BrainParrot

₹ऐवजी ३७,५०० कोटी रुपयांचा कोळसा वायूकरण उपक्रम: अभ्यासानुसार हायड्रोजन, एसएनजी, मिथेनॉल आणि अमोनिया हे कोळशापासून मिळणारी प्राधान्य उत्पादने

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: द हिंदू, 15 नोव्हेंबर, 2026

सारांश

  • सी-डीईपी आणि जागतिक व्यापार संघटना अभ्यास केंद्र यांनी केलेल्या अभ्यासात कोळशापासून मिळणाऱ्या २३ उत्पादनांना आठ आर्थिक, औद्योगिक आणि धोरणात्मक निकषांवर क्रमांक देण्यात आले. हायड्रोजन, कृत्रिम नैसर्गिक वायू (एसएनजी), मिथेनॉल आणि अमोनिया यांना प्राधान्य देण्याची शिफारस अभ्यासात आहे.
  • पृष्ठभागावरील कोळसा आणि लिग्नाइट यांच्या वायूकरणासाठीच्या ३७,५०० कोटी रुपयांच्या योजनेअंतर्गत गुंतवणुकीला दिशा देणे आणि आयातावरील अवलंबित्व कमी करणे हा याचा उद्देश आहे.
  • पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू नियामक मंडळाच्या अध्यक्षांनी इशारा दिला की, भारतीय कोळशासाठी योग्य असलेले तंत्रज्ञान आधी व्यावसायिकदृष्ट्या व्यवहार्य असल्याचे सिद्ध झाले पाहिजे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ अर्थव्यवस्था/ऊर्जा, जीएस३ विज्ञान-तंत्रज्ञान आणि पर्यावरण

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • राष्ट्रीय कोळसा वायूकरण अभियान: २०३० पर्यंत १०० दशलक्ष टन वायूकरणाचे उद्दिष्ट.
  • दोन योजना: ८,५०० कोटी रुपये (जानेवारी २०२४) आणि ३७,५०० कोटी रुपये (मे २०२६). दुसरी योजना पृष्ठभागावरील कोळसा आणि लिग्नाइट वायूकरणाला साहाय्य करते.
  • अभ्यासात नमूद केलेली उत्पादने: हायड्रोजन, एसएनजी, मिथेनॉल, अमोनिया, डीएमई (डायमिथाइल ईथर), एलएनजी, एलपीजी, युरिया आणि डीएपी.
  • अभ्यासाचे शीर्षक: "भारतातील कोळसा-ते-रसायने धोरण: राष्ट्रीय कोळसा वायूकरण अभियानांतर्गत उत्पादन प्राधान्यक्रमासाठी धोरणात्मक आराखडा." लेखक: सी-डीईपी आणि जागतिक व्यापार संघटना अभ्यास केंद्र.
  • पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू नियामक मंडळ डाउनस्ट्रीम पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू क्षेत्राचे नियमन करते (लेखानुसार अध्यक्ष अनिल कुमार जैन).
  • सिनगॅस हे वायूकरणाचे मध्यवर्ती उत्पादन आहे.

आकडेवारी आणि तपशील

  • अभ्यासाची व्याप्ती: कोळशापासून मिळणाऱ्या २३ उत्पादनांना आठ आर्थिक, औद्योगिक आणि धोरणात्मक निकषांवर क्रमांक दिले.
  • प्राधान्य क्रम: हायड्रोजन पहिल्या क्रमांकावर, त्यानंतर एसएनजी, मिथेनॉल, अमोनिया, डीएमई, एलएनजी, एलपीजी, युरिया आणि डीएपी.
  • योजना आणि लक्ष्य: दरवर्षी अतिरिक्त ७५ दशलक्ष टन कोळसा आणि लिग्नाइटचे वायूकरण. २०३० पर्यंत १०० दशलक्ष टनांचे राष्ट्रीय लक्ष्य.
  • २०२४ मधील आयात खर्च: एलपीजी, एलएनजी, युरिया आणि डीएपी यांसाठी जवळपास ३७ अब्ज अमेरिकी डॉलर. एकट्या एलपीजी आणि एलएनजीचा खर्च २७ अब्ज अमेरिकी डॉलरपेक्षा जास्त. युरिया आणि डीएपी यांचा वाटा आणखी ९.६ अब्ज अमेरिकी डॉलर.
  • पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू नियामक मंडळाच्या अध्यक्षांचे मत: वायूकरण अद्याप सुरुवातीच्या टप्प्यात आहे. भारतीय कोळशासाठी योग्य तंत्रज्ञानाची व्यावसायिक व्यवहार्यता सिद्ध झाली पाहिजे. उद्योगाने आधी तंत्रज्ञानाची चाचणी करावी आणि त्यानंतर अधिक लक्ष्यित प्राधान्यक्रम आराखडा तयार करावा. आवश्यक धोरणात्मक आणि आर्थिक साहाय्य सरकारने आधीच उपलब्ध करून दिले आहे, असे ते म्हणाले.
  • सी-डीईपीचे मत (अध्यक्ष जयजित भट्टाचार्य): ३७,५०० कोटी रुपयांच्या बांधिलकीमुळे सर्वाधिक आर्थिक लाभ देणारी उत्पादने निवडणे महत्त्वाचे ठरते. आयात कमी करणाऱ्या आणि पुरवठा साखळ्या बळकट करणाऱ्या उत्पादनांकडे गुंतवणूक वळवणे हा आराखड्याचा उद्देश आहे.
  • चीनचा अनुभव: एकात्मिक औद्योगिक समूहांद्वारे त्याने देशांतर्गत खते, मिथेनॉल आणि डाउनस्ट्रीम रसायनांचे उत्पादन वाढवले. कमी वापरातील संयंत्रे, उच्च भांडवली खर्च आणि पाण्याच्या मर्यादा हे धोके यातून दिसतात.
  • अभ्यासाच्या शिफारशी: टप्प्याटप्प्याने गुंतवणूक आणि एकात्मिक उत्पादन समूह, जिथे सामायिक वायूकरण सुविधा अनेक डाउनस्ट्रीम रसायन उद्योगांना पुरवठा करतील.
  • अभ्यासाचा एकूण युक्तिवाद: उत्पादन-केंद्रित धोरणामुळे भारताला आपल्या मोठ्या कोळसा साठ्याचा वापर करून ऊर्जा आणि खते यांतील आयात अवलंबित्व कमी करता येईल आणि देशांतर्गत रसायन उत्पादन क्षमता उभारता येईल. सर्वाधिक आयात प्रतिस्थापन क्षमता, आर्थिक परतावा आणि धोरणात्मक पुरवठा सुरक्षा असलेल्या उत्पादनांमध्ये गुंतवणूक व्हावी.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • कोळसा वायूकरणात आंशिक ऑक्सिडीकरणाद्वारे कोळशाचे सिनगॅसमध्ये (प्रामुख्याने कार्बन मोनॉक्साइड आणि हायड्रोजन यांचे मिश्रण) रूपांतर केले जाते. खते, मिथेनॉल, हायड्रोजन आणि कृत्रिम वायू यांसाठी सिनगॅस हा कच्चा माल असतो.
  • भारताकडे कोळशाचे मोठे देशांतर्गत साठे आहेत, पण वायू, एलपीजी, खते आणि रसायने यांची आयात करावी लागते. वायूकरणामुळे देशांतर्गत संसाधनाचे आयात-पर्यायांत रूपांतर होते, ज्यामुळे व्यापारतोल आणि पुरवठा सुरक्षा यांना मदत होते.
  • औद्योगिक धोरणाचा प्रश्न: राज्याने आधी कोणत्या उत्पादनांना अनुदान द्यावे? अभ्यास याचे उत्तर गुणांकन आराखड्याद्वारे देतो. नियामकाचे उत्तर असे की, आधी व्यवहार्यता सिद्ध झाली पाहिजे.
  • पर्यावरणीय तडजोड: प्रत्यक्ष ज्वलनापेक्षा वायूकरण अधिक स्वच्छ मानले जाते, पण ते कोळशावरच अवलंबून असते आणि त्याचे पाणी व कार्बन यांवर परिणाम होतात (लेखात चीनच्या पाणीविषयक मर्यादांचा उल्लेख आहे).

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – अर्थव्यवस्था: ऊर्जा सुरक्षा, आयात प्रतिस्थापन, औद्योगिक धोरण, पायाभूत सुविधा | जीएस३ – विज्ञान-तंत्रज्ञान: स्वच्छ कोळसा तंत्रज्ञान, हायड्रोजन | जीएस३ – पर्यावरण: स्वच्छ कोळसा विरुद्ध उत्सर्जन यांतील तडजोड

पार्श्वभूमी

राष्ट्रीय कोळसा वायूकरण अभियान

आर्थिक प्रोत्साहन योजना

पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू नियामक मंडळ

जागतिक व्यापार संघटना अभ्यास केंद्र

अधिक संदर्भ

  • आतापर्यंतची प्रगती: सुमारे २२.६ दशलक्ष टन प्रतिवर्ष कोळसा वायूकरण क्षमता कार्यरत आहे किंवा अंमलबजावणीत आहे. यात जिंदाल स्टील (सुमारे ८ दशलक्ष टन प्रतिवर्ष), तालचेर फर्टिलायझर्स (सुमारे २.६ दशलक्ष टन प्रतिवर्ष) आणि ८,५०० कोटी रुपयांच्या योजनेतील आठ प्रकल्प (सुमारे १२ दशलक्ष टन प्रतिवर्ष) यांचा समावेश आहे.
  • अपेक्षित लाभ: योजनांतील प्रकल्प आणि तालचेर फर्टिलायझर्स कार्यान्वित झाल्यावर दरवर्षी सुमारे १.५ लाख कोटी रुपयांचे आयात प्रतिस्थापन.
  • इतर साहाय्य: वायूकरणासाठी वापरल्या जाणाऱ्या कोळशाच्या व्यावसायिक लिलावात महसूल वाट्यात ५०% सवलत आणि सिनगॅस हे नवे उप-क्षेत्र. वायूकरण उप-क्षेत्रासाठी कोळसा जोडणीचा कालावधी ३० वर्षांपर्यंत वाढवला आहे. ३७,५०० कोटी रुपयांचे साहाय्य प्रकल्पाच्या टप्प्यांशी जोडलेल्या चार हप्त्यांत दिले जाते.
  • आयात अवलंबित्व (अधिकृत योजना-पार्श्वभूमी): भारत ५०% पेक्षा जास्त एलएनजी, सुमारे २०% युरिया, जवळजवळ १००% अमोनिया आणि ८०–९०% मिथेनॉल आयात करतो. आर्थिक वर्ष २०२५ मध्ये एलएनजी, युरिया, अमोनिया आणि मिथेनॉल यांच्या आयातीचे मूल्य सुमारे २.७७ लाख कोटी रुपये होते.

मेन्सचे पैलू

  • आयात प्रतिस्थापन आणि सुरक्षा: २०२४ मध्ये एलपीजी, एलएनजी, युरिया आणि डीएपी यांची सुमारे ३७ अब्ज अमेरिकी डॉलरची आयात किंमत आणि पुरवठा धक्क्यांची असुरक्षितता दाखवते. धोरणात्मक आणि आर्थिक परताव्यासाठी हायड्रोजन, एसएनजी, मिथेनॉल आणि अमोनिया यांना पहिला क्रम दिला आहे.
  • योजना विरुद्ध गती: अभ्यासाला आताच प्राधान्यक्रम हवा आहे, तर नियामकाला आधी व्यवहार्यता सिद्ध व्हावी असे वाटते. वरून ठरवलेला उत्पादन क्रम आणि भारतीय उच्च-राखयुक्त कोळशाची तंत्रज्ञान-सज्जता यांतील तफावत येथे आहे.
  • औद्योगिक समूह: चीनमध्ये दिसले त्याप्रमाणे, अनेक डाउनस्ट्रीम घटकांना पुरवठा करणारे सामायिक वायूकरण संयंत्र खर्च कमी करतील.
  • चीनकडून अधोरेखित झालेले धोके: गरजेपेक्षा जास्त उभारणी आणि निष्क्रिय क्षमता, मोठी भांडवली गरज आणि पाण्याचा ताण. टप्प्याटप्प्याचा दृष्टिकोन हे अभ्यासाचे यावरील उत्तर आहे.
  • पर्यावरणीय ताण: कोळशावर आधारित रसायने हवामान उद्दिष्टांशी विसंगत ठरतात. हे २०७० पर्यंत निव्वळ-शून्य उत्सर्जनाच्या संकल्पाशी आणि कार्बन व्यवस्थापनाच्या गरजेशी जोडलेले आहे.
  • वित्तीय बांधिलकी: ३७,५०० कोटी रुपयांच्या सार्वजनिक पैशासाठी निवड नियम, टप्प्यांशी जोडलेले वितरण आणि स्वतंत्र पुनरावलोकन आवश्यक आहे, जेणेकरून भांडवल व्यवहार्य प्रकल्पांकडेच जाईल.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३, १५ गुण:** "कोळसा वायूकरण हा ऊर्जा आणि खते क्षेत्रातील आत्मनिर्भरतेचा मार्ग म्हणून मांडला जात आहे. राष्ट्रीय कोळसा वायूकरण अभियान आणि अलीकडील धोरणात्मक साहाय्य यांच्या संदर्भात संधी आणि आव्हाने यांचे परीक्षण करा."

संबंधित विषय

  • कोळसा क्षेत्रातील सुधारणा: व्यावसायिक कोळसा खाणकाम, कोळसा खाण लिलाव
  • राष्ट्रीय हरित हायड्रोजन अभियान; खत अनुदान आणि युरिया/डीएपी आयात
  • भारताची ऊर्जा सुरक्षा आणि २०७० पर्यंत निव्वळ-शून्य उत्सर्जनाची वचनबद्धता
  • कार्बन संग्रहण, उपयोग आणि साठवण
  • क्षेत्रीय नियामकांची (पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू नियामक मंडळ) आणि सरकारी विचारगटांची भूमिका

विषय: GS3अर्थव्यवस्था

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

15 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत