BrainParrot

केंद्रीय गृहमंत्री आणि सहकार मंत्री श्री अमित शहा यांच्या हस्ते एनएचईसी मल्टी-स्टेट सहकारी संस्थेचे भूमिपूजन, केंद्रीय सहकारी संस्था निबंधकांच्या पश्चिम प्रादेशिक कार्यालयाचे आभासी पद्धतीने उद्घाटन आणि महाराष्ट्रातील पुणे येथे भारत टॅक्सी सेवांचा शुभारंभ

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗

सारांश

तळेगाव दाभाडे (पुणे जिल्हा) येथे केंद्रीय गृह व सहकार मंत्री अमित शहा यांनी एनएचईसी (नॅशनल हेवी इंजिनिअरिंग को-ऑपरेटिव्ह) बहु-राज्य सहकारी संस्थेच्या पुनरुज्जीवनासाठी भूमिपूजन केले.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ – अर्थव्यवस्था (सहकारी संस्था, उद्योग, कृषी-प्रक्रिया), जीएस२ – शासन/राज्यव्यवस्था (सहकारी संघराज्यवाद, बहु-राज्य सहकारी संस्थांचे नियमन)

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • सहकार मंत्रालयाची निर्मिती ६ जुलै २०२१ रोजी राजपत्र अधिसूचनेद्वारे; संकल्पना 'सहकार से समृद्धी'; पहिले सहकार मंत्री अमित शहा.
  • सीआरसीएस एमएससीएस कायदा, २००२ (२०२३ मध्ये सुधारित) अंतर्गत बहु-राज्य सहकारी संस्थांचे नियमन करते. आता पुण्यात असलेले पश्चिम प्रादेशिक कार्यालय महाराष्ट्र, गुजरात, गोवा, दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव यांना व्यापते.
  • केंद्रीय निबंधकांचा संबंध अनुच्छेद २४३झेडएच(एफ) शी आहे. भाग ९-बी (९७ वी दुरुस्ती) एमएससीएसना लागू होतो.
  • भारत टॅक्सी: एमएससीएस असलेल्या सहकार टॅक्सी को-ऑपरेटिव्ह लिमिटेडद्वारे चालवली जाते. चालकांना 'सारथी' म्हणतात आणि ते समभागांचे मालक असतात. सर्व मिळकत कमिशन कपातीशिवाय थेट बँक खात्यांत जमा होते (मंत्र्यांच्या विधानानुसार).
  • एनएचईसी: तळेगाव दाभाडे, पुणे येथील बहु-राज्य सहकारी संस्था; नियोजित उत्पादनांत सीबीजी प्रकल्प, साखर कारखान्यांचे वीज प्रकल्प आणि कंटेनर यांचा समावेश आहे. पुनरुज्जीवनासाठी एनडीडीबीने प्रशासक म्हणून काम केले.
  • एनडीडीबी, एनसीडीसी, इफ्को, नाबार्ड, अमूल आणि आयपीएल (इंडियन पोटॅश लिमिटेड) यांनी पुनरुज्जीवनासाठी निधी दिला. अमूल आणि इफ्कोसह क्रिभकोचा उल्लेख यशस्वी सहकारी संस्था म्हणून केला आहे.
  • संकुचित जैववायू (सीबीजी) हे गुरांचे शेण आणि साखर कारखान्यांची उप-उत्पादने यांसह सेंद्रिय कचऱ्यापासून तयार होणारे इंधन आहे.
  • जनजातीय गौरव दिवस (१५ नोव्हेंबर) हा भगवान बिरसा मुंडा यांची जयंती म्हणून साजरा होतो; ही त्यांची १५१ वी जयंती होती.
  • विनोबा भावे: सर्वोदय आणि भूदान चळवळीशी संबंधित गांधीवादी; त्यांनी महाराष्ट्रातील वर्धा येथे दीर्घकाळ वास्तव्य केले.

आकडेवारी आणि तपशील

  • एनएचईसीचे स्थळ आणि इतिहास: सुमारे ११० एकर; युनिटने एकेकाळी ११ देशांना निर्यात केली; मागण्यांची नोंद सुमारे चार वर्षांची; कारखान्याचे कामकाज थांबले होते आणि जमिनीला अतिक्रमणाचा धोका होता.
  • एनएचईसी पुनरुज्जीवनाचा कालक्रम व आराखडा:
  • मागील दोन वर्षांची प्रलंबित लेखापरीक्षणे पूर्ण करण्यात आली.
  • पुनर्रचनेनंतरची संचालक मंडळाची पहिली बैठक: ९ ऑक्टोबर २०२६.
  • सर्व देणी आणि कर्जांची पुनर्रचना करून पारदर्शकपणे त्यांची परतफेड करण्याचा आराखडा.
  • डिसेंबर २०२७ पूर्वी उत्पादन सुरू करण्याचे उद्दिष्ट.
  • दुसरा टप्पा: रेल्वे, संरक्षण आणि निर्यातीसाठी कंटेनर.
  • साखर आणि दुग्ध क्षेत्रांत चक्रीय अर्थव्यवस्था, गुरांच्या शेणाचा वापर आणि साखर कारखान्यांच्या उप-उत्पादनांच्या वापराद्वारे कमी आयात.
  • करार आणि समारंभ: एनएचईसी आणि आयडीएमसी लिमिटेड यांच्यात आशयपत्रांची (लेटर ऑफ इंटेंट) देवाणघेवाण झाली. भारत टॅक्सीच्या सारथींना समभाग प्रमाणपत्रे प्रदान करण्यात आली.
  • भारत टॅक्सीची पुढील शहरे: पुण्यानंतर नागपूर, नाशिक, कोल्हापूर आणि सोलापूर येथे ती सुरू व्हावी, असे मंत्र्यांनी सांगितले.
  • सहकारी संस्थांना मदतीबाबत मंत्र्यांचे दावे: सहकारी साखर कारखान्यांना सुमारे १५,००० कोटी रुपयांचा दिलासा; वार्षिक सुमारे ३,००० कोटी रुपयांचा प्राप्तिकर दिलासा; पॅक्स, जिल्हा सहकारी संस्था आणि दुग्ध क्षेत्र 'सातत्याने अधिक बळकट होत आहेत'.
  • उल्लेख केलेले सहकारातील अग्रणी: पद्मश्री विठ्ठलराव पाटील आणि वैकुंठभाई मेहता, ज्यांनी स्वातंत्र्यापूर्वी कार्य केले.
  • मान्यवर: उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे आणि सुनेत्रा अजित पवार; राज्यमंत्री कृष्णपाल गुर्जर; राज्यमंत्री मुरलीधर मोहोळ; राज्याचे मंत्री चंद्रकांत पाटील; सहकार मंत्रालयाचे सचिव डॉ. आशिष कुमार भुतानी.
  • भाषणातील इतर मुद्दे: गडचिरोलीतील नक्षलवादाविरुद्धची प्रगती; पश्चिम भारतातील सहकार चळवळीचे उगमस्थान म्हणून पुणे.
  • राजकीय टिप्पणी, श्रेयनिर्देशित आणि परीक्षेसाठी उपयुक्त नाही:
  • शहा यांनी हैदराबाद येथील 'भारत समिट २०२६' चा उल्लेख केला आणि तेथे विरोधी पक्षनेत्यांनी केलेली वक्तव्ये अयोग्य असल्याची टीका केली.
  • आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठांवर देशाची प्रतिष्ठा आणि संस्थांचे रक्षण सर्व पक्षांनी करावे, असे ते म्हणाले.
  • त्यांनी सरकारच्या १२ वर्षांतील कामगिरीची यादी दिली: सुमारे १५० विमानतळ, मेट्रोचा विस्तार, स्टार्टअप परिसंस्था, चंद्राचा दक्षिण ध्रुवीय प्रदेश, राष्ट्रीय शिक्षण धोरण आणि स्वतंत्र सहकार मंत्रालय.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • 'सहकारी संस्था' हा राज्य सूचीतील विषय आहे, परंतु बहु-राज्य सहकारी संस्था (एमएससीएस) एकापेक्षा अधिक राज्यांत कार्य करतात आणि केंद्र सरकार केंद्रीय निबंधकांमार्फत त्यांचे नियमन करते.
  • ९७ व्या घटनादुरुस्तीने (२०११) सहकारी संस्था स्थापन करण्याचा अधिकार अनुच्छेद १९(१)(सी) अंतर्गत मूलभूत अधिकार केला. तसेच अनुच्छेद ४३बी (मार्गदर्शक तत्त्व) आणि भाग ९-बी (अनुच्छेद २४३झेडएच–२४३झेडटी) जोडण्यात आले.
  • सहकार मंत्रालय या क्षेत्रासाठी स्वतंत्र प्रशासकीय, कायदेशीर आणि धोरणात्मक चौकट निर्माण करते.
  • या घटनेत दोन प्रारूपे दिसतात: बंद पडलेल्या सहकारी औद्योगिक मालमत्तेचे पुनरुज्जीवन (एनएचईसी) आणि सेवा क्षेत्रातील 'प्लॅटफॉर्म सहकारी संस्था' (भारत टॅक्सी, चालक-मालकीची).

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – अर्थव्यवस्था: कृषी-प्रक्रिया, औद्योगिक धोरण, सर्वसमावेशक वृद्धी; जीएस२ – राज्यव्यवस्था/शासन: सहकारी संस्था, सहकारी संस्थांचा घटनात्मक दर्जा (भाग ९-बी), नियामक संस्था; पूर्वपरीक्षा – अर्थव्यवस्था/राज्यव्यवस्था.

पार्श्वभूमी

सहकार मंत्रालय

केंद्रीय सहकारी संस्था निबंधक (सीआरसीएस) आणि एमएससीएस कायदा, २००२

भारत टॅक्सी / सहकार टॅक्सी को-ऑपरेटिव्ह लिमिटेड (एसटीसीएल)

अधिक संदर्भ

  • भारत टॅक्सीचा विस्तार आणि व्याप्ती:
    • ४ ऑगस्ट २०२६ रोजी ती दिल्ली-राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र, गुजरात, महाराष्ट्र आणि राजस्थान येथे सुरू झाली होती; नोंदणीकृत सारथी ८.४८ लाख आणि नोंदणीकृत ग्राहक ४४.२७ लाख होते.
    • हा प्लॅटफॉर्म स्थापन करण्यासाठी किंवा त्याचा विस्तार करण्यासाठी कोणतेही आर्थिक साहाय्य, समभाग-साहाय्य किंवा प्रोत्साहन दिले नसल्याचे सरकारने सांगितले आहे.
    • १९ जुलै २०२६ रोजी सारथींची संख्या दिल्ली-राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्रात २.५५ लाख, गुजरातमध्ये १.०१ लाख आणि महाराष्ट्रात ७१,०९५ होती.
  • सहकारी साखर कारखाने, इतर उपाययोजना:
    • एनसीडीसीमार्फत इथेनॉल/सहवीजनिर्मिती प्रकल्प किंवा खेळत्या भांडवलासाठी १०,००० कोटी रुपयांची कर्ज योजना: एनसीडीसीने ५६ सहकारी साखर कारखान्यांना १०,००५ कोटी रुपये वितरित केले होते.
    • मळीवरील जीएसटी २८% वरून ५% करण्यात आला.
    • इथेनॉल मिश्रण कार्यक्रमांतर्गत इथेनॉल खरेदीत सहकारी साखर कारखान्यांना खासगी कंपन्यांच्या बरोबरीचा दर्जा देण्यात आला.
    • इंडियन पोटॅश लिमिटेडने बंद पडलेले सहकारी साखर कारखाने पुनरुज्जीवित करण्यास सुरुवात केली; गुजरातमधील दोन कारखान्यांचे (कोडीनार आणि तालाळा) भूमिपूजन ८ मार्च २०२५ रोजी झाले.
  • एनडीडीबी (एनएचईसी पुनरुज्जीवनातील भागीदार): स्थापना १९६५ मध्ये; डॉ. वर्गीस कुरियन हे त्याचे संस्थापक अध्यक्ष होते.

मेन्सचे पैलू

  • बंद सहकारी उद्योगाचे पुनरुज्जीवन:
  • एनएचईसी हे सहकारी मालकीच्या अवजड अभियांत्रिकी युनिटचे उदाहरण आहे, जे एकेकाळी मोठ्या प्रमाणावर निर्यात करत होते आणि नंतर बंद पडले, त्यामुळे ११० एकर जमीन अतिक्रमणाच्या धोक्यात आली.
  • पुनरुज्जीवनात एनडीडीबी, अमूल, एनसीडीसी, इफ्को, नाबार्ड आणि आयपीएल यांचे संस्थात्मक भांडवल, पुनर्रचित संचालक मंडळ, लेखापरीक्षणाची निपटारा-प्रक्रिया आणि देणी पुनर्रचनेचा आराखडा यांचा वापर केला जात आहे.
  • जोखीम: डिसेंबर २०२७ इतके उशिराचे उत्पादन-उद्दिष्ट, देणी कशी चुकती केली जातात, तसेच मागणी आणि स्पर्धात्मकता.
  • मूल्यसाखळी आणि चक्रीय अर्थव्यवस्था:
  • साखर आणि दुग्ध क्षेत्रांची सांगड: सीबीजी प्रकल्प, साखर कारखान्यांचे वीज प्रकल्प, गुरांच्या शेणाचा आणि उप-उत्पादनांचा वापर.
  • आयात-पर्याय आणि रेल्वे, संरक्षण व निर्यातीसाठी कंटेनरचा दुसरा टप्पा.
  • प्लॅटफॉर्म सहकारी संस्था (भारत टॅक्सी):
  • चालकांची मालकी, शून्य कमिशन, थेट बँक खात्यात जमा आणि समभाग प्रमाणपत्रे.
  • मंत्र्यांनी वर्णन केलेले शोषण कमी करते, कारण पूर्वी चालकांना मिळकतीचा काही भाग कमिशन म्हणून द्यावा लागत असे.
  • तपासावयाचे प्रश्न: (सरकारी उत्तरांनुसार) सरकारी आर्थिक साहाय्याविना टिकाऊपणा, व्याप्ती आणि स्पर्धा.
  • संघराज्यवाद आणि नियमन: महाराष्ट्र, गुजरात, गोवा, दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव यांसाठी सीआरसीएसचे प्रादेशिक कार्यालय हे एमएससीएसच्या विकेंद्रित नियमनाच्या मागण्यांना दिलेले उत्तर आहे. सहकार हा राज्य सूचीतील विषय आहे, तर एमएससीएसचे नियमन केंद्राकडून होते.
  • सहकार क्षेत्राला दिलासा: कर-दिलासा आणि साखर कारखान्यांना दिलासा, ग्रामीण उत्पन्नातील या क्षेत्राची भूमिका, पण त्याचबरोबर सहकारी संस्थांच्या स्वायत्ततेबाबतचा धोरणात्मक वाद (भाग ९-बी / एमएससीएस दुरुस्त्या).
  • वारसा आणि राजकारण: सहकार चळवळीतील महाराष्ट्राची भूमिका (विठ्ठलराव पाटील, वैकुंठभाई मेहता). भाषणातील राजकीय टिप्पणी पक्षीय स्वरूपाची असून उत्तरात पुरावा म्हणून वापरण्यास अयोग्य आहे.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३ (अर्थव्यवस्था) / जीएस२, १५ गुण:** "सहकारी संस्था या सर्वसमावेशक, ग्रामीण-आधारित औद्योगिकीकरणाची साधने ठरू शकतात. बंद पडलेल्या सहकारी औद्योगिक युनिटांचे पुनरुज्जीवन आणि भारत टॅक्सीसारखी नवी प्लॅटफॉर्म-सहकारी प्रारूपे यांच्या संदर्भात याचे परीक्षण करा. कोणती संस्थात्मक आणि आर्थिक आव्हाने सोडवावी लागतील?"

संबंधित विषय

  • ९७ वी घटनादुरुस्ती: अनुच्छेद १९(१)(सी), अनुच्छेद ४३बी, भाग ९-बी (अनुच्छेद २४३झेडएच–२४३झेडटी)
  • एमएससीएस (सुधारणा) कायदा, २०२३; सहकारी निवडणूक प्राधिकरण; सहकार लोकपाल
  • पॅक्स सुधारणा; राष्ट्रीय सहकार धोरण; राष्ट्रीय सहकारी डेटाबेस
  • इथेनॉल मिश्रण कार्यक्रम; ऊस दरनिश्चिती (एफआरपी)
  • ऑपरेशन फ्लड / धवल क्रांती; एनसीडीसी; नाबार्ड
  • गिग/प्लॅटफॉर्म अर्थव्यवस्था आणि कामगार संहिता (सारथी प्रारूप विरुद्ध एकत्रीकरणकर्ता प्रारूप)

विषय: GS3

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

15 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत