प्रकाशित: · अद्ययावत:
स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗
सारांश
आर्थिक व्यवहार विषयक मंत्रिमंडळ समितीने ११ नोव्हेंबर २०२६ रोजी युगे युगीन भारत संग्रहालयाला मंजुरी दिली. त्याचा अंदाजित खर्च ₹३,२३० कोटी आहे. संस्कृती मंत्रालय हे संग्रहालय नवी दिल्लीतील उत्तर व दक्षिण ब्लॉक संकुलात विकसित करेल. यासाठी जुन्या सरकारी कार्यालयीन इमारतींचा अनुकूल पुनर्वापर केला जाईल.
प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
- नाव: युगे युगीन भारत संग्रहालय, उत्तर व दक्षिण ब्लॉक संकुल, नवी दिल्ली.
- संस्कृती मंत्रालयाद्वारे विकसित; आर्थिक व्यवहार विषयक मंत्रिमंडळ समितीद्वारे मंजूर.
- पद्धत: ऐतिहासिक उत्तर व दक्षिण ब्लॉकचा अनुकूल पुनर्वापर; या इमारतींत पूर्वी सरकारची प्रमुख कार्यालये होती.
- घोषणा १८ मे २०२३; आर्थिक व्यवहार विषयक मंत्रिमंडळ समितीची मंजुरी ११ नोव्हेंबर २०२६.
- सेंट्रल व्हिस्टा पुनर्विकास प्रकल्पाचा भाग (संस्कृती मंत्रालयाच्या संसदेतील उत्तरानुसार).
- आतापर्यंत नाव निश्चित झालेली दालने: स्थापत्य व नगररचना; गणित व खगोलशास्त्र; भाषा व लिपी; श्रद्धा व अध्यात्म; भारत जोडतो – व्यापार व विचार. मॉड्युलर पद्धतीने आणखी दालने नियोजित आहेत.
- मेक इन इंडिया घटक: संरचित विक्रेता विकासाद्वारे संग्रहालय साहित्याचे देशांतर्गत उत्पादन.
आकडेवारी आणि तपशील
- प्रकल्प खर्च: ₹३,२३० कोटी.
- क्षमता: वार्षिक १ कोटी अभ्यागतांपर्यंत.
- वारशाचा कालावधी: ५,००० हून अधिक वर्षे.
- प्रदर्शन क्षेत्राच्या बाबतीत हे संग्रहालय जगातील सर्वात मोठ्या सांस्कृतिक संस्थांपैकी एक असेल अशी अपेक्षा आहे.
- रोजगार: बांधकाम व संचालनादरम्यान प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष रोजगार. लाभार्थी म्हणून कारागीर, हस्तकलाकार, संशोधक, संग्रहालयशास्त्रज्ञ, आरेखक, कलाकार आणि इतर सर्जनशील व्यावसायिकांचा उल्लेख आहे. हे आतिथ्य व पर्यटन क्षेत्रांनाही आधार देते.
- महसुलाचे स्रोत प्राथमिक माहितीत दिले आहेत. अपेक्षित महसुलाचे आकडे किंवा पूर्णत्वाची तारीख लेखात नमूद नाही.
- टप्प्याटप्प्याने विकास. क्षेत्रफळ किंवा टप्प्यांचे वेळापत्रक लेखात दिलेले नाही (ते २ब मध्ये आहे).
स्थिर–गतिशील दुवा
- राष्ट्रीय संग्रहालय हे मूर्त वारशाचे (वस्तू, स्मारके) संरक्षक आणि अमूर्त वारशाचे (ज्ञानव्यवस्था, भाषा, परंपरा) निवेदक म्हणून कार्य करते.
- "अनुकूल पुनर्वापर" ही एक संवर्धन पद्धत आहे. यात ऐतिहासिक इमारतीचे स्थापत्यवैशिष्ट्य जपून तिला नवे कार्य दिले जाते.
- या प्रकल्पामुळे वसाहतकालीन प्रशासनाच्या इमारतींचे रूपांतर सार्वजनिक सांस्कृतिक अवकाशात होते. हा "शासनाची केंद्रे" कडून "संस्कृतीची केंद्रे" कडे झालेला प्रतीकात्मक बदल आहे.
- सांस्कृतिक संस्था या सॉफ्ट पॉवर आणि पर्यटनाचीही साधने आहेत.
अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस१ – भारतीय संस्कृती: कला, स्थापत्य व वारसा. जीएस१ – वारसा संवर्धन. जीएस२ – शासन: सरकारी प्रकल्प व संस्था. जीएस३ – अर्थव्यवस्था: पर्यटन व रोजगार. पूर्वपरीक्षा: कला व संस्कृती आणि चालू घडामोडी.
पार्श्वभूमी
युगे युगीन भारत संग्रहालय (वायवायबीएम)
उत्तर व दक्षिण ब्लॉक
अधिक संदर्भ
- पंतप्रधान मोदी यांनी १३ फेब्रुवारी २०२६ रोजी 'सेवा तीर्थ' नावाचे नवे पंतप्रधान कार्यालय राष्ट्राला समर्पित केले. त्यानंतर केंद्रीय मंत्रिमंडळाने उत्तर व दक्षिण ब्लॉकचे प्रस्तावित राष्ट्रीय संग्रहालयाचा भाग म्हणून रूपांतर करण्यास मंजुरी दिली. दक्षिण ब्लॉकमध्ये मंत्रिमंडळ बैठका होणे बंद झाले आणि जवळपास ९५ वर्षांचा अखंड प्रशासकीय वापर संपला.
- राष्ट्रीय संग्रहालय आणि फ्रान्स म्युझियम्स डेव्हलपमेंट यांच्यात १९ डिसेंबर २०२४ रोजी तांत्रिक सहकार्य करार झाला.
- आर्थिक व्यवहार विषयक मंत्रिमंडळ समितीच्या मंजुरीसोबत नोंदवले गेलेले प्रकल्प मापदंड:
- सार्वजनिक गुंतवणूक मंडळाने २७ जुलै २०२६ रोजी प्रस्ताव तपासला.
- प्रस्तावित बांधीव क्षेत्र सुमारे १,७८,५०९ चौरस मीटर.
- आर्थिक वर्ष २०२६-२७ ते २०३०-३१ दरम्यान टप्प्याटप्प्याने अंमलबजावणी.
- 'अलंकरण' या थीमवरील पहिले दालन २०२७ च्या उत्तरार्धात उत्तर ब्लॉकमध्ये खुले होण्याची अपेक्षा आहे.
- राष्ट्रीय संग्रहालय व संस्कृती मंत्रालयाची इतर संग्रहालये, ५२ भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण स्थळ संग्रहालये, राज्य संग्रहालये आणि खासगी संग्रह यांतून सुमारे १.८ दशलक्ष वस्तू निश्चित केल्या आहेत.
- घटकांत दालन विकास, संग्रह साठवण व संवर्धन सुविधा, अभ्यागत सुविधा, तल्लीन करणारे तंत्रज्ञान आणि बुद्धिमान इमारत प्रणाली यांचा समावेश आहे.
- सरकारच्या मते, या संग्रहालयाचे प्रदर्शन क्षेत्र जगातील सर्वात मोठे असावे अशी संकल्पना आहे.
- राष्ट्रीय संग्रहालय म्हणून हे संग्रहालय भारताच्या राष्ट्रीय संग्रहालयाची जागा घेईल असे नियोजन आहे.
मेन्सचे पैलू
- वारसा आणि प्रतीकात्मकता: या इमारती प्रशासकीय सत्तेकडून सार्वजनिक सांस्कृतिक अवकाशाकडे वळल्या आहेत. सरकार याला "सत्ता" संस्कृतीकडून "सेवा" संस्कृतीकडे होणारा बदल म्हणून मांडते (सेवा तीर्थ स्थलांतराबाबतच्या मंत्रिमंडळ निवेदनातून). अनुकूल पुनर्वापरामुळे स्थापत्यवैशिष्ट्य टिकते आणि आधुनिक संग्रहालयाच्या गरजाही पूर्ण होतात.
- ज्ञान संस्था म्हणून संग्रहालय: गणित व खगोलशास्त्र, भाषा व लिपी, श्रद्धा, तसेच व्यापार व विचार यांवरील दालने भारताला अखंड ज्ञानसभ्यता म्हणून सादर करतात. विविधता आणि सातत्य सुलभीकरणाशिवाय मांडण्याचे आव्हान संग्राहकांसमोर असेल.
- आर्थिक गुणक परिणाम: सांस्कृतिक पर्यटन, वर्षाला १ कोटींपर्यंत अभ्यागत, कारागीर व सर्जनशील क्षेत्रातील रोजगार आणि महसुलाचे स्रोत यांमुळे अनुदानांवरील दीर्घकालीन अवलंबित्व कमी होते.
- मेक इन इंडिया व आत्मनिर्भर दृष्टिकोन: संवर्धन व प्रदर्शनासाठी लागणाऱ्या संग्रहालय सामग्री व तंत्रज्ञानाचे देशांतर्गत उत्पादन.
- उत्तरात विचारात घ्यावयाच्या चिंता: खर्च व टप्पेवारी (₹३,२३० कोटी). संरक्षित वास्तूंचे नूतनीकरणादरम्यान संवर्धन. आधुनिक तंत्रज्ञान आणि अस्सल कलावस्तू यांचा समतोल. प्रशासन, संग्राहकीय स्वायत्तता आणि लोकसहभाग. "लोकांचे संग्रहालय" हे उद्दिष्ट सुलभता आणि समुदायाधारित निवेदनांमधून साध्य होते का.
- सॉफ्ट पॉवर: हे संग्रहालय भारताची सभ्यताकथा जगासमोर मांडते. आंतरराष्ट्रीय सहकार्यामुळे (उदा. फ्रान्सशी तांत्रिक सहकार्य) संग्रहालय पद्धती सुधारतात.
संभाव्य मेन्स प्रश्न
**जीएस१, १० गुण:** "ऐतिहासिक इमारतींचा अनुकूल पुनर्वापर वारसा संवर्धन आणि समकालीन सार्वजनिक गरजा यांचा समन्वय साधू शकतो. उत्तर व दक्षिण ब्लॉक येथील प्रस्तावित युगे युगीन भारत संग्रहालयाच्या संदर्भात चर्चा करा."
संबंधित विषय
- सेंट्रल व्हिस्टा पुनर्विकास प्रकल्प
- वारसा संवर्धन: भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण, राष्ट्रीय स्मारक प्राधिकरण, युनेस्कोची चौकट
- मूर्त विरुद्ध अमूर्त सांस्कृतिक वारसा
- राष्ट्रीय संग्रहालय, भारतीय संग्रहालये आणि संस्कृती मंत्रालय
- इंडो-सारासेनिक स्थापत्य आणि वसाहतकालीन स्थापत्य
- सांस्कृतिक मुत्सद्देगिरी आणि सॉफ्ट पॉवर
विषय: GS1
15 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत