जुळ्या चक्रीवादळांचा (अर्नब आणि मुरसु) आंध्र प्रदेशातील किनारी उपजीविकेला तडाखा; तिसरी प्रणाली येण्याचा अंदाज
प्रकाशित: · अद्ययावत:
स्रोत: द हिंदू, 15 नोव्हेंबर, 2026
सारांश
- २८ ऑक्टोबर ते ३ नोव्हेंबर या काळात आंध्र प्रदेशच्या किनारपट्टीला दोन चक्रीवादळे धडकली. आधी अतितीव्र चक्रीवादळ अर्नब आले, त्यानंतर तीव्र चक्रीवादळ मुरसु आले.
- त्यांनी कोनसीमा, पश्चिम गोदावरी आणि बापटला येथील नारळाच्या बागा, भातशेती आणि मासेमारी नौकांची नासधूस केली.
- मुख्यमंत्र्यांनी नुकसान सुमारे ६,५०० कोटी रुपये असल्याचे सांगितले.
- १५ नोव्हेंबर रोजी भारतीय हवामानशास्त्र विभागाने (अमरावती) बंगालच्या उपसागरातील आणखी एका प्रणालीचा इशारा दिला. ती आठवडाभरात आंध्र प्रदेशच्या किनाऱ्यावर पोहोचू शकते. केंद्रीय पथकाने नुकसानीचे मूल्यांकन सुरू केले आहे.
प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
- भारतीय हवामानशास्त्र विभागाच्या चक्रीवादळ श्रेणी आणि वाऱ्याच्या वेगाच्या मर्यादा (पाहा २अ). अर्नब हे अतितीव्र चक्रीवादळ होते. मुरसु हे तीव्र चक्रीवादळ होते.
- एक नॉट म्हणजे १.८ किमी/तास.
- भारतातील मुख्य चक्रीवादळ हंगाम एप्रिल–जून आणि ऑक्टोबर–डिसेंबर हे आहेत.
- मुरसु: उत्तर हिंद महासागरातील नामकरण प्रणालीतील पहिले तमिळ नाव असलेले चक्रीवादळ. मुरसु हे घटना आणि इशारे जाहीर करण्यासाठी वापरले जाणारे पारंपरिक तमिळ ढोल वाद्य आहे.
- किनाऱ्यावर धडकण्याची ठिकाणे: अर्नब यानमजवळ, त्यामुळे आंध्र प्रदेश आणि यानमचे किनारे बाधित झाले. मुरसु ओंगोलजवळ (प्रकाशम).
- भारतीय हवामानशास्त्र विभागाचा हंगामी कल: ऑक्टोबरमधील चक्रीवादळे सहसा ओडिशा–पश्चिम बंगालजवळ, नोव्हेंबरमधील आंध्र प्रदेशच्या किनाऱ्याजवळ, तर डिसेंबरमधील तमिळनाडूच्या किनाऱ्याजवळ किनारा ओलांडतात.
- भारतीय हवामानशास्त्र विभागाच्या २०२३ मधील जिल्हास्तरीय चक्रीवादळ धोका-प्रवणता वर्गीकरणात १०० जिल्हे आहेत. त्यापैकी १२ "अतिशय अधिक प्रवण" आहेत, ज्यात आंध्र प्रदेशातील कृष्णा, पूर्व गोदावरी आणि नेल्लोर यांचा समावेश आहे.
- आंध्र प्रदेशातील "अधिक प्रवण" जिल्हे: श्रीकाकुलम, विशाखापट्टणम, गुंटूर, पश्चिम गोदावरी, प्रकाशम, विजयनगरम.
आकडेवारी आणि तपशील
- कोनसीमा: ७३,५०० हून अधिक नारळाची झाडे उन्मळली. १,१८,१०९ एकरांवरील भातपीक नष्ट झाले. सुमारे ८८,००० शेतकरी बाधित.
- पश्चिम गोदावरी: २७,३९७ नारळाची झाडे नष्ट झाली. ५,००० हून अधिक लहान आणि सीमांत उत्पादक बाधित.
- कालक्रम: अर्नब २८–२९ ऑक्टोबरला किनाऱ्यावर धडकले, सुमारे १५० किमी/तास वेगाचे सोसाट्याचे वारे वाहिले. मुरसु ओंगोलजवळ किनाऱ्यावर धडकल्यानंतर ३–४ नोव्हेंबरला मुसळधार पाऊस झाला.
- इतर बाधित जिल्हे: बापटला (उद्ध्वस्त) आणि गुंटूर, पूर्व गोदावरी व पलनाडू.
- नुकसान: सुमारे ६,५०० कोटी रुपये (मुख्यमंत्र्यांचा अंदाज; राज्याचा अहवाल अद्याप तयार होत आहे). किमान २० मृत्यू.
- मोगलतूर मंडल: २,६७० घरांचे अंशतः किंवा पूर्णतः नुकसान (मंडल महसूल अधिकाऱ्यांनुसार). स्थानिक उत्पादक श्रीनिवास यांनी चार एकरांतील ३००–४०० झाडांपैकी सुमारे ५० झाडे गमावली. तेथील कुटुंबांकडे सरासरी किमान ५० झाडे असतात आणि त्यांनी १०–१५% पीक गमावले आहे. पेरुपालेममध्ये कुटुंबांपेक्षा नारळाची झाडे जास्त आहेत.
- भरपाई आणि पुनर्लागवड: झाडामागे १,५०० रुपये, तर झाड पुन्हा वाढण्यास सुमारे दहा वर्षांचा काळ लागतो. एका उत्पादकाने सुमारे १०० झाडे आणि ४–५ लाख रुपये गमावले. झाडाला दर ४० दिवसांनी फळे येतात आणि ते तीनहून अधिक उपजीविकांना आधार देते (उत्पादक, तोडणी करणारा, चढउतार करणारा, झावळ्या विक्रेता).
- पीक विमा: अधिकाऱ्यांच्या म्हणण्यानुसार, हप्ता कमी असूनही एकाही नारळ उत्पादकाने विमा घेतला नव्हता.
- मच्छीमार समुदाय (दिब्बलपल्लीपालेम, २०० कुटुंबे, कुंटेरू नाला): दैनिक कमाई ५००–१,००० रुपये. नवीन नौकेची किंमत किमान ६०,००० रुपये आणि ती बांधण्यास १५ दिवस लागतात. परतफेडीस सुमारे चार वर्षे लागतील. नौका लाकडी ओंडक्यांना बांधून ठेवल्या होत्या, आणि सायंकाळी सुमारे ६ वाजेपर्यंत समुद्र शांत असल्याने अनेक जण इशारे असूनही मासेमारीला गेले. राज्य सरकार तांदूळ आणि डाळी पुरवत आहे.
- वाऱ्याचा कालावधी: सोसाट्याचे वारे २८ ऑक्टोबरला सायंकाळी सुमारे ६.३० वाजता सुरू झाले आणि दुसऱ्या दिवशी दुपारी १२ वाजेपर्यंत चालले.
- इतिहास:
- १९७० पासून आंध्र प्रदेशच्या किनाऱ्याला किमान ६३ चक्रीवादळांचा फटका बसला आहे.
- या काळात किनारा ओलांडणारे हे चौथे अतितीव्र चक्रीवादळ होते; याआधी १९९९, २०१४ (हुडहुड) आणि २०१८ (तितली) मध्ये अशी वादळे आली होती.
- एका आठवड्यात दोन चक्रीवादळे याआधी २०१३ मध्ये आली होती (हेलन – तीव्र चक्रीवादळ; लहर – अतितीव्र चक्रीवादळ, जे कमकुवत होऊन कमी दाबाचा पट्टा बनले; २२–२८ नोव्हेंबर), आणि त्याआधी १९८७ आणि १९७६ मध्ये.
- रहिवाशांना १९६९ नंतर यासारखे काही आठवत नाही. एका रोजंदारी कामगाराने सांगितले की २००४ च्या त्सुनामीनेही यापेक्षा कमी नुकसान केले होते.
- खोऱ्याचा वाटा: भारताला बाधित करणाऱ्या चक्रीवादळांपैकी ८०% बंगालच्या उपसागरात उगम पावतात.
- हवामान बदलाचे कारणत्व (ग्रँथम इन्स्टिट्यूट, इम्पीरियल कॉलेज लंडन): हवामान बदलामुळे कमाल वाऱ्याचा वेग ५% आणि चक्रीवादळ-नेत्राभोवतीचा पाऊस ११% वाढला. आर्थिक नुकसानाच्या सुमारे २५% नुकसानाचे श्रेय त्याला दिले जाते. अर्नबच्या तीव्रतेत त्याचा वाटा सुमारे १६% होता.
- पुढील प्रणाली (भारतीय हवामानशास्त्र विभाग, अमरावती, १५ नोव्हेंबरनुसार; अंदाज बदलू शकतो):
- १३ नोव्हेंबरला आग्नेय उपसागरावर कमी दाबाचे क्षेत्र तयार झाले आणि शनिवारी ते सुस्पष्ट कमी दाबाचे क्षेत्र बनले.
- १५ नोव्हेंबरपर्यंत ते कमी दाबाचा पट्टा बनू शकते आणि १८ नोव्हेंबरपर्यंत तीव्र चक्रीवादळ बनू शकते.
- १९ किंवा २० नोव्हेंबरला उत्तर किनारी आंध्र प्रदेशावर ते धडकण्याचा अंदाज आहे.
- किनारी भागातील वाऱ्याचा वेग ४० ते ५० किमी/तासापर्यंत वाढून १८ नोव्हेंबरच्या सुमारास सुमारे १०५ किमी/तासापर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे.
- अतिवृष्टीचा इशारा देण्यात आला आहे.
- केंद्रीय पथक: शनिवारी बापटला, पलनाडू, एलुरू आणि पूर्व गोदावरी येथे दौरा सुरू केला.
स्थिर–गतिशील दुवा
- उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळ उबदार सागरी पाण्यावर तयार होते (समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान सुमारे २६–२७ अंश सेल्सिअसपेक्षा जास्त), तिथे वाऱ्याचा कातरभार कमी असतो आणि आधीपासून एक विक्षोभ असतो. त्याची तीव्रता समुद्रातील उष्णता आणि आर्द्रतेवर अवलंबून असते.
- अरबी समुद्रापेक्षा बंगालचा उपसागर चक्रीवादळप्रवण आहे. उपसागरात नद्यांच्या प्रवाहामुळे पाण्याचे स्तरीकरण होते आणि पृष्ठभाग उबदार राहतो (लेखातील हवामानशास्त्र विभागाच्या महासंचालकांचे स्पष्टीकरण).
- भारतात मान्सूनपूर्व आणि मान्सूनोत्तर (ऑक्टोबर–डिसेंबर) असे दोन चक्रीवादळ हंगाम असतात. पूर्व किनारपट्टीला (तमिळनाडू, आंध्र प्रदेश, ओडिशा, पश्चिम बंगाल) सर्वाधिक वेळा तडाखा बसतो.
- आपत्ती व्यवस्थापन अधिनियम, २००५ अंतर्गत आपत्ती व्यवस्थापन मदतकेंद्रित दृष्टिकोनाकडून सज्जताकेंद्रित दृष्टिकोनाकडे वळले आहे. मृत्यू कमी होणे आणि उपजीविका व मालमत्तेचे नुकसान कायम राहणे यातून हे दिसते.
- लेखाचा मुख्य मुद्दा: पूर्वसूचनेमुळे जीव वाचले, पण विमा नसलेल्या, मालमत्ताप्रधान उपजीविका (झाडे, नौका) असुरक्षित राहिल्या.
अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस१ – भूगोल: उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळे, चक्रीवादळनिर्मिती, बंगालचा उपसागर विरुद्ध अरबी समुद्र | जीएस३ – आपत्ती व्यवस्थापन: पूर्वसूचना प्रणाली, हवामान-सहनशील पायाभूत सुविधा, उपजीविका पुनर्प्राप्ती | जीएस३ – पर्यावरण: हवामान बदलाचे कारणत्व निर्धारण
पार्श्वभूमी
भारतीय हवामानशास्त्र विभाग आणि चक्रीवादळ वर्गीकरण
आपत्ती व्यवस्थापन चौकट (आंध्र प्रदेश राज्य आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरण, राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दल, राज्य आपत्ती प्रतिसाद दल)
अधिक संदर्भ
- अर्नब २८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी बापटला आणि विशाखापट्टणम यांच्या दरम्यान यानमजवळ किनाऱ्यावर धडकले. वाऱ्याचा वेग १२५–१३५ किमी/तास होता, झोताचा वेग १५० किमी/तासपर्यंत गेला आणि सकाळी ८:३० वाजेपर्यंत ते तीव्र चक्रीवादळ म्हणून कमकुवत झाले.
- मुरसुने नेल्लोर आणि नरसापूर यांच्या दरम्यान, ओंगोलजवळ दक्षिण आंध्र प्रदेशचा किनारा ओलांडला. वाऱ्याचा वेग १००–११० किमी/तास होता आणि झोत १२० किमी/तासपर्यंत पोहोचला. सप्टेंबर २००४ मध्ये उत्तर हिंद महासागरातील नामकरण सुरू झाल्यापासून तमिळ नाव असलेले हे पहिले उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळ आहे. हे नाव प्रादेशिक हवामानशास्त्र केंद्र, चेन्नई यांनी सुचवले.
- भारतीय हवामानशास्त्र विभाग उत्तर हिंद महासागरातील चक्रीवादळांना ती चक्रीवादळाच्या तीव्रतेपर्यंत पोहोचल्यावर नाव देतो, म्हणजेच तीन मिनिटांचा सलग वाऱ्याचा वेग किमान ३४ नॉट्स असताना.
- मुरसुपूर्वीची सज्जता: राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दलाची सहा आणि राज्य आपत्ती प्रतिसाद दलाची सात पथके सज्ज ठेवली होती आणि सुमारे ३०,००० लोकांना सुरक्षित स्थळी हलवले.
मेन्सचे पैलू
- जीव विरुद्ध उपजीविका: हवामानशास्त्र विभागाच्या महासंचालकांच्या मते अंदाज आणि पूर्वसूचनेमुळे मृत्यू मोठ्या प्रमाणात घटले आहेत. तरीही किमान २० जणांचा मृत्यू झाला आणि हजारो लोकांनी त्यांची एकमेव मालमत्ता गमावली. इशारा मच्छीमारांपर्यंत पोहोचला, पण त्याची तीव्रता पोहोचली नाही (शांत सायंकाळमुळे अनेक जण मासेमारीला गेले आणि नौका ओंडक्यांवर ठेवल्या होत्या). ही जोखीम संवादातील उणीव आहे, अंदाजातील नाही.
- विम्यातील तफावत: हप्ता कमी असूनही एकाही नारळ उत्पादकाकडे पीक विमा नव्हता. झाडामागे १,५०० रुपये भरपाई ही दहा वर्षांच्या पुनर्वाढ चक्राच्या आणि ४–५ लाख रुपयांच्या नुकसानाच्या तुलनेत अत्यल्प आहे. वृक्षपिके, नौका आणि जाळ्यांसाठी स्वतंत्र विमा संरक्षण आणि जलद भरपाई आवश्यक आहे.
- संचित असुरक्षितता: काही दिवसांतच दुसरे वादळ (वाऱ्याच्या नुकसानानंतर पावसाचा पूर) आणि आठवडाभरात तिसऱ्याचा अंदाज यामुळे सावरण्यासाठी फारसा वेळ मिळत नाही. नौका आणि झाडे गमावल्याने कर्ज वाढते आणि मच्छीमारांना कामासाठी आठवडे वाट पाहावी लागते.
- हवामान बदल: कारणत्व अभ्यास उबदार समुद्र आणि अधिक पावसाकडे निर्देश करतात, त्यामुळे नियोजकांनी अधिक तीव्र वादळे गृहीत धरली पाहिजेत. हवामानशास्त्र विभागाच्या महासंचालकांनी केलेले हवामान-सहनशील पायाभूत सुविधांचे आवाहन याला अनुरूप आहे.
- स्थानिक नियोजन: इमारत संहिता, निवारे, किनारी संरक्षक पट्टे (यात सुरू आणि नारळ यांची भूमिका आहे) आणि नौका साठवण व नांगरणी नियमावली यांच्या मार्गदर्शनासाठी हवामानशास्त्र विभागाचा जिल्हास्तरीय धोका-प्रवणता नकाशा वापरावा.
- संघराज्यीय पैलू: राज्याचा अहवाल अद्याप तयार होत आहे आणि केंद्रीय पथक नुकसानीचे मूल्यांकन करत आहे. केंद्रीय सहाय्य राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दल/राज्य आपत्ती प्रतिसाद दल निकष आणि मूल्यांकन प्रक्रियेवर अवलंबून असते.
संभाव्य मेन्स प्रश्न
**जीएस३, १५ गुण:** "भारताने चक्रीवादळातील मृत्यू मोठ्या प्रमाणात कमी केले आहेत, पण उपजीविकेचे नुकसान अजूनही जास्त आहे. आंध्र प्रदेशच्या किनाऱ्यावरील अलीकडील चक्रीवादळांच्या संदर्भात आपत्ती सज्जतेतील उणिवांचे परीक्षण करा आणि हवामान-सहनशील किनारी उपजीविकेसाठी उपाय सुचवा."
संबंधित विषय
- आपत्ती व्यवस्थापन अधिनियम, २००५; चक्रीवादळांबाबत राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे; राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दल/राज्य आपत्ती प्रतिसाद दल निधी निकष
- किनारी नियमन क्षेत्र आणि संरक्षक पट्टे; एकात्मिक किनारी क्षेत्र व्यवस्थापन
- पीक विमा (प्रधानमंत्री पीक विमा योजना) आणि मत्स्यव्यवसायासाठी उपजीविका-संरक्षण योजना
- उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळांवरील हवामान बदलाचे परिणाम; आंतरसरकारी हवामान बदल पॅनेलचे निष्कर्ष
- चक्रीवादळ नामकरण प्रणाली (जागतिक हवामानशास्त्र संघटना/आर्थिक व सामाजिक आयोग (आशिया-प्रशांत) उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळ पॅनेल)
विषय: GS1भूगोल
15 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत