जीएस३ — अर्थव्यवस्था: पायाभूत सुविधा/विमानवाहतूकविमान प्रवासी वाहतुकीला फटका, एप्रिल–सप्टेंबरमध्ये २.९% घट.प्रवासी वाहतूक २.९% नी घटली (देशांतर्गत −१.९%, आंतरराष्ट्रीय −७.१%) आणि विमान उड्डाणे ३.५% नी घटली. पश्चिम आशियाशी निगडित कारणांमुळे एटीएफचे दर वाढले. सरकारने १ एप्रिल ते ८ जून या काळात दरवाढीवर ८.५% ची मर्यादा घातली होती. त्यानंतर दिल्लीतील एटीएफचा दर फेब्रुवारीतील ₹९१.३९/लिटरवरून नोव्हेंबरमध्ये ₹१३८.५०/लिटर झाला.
जीएस३ — अर्थव्यवस्था: बाह्य क्षेत्र/व्यापारचलन घसरणीमुळे तयार कपड्यांच्या निर्यातीत २०% वाढरुपयाच्या अवमूल्यनाच्या मदतीने ऑक्टोबर २०२६ मध्ये तयार कपड्यांची निर्यात डॉलरच्या हिशेबात वार्षिक तुलनेत २०.३३% नी वाढली, मात्र मालवाहतुकीचे प्रमाण (शिपमेंट व्हॉल्यूम) कमकुवतच राहिले (एईपीसी).
जीएस३ — अर्थव्यवस्था: खाणकाम/संसाधनेप्रमुख लोहखनिज उत्पादक राज्यांमध्ये क्षमतेचा अपुरा वापरआर्थिक वर्ष २५ मध्ये पर्यावरणीय मंजुरी मिळालेल्या २४६ दशलक्ष टन प्रतिवर्ष क्षमतेपैकी फक्त सुमारे १५९ दशलक्ष टन प्रतिवर्ष क्षमता ओडिशात कार्यरत आहे (आर्थिक वर्ष २६ मधील उत्पादनाच्या ५०% पेक्षा अधिक). ओडिशा उच्च न्यायालयाने राज्याच्या महसुलाचे वार्षिक नुकसान ₹४,००० कोटी इतके नोंदवले.
जीएस३ — अर्थव्यवस्था: भांडवली बाजार/सार्वजनिक उपक्रमांतील निर्गुंतवणूकमहानदी कोलफिल्ड्सने ₹९,५०० कोटींच्या आयपीओसाठी आरएचपी दाखल केलेकोल इंडियाच्या या उपकंपनीचा आयपीओ ६६.१८ कोटींपर्यंत समभागांची विक्री-प्रस्ताव (ऑफर फॉर सेल) स्वरूपाचा आहे. हे कोल इंडियाच्या हिश्श्याचे १०% असून त्यातून सुमारे ₹९,५०० कोटी उभारले जाणार आहेत.
जीएस३ — अर्थव्यवस्था: ऊर्जाएलपीजी वितरकांची जास्त कमिशन आणि नवीन जोडण्यांची मागणीऑक्टोबर २०२३ मध्ये अखेरचे सुधारित झालेले कमिशन आजही तेवढेच आहे, तर पीएनजीच्या विस्तारामुळे रिफिल विक्रीला फटका बसत आहे, असे वितरकांनी पेट्रोलियम मंत्री हरदीपसिंग पुरी यांना सांगितले.
जीएस३ — अर्थव्यवस्था: कृषी/अन्नसुरक्षाभात/तांदूळ साठा घोषित करण्यासाठीचे पोर्टल केंद्राकडून कार्यान्वित६ नोव्हेंबरच्या आदेशानुसार संस्थांनी साठेबाजी रोखण्यासाठी दर शुक्रवारी अन्नसाठा पोर्टलवर (फूडस्टॉक.डीएफपीडी.जीओव्ही.इन) सहा प्रवर्गांतील साठा घोषित करणे बंधनकारक आहे: बासमती, बिगर-बासमती प्रीमियम, बिगर-बासमती, उकडा तांदूळ, तुकडा तांदूळ आणि भात.
जीएस३ — अर्थव्यवस्था: गुंतवणूक/राज्य धोरणआंध्र प्रदेशातील शिखर परिषदेतून ₹९.८९ लाख कोटींची गुंतवणूक मिळाली: खासदारतेलुगू देसम पक्षाच्या एका खासदाराने दावा केला की ३१ व्या सीआयआय भागीदारी शिखर परिषदेत (विशाखापट्टणम) ₹९.८९ लाख कोटींची गुंतवणूक मिळाली. या माहितीपत्रकात सीएसआर निधी दारिद्र्यनिर्मूलनाकडे वळवणाऱ्या पी४ उपक्रमाचाही उल्लेख होता.
जीएस३ — विज्ञान-तंत्रज्ञान: नवीकरणीय ऊर्जाप्रभावी पेरोव्स्काइट्ससाठी देशांतर्गत उत्पादनाला चालना आवश्यकचीनने १६ ऑक्टोबर रोजी पेरोव्स्काइट आणि टँडेम मॉड्यूल निर्मितीसह १२ पीव्ही तंत्रज्ञाने आपल्या निर्यात नियंत्रण यादीत समाविष्ट करण्याचा प्रस्ताव मांडला. भारतात पॉलिसिलिकॉन उत्पादनाची कोणतीही क्षमता नाही.
जीएस३ — अर्थव्यवस्था: कॉर्पोरेट प्रशासन/वित्तीय नियमनटाटा सन्सच्या सूचिबद्धतेचा वाद: नोएल टाटा यांचा इशाराटाटा ट्रस्ट्सचे अध्यक्ष नोएल टाटा यांनी टाटा सन्सच्या सूचिबद्धतेला विरोध केला (रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाच्या आवश्यकतांनुसार ही मागणी करण्यात आली आहे). "व्यापाराआधी परोपकार" असे सांगून त्यांनी म्हटले की भागधारकांचा नफा परोपकारावर वरचढ ठरू शकतो.
जीएस३ — विज्ञान-तंत्रज्ञान: माहिती तंत्रज्ञान पायाभूत सुविधा/सायबर सुरक्षामायक्रोसॉफ्टच्या सेवाखंडाचा लाखो लोकांवर परिणाम कसा झाला१३ नोव्हेंबरच्या मायक्रोसॉफ्ट ३६५ (एक्सचेंज ऑनलाइन) सेवाखंडाचा फटका साखळी स्वरूपाच्या बिघाडांमुळे आणि "थंडरिंग हर्ड्स" मुळे ७४ पेक्षा अधिक देशांतील वापरकर्त्यांना बसला. हा सायबर हल्ला नव्हता, असे मायक्रोसॉफ्टने सांगितले. नंतर नेटवर्क क्षमता वाढवण्याच्या कामातील अडचणीचे कारण दिले आणि शनिवारी सेवा पूर्णपणे पूर्ववत झाल्याचे जाहीर केले.
जीएस३ — सुरक्षा/प्रशासन: दूरसंचार नियमनट्रायने जुलै–सप्टेंबरमध्ये स्पॅममुळे १.२४ लाख मोबाइल जोडण्या रोखल्यायूसीसीच्या उल्लंघनाबद्दल १,१०,३२५ साधने १५ दिवसांसाठी रोखण्यात आली (पहिले उल्लंघन), १३,७७७ साधने एका वर्षासाठी खंडित करण्यात आली (वारंवार उल्लंघन) आणि ३७४ प्रेषक एका वर्षासाठी काळ्या यादीत टाकण्यात आले. ट्रायकडे १५.२९ लाख तक्रारी आल्या.
जीएस३ — अंतर्गत सुरक्षा: सायबर गुन्हेबिहार पोलिसांच्या मते १ लाखांहून अधिक बँक खाती सायबर गुन्ह्यांशी जोडलेलीबिहारमध्ये १,०९,४७५ मूल खाती (म्यूल अकाउंट्स) ओळखण्यात आली असून त्यात ₹७२.५३ कोटी आहेत. सायबर प्रहार ५.० मोहिमेअंतर्गत कारवाई नियोजित आहे. देशभरात ₹३,५०३ कोटींची सायबर फसवणूक नोंदली गेली, त्यापैकी ₹९९३ कोटी गोठवण्यात आले आणि ₹५७ कोटी परत करण्यात आले.
जीएस३ — अंतर्गत सुरक्षा: धनशुद्धीकरणसट्टेबाजी अॅप घोटाळ्याच्या तपासात सीबीआयचे ३३ ठिकाणी छापेओमानमधून प्रत्यार्पण झालेल्या सौरभ चंद्राकर याने केलेल्या खुलाशांनंतर सीबीआयने महादेव अॅप प्रकरणात सहा राज्यांतील ३३ ठिकाणी झडती घेतली आणि हवाला जाळे व मूल खाती उघडकीस आणली. सक्तवसुली संचालनालय पीएमएलए संदर्भातील पैलूचा तपास करत आहे.
जीएस२ — राज्यव्यवस्था: न्यायपालिका/यूएपीएसंसद सुरक्षाभंग प्रकरणातील २ आरोपींना दिल्लीच्या न्यायालयाने जामीन नाकारलाविशेष न्यायाधीश किरण बन्सल यांनी डी. मनोरंजन आणि सागर शर्मा यांना जामीन नाकारला. जामिनावरील यूएपीएचा वैधानिक प्रतिबंध त्यांनी नमूद केला आणि जुलै २०२५ मध्ये दिल्ली उच्च न्यायालयाकडून जामीन मिळालेल्या सह-आरोपींशी समानतेचा (पॅरिटी) दावा फेटाळला.
जीएस२ — राज्यव्यवस्था/प्रशासन: लोकसेवा आयोगकेपीएससी घोटाळा तपासात सक्तवसुली संचालनालयाकडून ₹१.२२ कोटींची मालमत्ता जप्तपशुवैद्यकीय अधिकारी भरती घोटाळ्यात सक्तवसुली संचालनालयाने केपीएससीचे माजी अध्यक्ष शिवशंकरप्पा साहूकार, सदस्य गीता बी. व्ही. शिवमूर्ती आणि आयएएस अधिकारी ज्ञानेंद्र कुमार गंगवार यांची मालमत्ता तात्पुरत्या स्वरूपात जप्त केली.
जीएस२ — सामाजिक न्याय: कल्याण/गिग अर्थव्यवस्थातेलंगणातील गिग कामगारांसाठी आरोग्य विमा, अपघात संरक्षणाचे राहुल गांधी यांचे आश्वासनप्रस्तावित तेलंगणा कायद्यात ₹५ लाखांचे अपघात संरक्षण आणि ₹१० लाखांचे आरोग्य संरक्षण, तसेच सामाजिक सुरक्षेसाठी गिग कामगार मंडळामार्फत होणाऱ्या प्रत्येक व्यवहारातील १% रक्कम देण्याचे आश्वासन आहे.
जीएस२ — सामाजिक न्याय: महिला व बालकेकर्नाटकात विद्यार्थिनींच्या आरोग्य तपासण्या बंधनकारकएका परिपत्रकानुसार शाळा-महाविद्यालयांत स्त्रीरोग तपासण्या, लैंगिक शिक्षण आणि सीसीटीव्ही बंधनकारक आहेत, तसेच पॉक्सो कायदा आणि बालविवाहाविषयी जागृती करायची आहे. दीर्घकाळ गैरहजर राहिल्यास त्याची माहिती ग्रामपंचायतीला आणि बाल हेल्पलाइन १०९८ ला देणे आवश्यक आहे.
जीएस३ — पर्यावरण/आपत्ती व प्राणी आरोग्यतमिळनाडूतील जिल्ह्यात बर्ड फ्लूमुळे १,५०० पेक्षा अधिक कोंबड्यांची कत्तलकडलूरमध्ये भोपाळच्या एनआयएचएसएडने एच५एन१ ची पुष्टी केली. २०२१ च्या भारत सरकारच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार केंद्रबिंदू असलेले शेत आणि १ किमी त्रिज्येतील क्षेत्र यात कत्तल केली जात आहे.
जीएस३ — पर्यावरण: हवामान बदलपश्चिम आशियातील युद्धामुळे २०२६ मध्ये कार्बन डायऑक्साइड उत्सर्जनात तात्पुरती घट२०२६ मध्ये जागतिक जीवाश्म कार्बन डायऑक्साइड उत्सर्जन ०.४% नी घटण्याचा अंदाज आहे (२०१९–२५ मधील ०.८% वार्षिक वाढीच्या तुलनेत). ही घट बहुधा तात्पुरती असेल. कोळशाचे उत्सर्जन ०.६% नी वाढले असले तरी तेलाशी निगडित उत्सर्जन १.९% नी घटले.
जीएस३ — विज्ञान-तंत्रज्ञान: आरोग्य/साथरोगशास्त्रइबोलाचा उद्रेक प्रमुख प्रवास व व्यापारी मार्गांवरून 'वाहत' गेलाकाँगो लोकशाही प्रजासत्ताकातील बुंडीबुग्यो विषाणूच्या रुग्णसंख्येत साधारण दर १० दिवसांनी दुपटीने वाढ झाली. आरोग्य नोंदी आणि मोबाइलवरील हालचालींचा डेटा एकत्र करून प्रसाराचा अंदाज बांधण्यात आला. बीव्हीडीसाठी कोणतीही मान्यताप्राप्त लस उपलब्ध नाही.
जीएस३ — विज्ञान-तंत्रज्ञान / जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: भारत-इटलीइटलीतील संशोधन सुविधेसाठी भारत ७ दशलक्ष युरोचे योगदान देणारभारत एलेट्रा २.० साठी (एलेट्रा सिंक्रोट्रोन त्रिएस्ते, एक सिंक्रोट्रोन सुविधा) पाच वर्षांत किमान ७ दशलक्ष युरो (सुमारे ₹७३ कोटी) देणार आहे. इटलीनंतर भारत हा तिचा दुसरा सर्वात मोठा वापरकर्ता आहे.
जीएस१ — इतिहास/संस्कृती: प्राचीन भारतप्राचीन दक्षिण भारतीय आहारात दूध, वन्य प्राण्यांचे मांस: अभ्यासहेरिटेज सायन्समधील कीझाडी (तमिळनाडू) आणि गोट्टिप्रोलू (आंध्र प्रदेश) येथील अभ्यासात मातीच्या भांड्यांवरील सेंद्रिय अवशेषांच्या विश्लेषणाद्वारे दक्षिण भारतातील प्रागैतिहासिक पशुपालन-दुग्धव्यवसायाचा पहिला थेट रासायनिक पुरावा मिळाला आहे.
जीएस१ — संस्कृती: उत्सव१,००० ढोलांच्या गजरात मेघालयातील कापणी उत्सवगारो समुदायाच्या वांगाला उत्सवाने (दामा ढोल; सूर्यदेव साल्जोंग; १९७६ मध्ये औपचारिक स्वरूप) तुरा येथील ५० व्या वर्धापनदिनी १,००० ढोल वाजवून गिनीज विक्रम नोंदवला.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: शेजारी देश/संपर्क व्यवस्थाभारत-नेपाळ रेल्वे जनकपूर धाम आणि अयोध्येला जोडणारजूनमध्ये सीमापार रेल्वे जोडणीवर झालेल्या द्विपक्षीय चर्चेनंतर, जनकपूर धाम (नेपाळ) ते अयोध्या कँट अशी सुमारे ६०४ किमीची साप्ताहिक गाडी जयनगर, सीतामढी, रक्सौल आणि गोरखपूरमार्गे धावेल.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: पश्चिम आशिया/संयुक्त राष्ट्रेपॅलेस्टिनींच्या हक्कांवरील संयुक्त राष्ट्रांच्या ठरावाला भारताचा पाठिंबाव्याप्त पॅलेस्टिनी प्रदेश आणि सीरियन गोलानमधील नैसर्गिक संसाधनांवरील कायमस्वरूपी सार्वभौमत्वाबाबत उरुग्वेने मांडलेल्या ठरावावर संयुक्त राष्ट्र महासभेत भारताने इतर १५० देशांसह (एकूण १५१ बाजूने) मतदान केले. इस्रायल आणि अमेरिकेसह सात देशांनी विरोध केला आणि ११ देश अनुपस्थित राहिले.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: भारत-अमेरिका/राज्यव्यवस्थाशर्जील इमामबाबतच्या टिप्पणीवरून भारतीय राजदूतांनी यूएससीआयआरएफला फटकारलेफेब्रुवारी २०२० च्या दिल्ली दंगली (५३ मृत्यू) प्रकरणी यूएपीएअंतर्गत गुन्हा नोंदलेल्या शर्जील इमामला धार्मिक स्वातंत्र्याचा पुरस्कर्ता म्हटल्याबद्दल राजदूत विनय मोहन क्वात्रा यांनी यूएससीआयआरएफला फटकारले.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: भारत-इजिप्तद्विपक्षीय संबंध बळकट करण्याच्या चर्चेसाठी गोयल इजिप्तमध्येवाणिज्य मंत्री पीयूष गोयल यांच्या दोन दिवसांच्या दौऱ्यात भारत-इजिप्त संयुक्त व्यापार परिषद आणि संयुक्त व्यापार समितीच्या बैठका होणार आहेत. सुएझ कालवा आर्थिक क्षेत्रातील सहकार्य कार्यक्रमपत्रिकेवर आहे.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध / जीएस३ — सुरक्षा: संरक्षण सहकार्यभारत आणि बेल्जियमच्या नौदलप्रमुखांची द्विपक्षीय चर्चाबेल्जियम नौदलप्रमुख रिअर अॅडमिरल तांगी बोटमन आणि भारतीय नौदलप्रमुख अॅडमिरल कृष्णा स्वामिनाथन यांनी सागरी सुरक्षा, कार्यात्मक सहभाग आणि नौदल तंत्रज्ञान सहकार्यावर चर्चा केली.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: पश्चिम आशियाइराण, हुथी यांनी चिथावणी न दिल्यास ट्रम्प नवा हल्ला टाळण्याची शक्यतानव्या चिथावणीच्या अभावी इराणवर हल्ला न करण्याचा ट्रम्प विचार करत असल्याचे वृत्त आहे. फेब्रुवारीत इस्रायलसह सुरू केलेले हे युद्ध अलोकप्रिय आहे. रॉयटर्स/इप्सॉस सर्वेक्षणात ५५% अमेरिकनांनी ते खर्चाला योग्य नसल्याचे म्हटले असून, ३ नोव्हेंबरच्या मध्यावधी निवडणुकीत डेमोक्रॅट्सनी काँग्रेसमध्ये बहुमत मिळवले.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: जागतिक शस्त्र नियंत्रणट्रम्प अण्वस्त्र कपातीचा मुद्दा पुतिन, शी यांच्याकडे मांडणारशेन्झेन येथील एपेक मंचाच्या बाजूला अपेक्षित असलेल्या पुतिन आणि शी यांच्या भेटीत ट्रम्प अण्वस्त्र कपातीचा मुद्दा उपस्थित करतील, असे व्हाइट हाऊसने सांगितले.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: रशिया-युक्रेन/नाटोअमेरिकेने सुचवलेली नवी युरोपीय सुरक्षा योजना पुतिन यांच्या पथ्यावर पडू शकते, असे झेलेन्स्की यांचे मतअमेरिकेने सुचवलेल्या नव्या युरोपीय सुरक्षा आराखड्यामुळे मॉस्कोला नाटो कमकुवत करण्याची आणि सीमा बदलण्याची संधी मिळू शकते, असा इशारा झेलेन्स्की यांनी दिला. युरोपच्या सुरक्षेबाबतचे निर्णय युरोपीयांनीच घेतले पाहिजेत, असे युरोपीय नेते म्हणतात.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: शेजारी देश/अर्थव्यवस्थाबांगलादेशातील गारमेंट उत्पादकांचा वेतन चर्चेतून माघार घेण्याचा इशारावेतनावरील असंतोषाच्या पार्श्वभूमीवर बीजीएमईए आणि बीकेएमईए यांनी वेतन मंडळाच्या चर्चेतून माघार घेण्याचा आणि "काम नाही, वेतन नाही" या तरतुदीचा वापर करण्याचा इशारा दिला. जगातील दुसऱ्या क्रमांकाच्या गारमेंट निर्यातदार देशात (वार्षिक सुमारे ३८ अब्ज डॉलर) कामगारांनी सध्याच्या १२,५०० टक्यांऐवजी ३०,००० टक्यांची (१४०% वाढ) मागणी केली आहे.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: शेजारी देश/मानवतावादीम्यानमारमधील हवाई हल्ल्यात विस्थापितांच्या छावणीत १२ ठाररखाइन राज्यातील पोन्नाग्युन टाउनशिपमधील ब्यार ला अंतर्गत विस्थापितांच्या छावणीवर लष्कराने केलेल्या हवाई हल्ल्यात १२ जण ठार आणि १८ जखमी झाले.
जीएस३ — पायाभूत सुविधा: शहरी वाहतूकअंतर समजून घ्या: पिंक लाईन अर्धवट सुरू झाल्याने प्रवासी असमाधानीनम्मा मेट्रो टप्पा २ मधील पिंक लाईनच्या २१.२५ किमी मार्गिकेपैकी फक्त ७.५ किमीचा उन्नत भाग (कळेना अग्रहार–एस.जी. पाळ्या) सुरू झाला आहे. १३.७६ किमीचा भुयारी भाग मे २०२७ पर्यंत अपेक्षित आहे; यापूर्वी २०२० आणि डिसेंबर २०२५ च्या मुदती हुकल्या आहेत.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: भारत–नेपाळ संपर्कव्यवस्था; जीएस१ — संस्कृतीभारतीय रेल्वेने जनकपूर धाम (नेपाळ) आणि अयोध्या (भारत) यांना जोडणाऱ्या साप्ताहिक रेल्वेसेवेला मंजुरी दिलीजनकपूर धाम आणि अयोध्या कँट. यांदरम्यान सुमारे ६०४ किमी अंतराची साप्ताहिक सेवा असेल. ही गाडी जनकपूर धाम येथून शनिवारी आणि अयोध्या कँट. येथून सोमवारी सुटेल. जयनगर, सीतामढी, रक्सौल, गोरखपूर आणि बस्ती या स्थानकांवर तिचे थांबे असतील. ही सेवा रामायणाशी संबंधित स्थळांना जोडते (जनकपूर हे सीतेचे जन्मस्थान, तर अयोध्या हे रामाचे). तीर्थयात्रा, पर्यटन आणि सीमापार लोकांमधील परस्पर संबंध वाढवणे हा तिचा उद्देश आहे.