BrainParrot
GS2संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗

सारांश

पीआयबीच्या एका माहितीपत्रकात लखपती दीदी उपक्रमाचा आढावा घेतला आहे. हा उपक्रम दीनदयाळ अंत्योदय योजना – राष्ट्रीय ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानांतर्गत राबवला जातो आणि ग्रामीण महिलांचे कौटुंबिक उत्पन्न वाढवण्यासाठी स्वयंसहाय्यता गटांच्या जाळ्याचा वापर करतो.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ – सामाजिक न्याय: महिला, कल्याणकारी योजना; जीएस३ – अर्थव्यवस्था: सर्वसमावेशक विकास, ग्रामीण उपजीविका

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • लखपती दीदी उपक्रम दीनदयाळ अंत्योदय योजना – राष्ट्रीय ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानांतर्गत (ग्रामीण विकास मंत्रालय) राबवला जातो. हे अभियान जून २०११ मध्ये सुरू झाले.
  • व्याख्या: स्वयंसहाय्यता गटाची सदस्य, कुटुंबाचे वार्षिक उत्पन्न किमान ₹१ लाख, कुटुंबाच्या एकूण उत्पन्नावर आधारित मोजणी.
  • संस्थात्मक रचना: स्वयंसहाय्यता गट → ग्राम संघटना → क्लस्तर स्तरीय महासंघ.
  • डिजिटल साधने आणि पोर्टल:
  • लखपती दीदी पोर्टल (फेब्रुवारी २०२४ मध्ये सुरू).
  • डिजिटल आजीविका नोंदवही (मे २०२४ पासून).
  • लोकओएस मंच: येथे महिलांना "संभाव्य लखपती दीदी" म्हणून ओळखले जाते.
  • दीदी व्यवसाय आराखडा साधन आणि समुदाय संसाधन व्यक्तींसाठी वित्तीय साक्षरता अॅप (जुलै २०२५).
  • समुदाय संसाधन व्यक्ती कुटुंबांचे व्यवसाय आराखडे तयार करतात.
  • फेब्रुवारी २०२४ मधील उद्दिष्टवाढ अंतरिम अर्थसंकल्पात जाहीर करण्यात आली.

आकडेवारी आणि तपशील

  • महत्त्वाच्या टप्प्यांची कालरेषा:
  • २०२१: राज्यांना शाश्वत उपजीविकेला चालना देण्याचा आणि स्वयंसहाय्यता गट कुटुंबांमध्ये शेती व बिगरशेती उपक्रमांचे वैविध्यीकरण करण्याचा सल्ला देण्यात आला.
  • १५ ऑगस्ट २०२३: २ कोटींच्या उद्दिष्टासह घोषणा.
  • नोव्हेंबर २०२३ – मार्च २०२४: समुदाय कार्यकर्त्यांसाठी संरचित प्रशिक्षण; सुमारे ५.५ लाख व्यक्तींनी १५ तासांत १२ विभाग (मॉड्यूल) पूर्ण केले.
  • फेब्रुवारी २०२४: अंतरिम अर्थसंकल्पात उद्दिष्ट ३ कोटींपर्यंत वाढवले.
  • ऑगस्ट २०२४: १ कोटी साध्य.
  • ऑगस्ट २०२५: २ कोटी साध्य.
  • डिसेंबर २०२५: ३ कोटी मुदतीपूर्वी साध्य.
  • फेब्रुवारी २०२६: उद्दिष्ट सुधारून मार्च २०२९ पर्यंत ६ कोटी.
  • जून २०२६: ३.७६ कोटी लखपती दीदी आणि ५.७० कोटी संभाव्य लखपती दीदी.
  • भारतीय व्यवस्थापन संस्था अहमदाबादचे मूल्यमापन: १७ राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांतील ६,५३१ प्रतिसादक; सरासरी मासिक कौटुंबिक उत्पन्नात ६१% वाढ; सरासरी मासिक बचतीत ६१.७% वाढ.
  • १२ नोव्हेंबर २०२६ रोजी दीनदयाळ अंत्योदय योजना – राष्ट्रीय ग्रामीण जीवनोन्नती अभियान: ९४.४० लाख स्वयंसहाय्यता गटांमध्ये सुमारे १०.१३ कोटी सदस्य.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • दारिद्र्य निर्मूलनाचा भर निव्वळ निर्वाहाच्या प्रारूपावरून उपजीविका संवर्धन आणि उद्योगनिर्मितीकडे सरकला आहे.
  • स्वयंसहाय्यता गट-बँक जोडणी प्रारूप सामूहिक बचत, कर्जसुविधा आणि परस्पर सहकार्य यांद्वारे वित्तीय समावेशन घडवते.
  • समुदाय संस्था (स्वयंसहाय्यता गट, ग्राम संघटना, क्लस्तर स्तरीय महासंघ) हे अंमलबजावणीचे माध्यम आहे. म्हणजेच राष्ट्रीय अभियानाची विकेंद्रित, समुदायाच्या नेतृत्वाखालील अंमलबजावणी.
  • महिलांचा आर्थिक सहभाग हा कौटुंबिक कल्याणाचा आणि ग्रामीण विकासाचा प्रेरक घटक आहे.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ – दुर्बल घटकांसाठीच्या कल्याणकारी योजना; स्वयंसहाय्यता गटांची भूमिका आणि महिला सक्षमीकरण. जीएस१ – समाज: महिला आणि सामाजिक सक्षमीकरण. जीएस३ – अर्थव्यवस्था: सर्वसमावेशक विकास, दारिद्र्य निर्मूलन, ग्रामीण उपजीविका, वित्तीय समावेशन.

पार्श्वभूमी

दीनदयाळ अंत्योदय योजना – राष्ट्रीय ग्रामीण जीवनोन्नती अभियान

लखपती दीदी

अधिक संदर्भ

  • पीआयबीच्या एका आधीच्या उत्तरात लखपती दीदी ही योजना नसून दीनदयाळ अंत्योदय योजना – राष्ट्रीय ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानाचे फलित असल्याचे म्हटले होते. यासाठी स्वतंत्र अर्थसंकल्प नाही; यातील उपक्रमांना दीनदयाळ अंत्योदय योजना – राष्ट्रीय ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानांतून निधी दिला जातो.
  • किमान ₹१ लाख वार्षिक उत्पन्न हे उद्दिष्ट असून, किमान चार कृषी हंगाम आणि/किंवा व्यवसाय चक्रांमध्ये सरासरी मासिक उत्पन्न किमान ₹१०,००० टिकून राहणे अपेक्षित आहे.
  • दीनदयाळ अंत्योदय योजना – राष्ट्रीय ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानांतर्गत आर्थिक सहाय्य:
    • स्वयंसहाय्यता गटांसाठी ₹२० लाखांपर्यंतची तारणमुक्त बँक कर्जे.
    • बँकेचा कर्जदर आणि ७% यांतील फरक भरून काढणारे व्याज अनुदान, प्रति स्वयंसहाय्यता गट कमाल ₹३,००,०००.
    • प्रत्येक पात्र स्वयंसहाय्यता गटासाठी ₹२०,००० ते ₹३०,००० चा आवर्ती निधी.
  • स्वयंसहाय्यता गट सदस्यांच्या उद्योगांसाठी "महिला उद्योग गतिवर्धक निधी" स्थापन करण्यात आला आहे.
  • दीनदयाळ अंत्योदय योजना – राष्ट्रीय ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानाचा आधीचा परिणाम अभ्यास: जागतिक बँकेच्या सहाय्याने थ्रीआयईने २०१९-२० मध्ये परिणाम मूल्यमापन केले. त्यात मूळ पातळीपेक्षा उत्पन्नात १९% वाढ, बचतीत २८% वाढ आणि अनौपचारिक कर्जाच्या प्रमाणात २०% घट आढळली.

मेन्सचे पैलू

  • प्रारूपाची बलस्थाने:
  • अस्तित्वातील स्वयंसहाय्यता गट संस्थांचा वापर, त्यामुळे नवी रचना उभारावी लागत नाही.
  • समुदाय संसाधन व्यक्तींच्या मार्गदर्शनासह कुटुंब पातळीवर व्यवसाय नियोजन.
  • विविध विभागांमधील अभिसरण.
  • डिजिटल आजीविका नोंदवहीद्वारे डिजिटल देखरेख; उत्तरदायित्वासाठी नियमित आढावे आणि माहितीची पडताळणी.
  • परिणामांचा पुरावा: भारतीय व्यवस्थापन संस्था अहमदाबादचा निष्कर्ष (उत्पन्नात ६१% वाढ, बचतीत ६१.७% वाढ) हे सरकारने उद्धृत केलेले स्वतंत्र मूल्यमापन आहे. दीनदयाळ अंत्योदय योजना – राष्ट्रीय ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानाच्या थ्रीआयई/जागतिक बँक मूल्यमापनात कमी वाढ दिसली (उत्पन्न +१९%, बचत +२८%). दोन्हींचे आधारमान आणि पद्धती भिन्न आहेत, म्हणून त्यांची थेट तुलना करू नये. मुख्य परीक्षेच्या उत्तरात अशी आकडेवारी सिद्ध करणारे प्रमाण म्हणून नव्हे, तर पुरावा म्हणून मांडावी.
  • मुदतीपूर्वी उद्दिष्टपूर्ती: डिसेंबर २०२५ पर्यंत ३ कोटी साध्य झाल्यानंतर उद्दिष्ट दुप्पट करून ६ कोटी करण्यात आले. वेगाने होणारा विस्तार गुणवत्तेबाबत प्रश्न निर्माण करतो.
  • चिंतेचे मुद्दे:
  • ₹१ लाखांचा निकष कुटुंबाच्या उत्पन्नाचा आहे, त्यामुळे तो महिलेचे स्वतःचे उत्पन्न किंवा त्यावरील तिचे नियंत्रण मोजत नाही.
  • हंगामांमध्ये टिकाऊपणा.
  • सूक्ष्म उद्योगांमधील बाजारपेठ जोडणी आणि जोखीम.
  • प्रादेशिक भिन्नता.
  • कर्ज आणि परतफेडीचा भार.
  • या अभिधानामुळे उद्दिष्टांच्या मागे धावण्याची प्रवृत्ती वाढते का.
  • महिलांच्या नेतृत्वाखालील विकास: महिलांना लाभार्थ्यांपासून उद्योजिका आणि समुदाय नेत्या बनवतो. ग्रामीण कुटुंबे आणि व्यापक ग्रामीण अर्थव्यवस्था बळकट करतो.
  • पुढील मार्ग: मूल्यसाखळी जोडणी आणि बाजारपेठ उपलब्धता. बिगरशेती आणि सेवा क्षेत्रांतील कौशल्ये. वित्तीय साक्षरता. स्वतंत्र आणि नियमित मूल्यमापन. समावेशन सुनिश्चित करण्यासाठी विभाजित आकडेवारीचा (सामाजिक प्रवर्ग, प्रदेश) वापर.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस२, १५ गुण:** "स्वयंसहाय्यता गट हे भारतातील महिला सक्षमीकरणाचे केंद्रस्थान राहिले आहेत. लखपती दीदी उपक्रम स्वयंसहाय्यता गट चळवळीवर कसा उभा आहे याचे परीक्षण करा आणि महिलांचे उत्पन्न टिकाऊ बनवण्यातील आव्हानांची चर्चा करा."

संबंधित विषय

  • स्वयंसहाय्यता गट-बँक जोडणी कार्यक्रम आणि सूक्ष्म वित्त
  • दीनदयाळ अंत्योदय योजना – राष्ट्रीय ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानाच्या उप-योजना: स्टार्ट-अप ग्राम उद्योजकता कार्यक्रम, महिला किसान सशक्तीकरण परियोजना
  • वित्तीय समावेशन: प्रधानमंत्री जन धन योजना, मुद्रा
  • महिला सक्षमीकरण योजना: नमो ड्रोन दीदी
  • दारिद्र्य मापन आणि ग्रामीण उपजीविका

विषय: GS2

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

15 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत