष्टीकरण: प्रगत क्षेपणास्त्रे, शस्त्रे आणि सेन्सर समाविष्ट असलेले NGC हवा, पृष्ठभाग आणि पाण्याखालील विभागांमध्ये मिशन्ससाठी — यात उपरी पृष्ठभाग युद्ध व पाण्याखाली विरोधी युद्ध, किनारी संरक्षण, littoral युद्ध आणि समुद्री निरीक्षण यांचा समावेश आहे. पर्याय A फ्लीट टॅंकर/replenishment जहाजांचे वर्णन करते, कॉर्वेटचे नाही; पर्याय B विमानवाहक जहाजांचे वर्णन करते; पर्याय C ballistic missile submarines — रणनीतिक निरोधक platforms — चे वर्णन करते, जे NGC च्या लढाऊ प्रोफाइलशी जुळत नाहीत.
विषय: GS3
2 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत