BrainParrot

UPSC चालू घडामोडी मराठीत — 18 ऑक्टोबर, 2026

18 ऑक्टोबर, 2026 च्या UPSC साठी उपयुक्त चालू घडामोडी: द हिंदू, PIB, PRS, योजना आणि कुरुक्षेत्रमधील नोट्स, प्रिलिम्स फॅक्ट कार्ड्स आणि दैनिक डायजेस्ट.

वृत्तपत्रे · 12 बाबी

GS3संपूर्ण नोट

जगभरातील मध्यवर्ती बँकांनी व्याजदरवाढ का सुरू केली आहे?

  • विवेचनानुसार पश्चिम आशियातील तणाव, कच्च्या तेलाचे चढे दर, अमेरिकी ट्रेझरी रोख्यांवरील वाढता परतावा (यील्ड) आणि टिकून राहिलेली महागाई यांमुळे जागतिक चलनविषयक धोरणाचे चित्र गुंतागुंतीचे झाले आहे.
  • दरकपातीच्या टप्प्यानंतर मध्यवर्ती बँकांकडे आणखी दरकपात करण्यास फारसा वाव उरलेला नाही. महागाईचा दबाव परत येत असल्याने काही बँका आपल्या भूमिकेचा पुनर्विचार करू शकतात.
  • सध्याच्या चक्राची तुलना २०२२ शी केली आहे. तसेच तेल, रुपया आणि भारतीय रिझर्व्ह बँकेला दरकपातीसाठी उरलेला वाव यांद्वारे भारताला असलेला धोका मांडला आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ — अर्थव्यवस्था: चलनविषयक धोरण, महागाई, बाह्य क्षेत्र

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • भारतीय रिझर्व्ह बँकेची महागाई लक्ष्यीकरण चौकट म्हणजे लवचिक महागाई लक्ष्यीकरण. ती भारतीय रिझर्व्ह बँक अधिनियम, १९३४ च्या कलम ४५झेडए वर आधारित असून २०१६ च्या सुधारणेद्वारे संस्थात्मक करण्यात आली.
  • लक्ष्य ४% सीपीआय महागाई आणि ±२% सहनशीलता पट्टा (२–६%) आहे. तो केंद्र सरकार रिझर्व्ह बँकेशी सल्लामसलत करून दर पाच वर्षांनी ठरवते.
  • एमपीसीमध्ये सहा सदस्य असतात, तीन रिझर्व्ह बँकेचे आणि तीन सरकारने नियुक्त केलेले, आणि तिचे अध्यक्ष रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नर असतात.

स्रोत: द हिंदू, 18 ऑक्टोबर, 2026

UPSC नोट वाचा →
GS2संपूर्ण नोट

मुलांना इंटरनेट वापरण्याचा मूलभूत अधिकार आहे: सर्वोच्च न्यायालय

  • न्यायमूर्ती जे.बी. पारडीवाला आणि न्यायमूर्ती विनोद के. चंद्रन यांच्या सर्वोच्च न्यायालयाच्या पीठाने निर्णय दिला की, इंटरनेट मिळवण्याचा आणि वापरण्याचा अधिकार हा प्रत्येक व्यक्तीचा अनुच्छेद २१ सह अनुच्छेद १९(१)(क) अन्वये मूलभूत अधिकार आहे. वयाची पर्वा न करता मुलांनाही हाच अधिकार आहे.
  • पीठाने मुलांच्या इंटरनेट वापरावरील सरसकट निर्बंध फेटाळले. संरक्षक यंत्रणा, इतर देशांच्या कायदेशीर व्यवस्थांमधून घेतलेले निर्बंध आणि तक्रार निवारणाची माध्यमे यांसाठी पीठाने निर्देश दिले. उत्तर बंदी हे नसून "बुद्धिमान संयम" हे आहे, असे पीठाने म्हटले.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ — राज्यव्यवस्था: मूलभूत अधिकार (अनुच्छेद १९(१)(क), अनुच्छेद २१), न्यायपालिका, बालसंरक्षण; जीएस३ — विज्ञान व तंत्रज्ञान: सायबर/ऑनलाइन सुरक्षा

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • इंटरनेट मिळवण्याचा आणि वापरण्याचा अधिकार: अनुच्छेद २१ सह अनुच्छेद १९(१)(क) अन्वये मूलभूत अधिकार.
  • अनुच्छेद १९(१)(क) = भाषण आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य. अनुच्छेद २१ = जीवित आणि वैयक्तिक स्वातंत्र्य.
  • पॉक्सो अधिनियम, २०१२ हा बालकांवरील लैंगिक गुन्हे आणि अहवाल देण्याबाबतचा कायदा आहे. कलमे १९–२१ अहवाल देण्याशी संबंधित आहेत.

स्रोत: द हिंदू, 18 ऑक्टोबर, 2026

UPSC नोट वाचा →
GS2संपूर्ण नोट

२०२३ मधील व्हीएसआर व्हेंचर्सच्या लिअरजेट अपघातावरील एएआयबीच्या अहवालात अजित पवार यांच्या अपघातापूर्वीच त्रुटी उघड: नियामकाच्या देखरेखीची छाननी

  • व्हीएसआर व्हेंचर्स प्रायव्हेट लिमिटेडच्या मालकीच्या लिअरजेट ४५एक्सआर विमानाला सप्टेंबर २०२३ मध्ये झालेल्या अपघाताबाबत विमान अपघात तपास ब्युरोच्या (एएआयबी) अहवालात देखभाल नोंदी, वैमानिकांचे वर्तन आणि डीजीसीएची देखरेख यांमधील त्रुटी आढळल्या.
  • याच संचालकाचे विमान २८ जानेवारी रोजी बारामती येथे कोसळले. त्यात महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री अजित पवार यांच्यासह विमानातील पाचही जणांचा मृत्यू झाला.
  • बारामती अपघाताची चौकशी अद्याप प्रलंबित आहे.
  • या अहवालामुळे संचालकाचा पूर्वेतिहास आणि त्याच्या विमानांशी संबंधित पूर्वीच्या घटनांचा तपास करण्यात एएआयबीला आलेले अपयश यांवरील टीका पुन्हा तीव्र झाली आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ – शासन: नियामक संस्था आणि उत्तरदायित्व; जीएस३ – पायाभूत सुविधा: नागरी विमानवाहतूक सुरक्षा

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • एएआयबी: नागरी विमानवाहतूक मंत्रालयाच्या अंतर्गत, २०१२ मध्ये स्थापन; अपघात आणि गंभीर घटनांची चौकशी करते; आयसीएओ परिशिष्ट १३ चे पालन करते.
  • डीजीसीए: सुरक्षा, परवाना, प्रमाणन आणि संचालकांचे लेखापरीक्षण व पाळत यांसह देखरेख यांचे नियामक.
  • बीसीएएस विमानवाहतूक सुरक्षेचे (सिक्युरिटी) काम पाहते. डीजीसीए सुरक्षेचे (सेफ्टी) काम पाहते. एएआयबी तपासाचे काम पाहते.

स्रोत: द हिंदू, 18 ऑक्टोबर, 2026

UPSC नोट वाचा →
GS2संपूर्ण नोट

केंद्र सरकार लडाखच्या मागण्या पूर्ण करण्यास कटिबद्ध: मुख्य सचिव (एलएबी–केडीएने गृह मंत्रालयाचा ३२ पानी प्रस्ताव फेटाळल्यानंतर)

  • लडाखचे मुख्य सचिव आशिष कुंद्रा यांनी सांगितले की, लडाखसाठी स्वतंत्र, सुई जेनेरिस (स्वतःच्या प्रकारचे) घटनात्मक प्रारूप तयार करण्यास केंद्र सरकार कटिबद्ध आहे. गृह मंत्रालयाच्या ताज्या प्रस्तावावर चर्चा करण्याचे आवाहन त्यांनी केले.
  • एक दिवस आधी लेह अपेक्स बॉडी (एलएबी) आणि कारगिल डेमोक्रॅटिक अलायन्स (केडीए) यांनी मंत्रालयाचा ३२ पानी दस्तऐवज फेटाळला होता. यापूर्वीच्या बैठकांमध्ये दिलेल्या आश्वासनांपासून हा प्रस्ताव मोठ्या प्रमाणात फारकत घेणारा आहे, असे त्यांचे म्हणणे आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ — राज्यव्यवस्था: केंद्रशासित प्रदेश, विशेष तरतुदी (अनुच्छेद ३७१, अनुच्छेद २४०), सहावी अनुसूची, संघराज्यवाद

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • अनुच्छेद ३७१ (भाग २१) = विशिष्ट राज्ये/प्रदेशांसाठी विशेष तरतुदी. लडाखचा प्रस्ताव त्यांतर्गत नवीन तरतूद "के" (अनुच्छेद ३७१ के) अशी आहे.
  • सहावी अनुसूची (अनुच्छेद २४४(२), २७५(१)) आसाम, मेघालय, त्रिपुरा आणि मिझोरामच्या आदिवासी क्षेत्रांना लागू आहे. लडाखला ती लागू नाही.
  • अनुच्छेद २४०: काही केंद्रशासित प्रदेशांसाठी राष्ट्रपतींचा विनियम करण्याचा अधिकार. मंत्रालयाची योजना घटनादुरुस्ती आणि नंतर अनुच्छेद २४० अंतर्गत विनियम अशी आहे.

स्रोत: द हिंदू, 18 ऑक्टोबर, 2026

UPSC नोट वाचा →
GS2संपूर्ण नोट

अमेरिका–रशिया डिझेल करार, रशियावरील निर्बंधांशी संबंधित शुल्कांमधून सवलत आणि भारतासाठी त्याचा अर्थ

  • १० ऑक्टोबर २०२६ रोजी राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प यांनी पुतिन यांच्यासोबत झालेल्या कराराची घोषणा केली. या करारानुसार रशिया अमेरिकेला आणि जागतिक बाजारपेठांना डिझेल पुरवेल.
  • दुसऱ्याच दिवशी त्यांनी रशिया आणि युक्रेन यांच्यातील "ऊर्जा युद्धविरामा"ची घोषणा केली, पण तपशील दिले नाहीत.
  • एका महिन्यापेक्षा कमी कालावधीपूर्वी (१८ सप्टेंबर) त्यांनी रशियन तेल व वायूच्या मोठ्या खरेदीदारांवर १०० टक्क्यांपर्यंत शुल्क लावण्यास अधिकार देणाऱ्या अधिनियमावर स्वाक्षरी केली होती.
  • १६–१७ ऑक्टोबरच्या सुमारास त्यांनी त्या अधिनियमांतर्गत लागू होणाऱ्या शुल्कांमधून सवलत दिली. ही सवलत तात्पुरती आहे आणि शुल्क पुन्हा लागू होऊ शकते.
  • भारत हा रशियन ऊर्जेच्या सर्वात मोठ्या आयातदारांपैकी एक असल्याने भारताला दिलासा मिळाला. अमेरिकेचे परराष्ट्र मंत्री मार्को रुबिओ २०–२२ ऑक्टोबर रोजी मुंबई आणि जामनगरला भेट देणार आहेत.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध (भारत–अमेरिका, भारत–रशिया), जीएस३ – अर्थव्यवस्था: ऊर्जा सुरक्षा आणि व्यापार

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • अमेरिकी कायद्याचे नाव: लिंडसे ओ. ग्रॅहॅम रशिया व इराण निर्बंध अधिनियम, २०२६ (एसआरआयए), १८ सप्टेंबर २०२६ रोजी स्वाक्षरी.
  • दुय्यम शुल्क/निर्बंध हे निर्बंधित राष्ट्राशी व्यापार करणाऱ्या तिसऱ्या देशांना शिक्षा करतात.
  • रशियन तेलावर संपूर्ण बंदी नसून किंमत मर्यादा (जी७) लागू आहे.

स्रोत: द हिंदू, 18 ऑक्टोबर, 2026

UPSC नोट वाचा →
GS2संपूर्ण नोट

कर्नाटकातील एसआयआरपूर्वी १.२८ लाखांहून अधिक फॉर्म ७ दाखल (४५,८७८ तृतीय पक्षांकडून); बंगाल भाजपची नव्याने एसआयआरची मागणी; काँग्रेस व विरोधकांकडून एसआयआरविरोधी मोहीम तीव्र

  • द हिंदूने केलेल्या विश्लेषणानुसार, विशेष सखोल पुनरीक्षण (एसआयआर) सुरू होण्यापूर्वीच्या महिन्यात कर्नाटकात नावे वगळण्यासाठीचे १.२८ लाखांहून अधिक फॉर्म ७ अर्ज दाखल झाले. त्यापैकी ४५,८७८ अर्ज तृतीय पक्षांकडून आले, म्हणजेच संबंधित मतदार किंवा निवडणूक अधिकारी यांच्याव्यतिरिक्त इतर व्यक्तींकडून.
  • द हिंदूशी बोलताना सहायक मतदार नोंदणी अधिकाऱ्यांनी (एईआरओ) सांगितले की, यांपैकी अनेक अर्ज घरोघरी गणना सुरू होण्यापूर्वीच स्वीकारण्यात आले आणि विहित एक आठवड्याच्या कालावधीनंतर त्यांवर प्रक्रिया झाली. लक्ष्य केलेली नावे वगळली गेली की नाही, तसेच नोटिसा बजावल्या गेल्या की नाही, हे राज्याच्या मुख्य निवडणूक अधिकाऱ्यांनी (सीईओ) सांगितले नाही.
  • दरम्यान, एसआयआर आणि मुख्य निवडणूक आयुक्त (सीईसी) ज्ञानेश कुमार यांच्यावरून राष्ट्रीय स्तरावरील राजकीय संघर्ष तीव्र झाला:
    • पश्चिम बंगाल भाजपच्या अध्यक्षांनी राज्यात नव्याने एसआयआर करण्याची मागणी केली.
    • काँग्रेसने आपल्या "वोट बचाओ, देश बचाओ" मोहिमेसाठी २०८ निरीक्षक नेमले.
    • विरोधकांना बांगलादेशसारखा सत्ताबदल हवा आहे, हा भाजपचा आरोप विरोधकांनी फेटाळला.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ — राज्यव्यवस्था: मतदार याद्या, निवडणूक आयोग, मुक्त व निष्पक्ष निवडणुका

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • अनुच्छेद ३२४: मतदार याद्या आणि निवडणुकांचे अधीक्षण, निर्देशन व नियंत्रण निवडणूक आयोगाकडे निहित.
  • अनुच्छेद ३२६: प्रौढ मताधिकार. मतदार नागरिक, किमान १८ वर्षांचा, सामान्यतः रहिवासी आणि अपात्र ठरवलेला नसावा.
  • लोकप्रतिनिधित्व कायदा, १९५० चे कलम २१(२) व २१(३): प्रत्येक निवडणुकीपूर्वी किंवा दरवर्षी सामान्य पुनरीक्षण; आयोगाच्या निर्देशानुसार विशेष पुनरीक्षण.

स्रोत: द हिंदू, 18 ऑक्टोबर, 2026

UPSC नोट वाचा →
GS3संपूर्ण नोट

मणिपूरमधील कुकी–नागा हिंसाचार: कामजोंगमधील चस्साद गावावर हल्ला

  • शनिवारी दुपारी (१७ ऑक्टोबर) सशस्त्र व्यक्तींनी भारत–म्यानमार सीमेजवळील, नागा-बहुल कामजोंग जिल्ह्यातील चस्साद या कुकी गावावर हल्ला केला.
  • एक जण ठार झाला आणि चार जण जखमी झाले. आसाम रायफल्सने जखमींची सुटका केली.
  • कुकी गावकरी नागा अतिरेक्यांना जबाबदार धरतात. एका कुकी संघटनेने "तांगखुल-नेतृत्वाखालील अतिरेक्यांवर" आरोप केला आहे.
  • फेब्रुवारीपासून कुकी–नागा संघर्षांत ५० पेक्षा अधिक लोकांचा मृत्यू झाला आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ – अंतर्गत सुरक्षा (ईशान्येतील बंडखोरी, सीमावर्ती क्षेत्रे); जीएस२ – राज्यव्यवस्था: केंद्र–राज्य संबंध, अनुच्छेद ३५६, आदिवासी स्वायत्तता

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • अनुच्छेद ३५६: राष्ट्रपती राजवट; अनुच्छेद ३५६(३): दोन महिन्यांत संसदेची मंजुरी; कमाल तीन वर्षे.
  • अनुच्छेद ३७१सी: मणिपूरसाठी विशेष तरतूद (विधानसभेची डोंगरी क्षेत्र समिती).
  • एनएससीएन-आयएम = नॅशनल सोशालिस्ट कौन्सिल ऑफ नागालँड (इसाक-मुइवा). लेखात त्याच्या नावात "नागालिम" असा उल्लेख आहे.

स्रोत: द हिंदू, 18 ऑक्टोबर, 2026

UPSC नोट वाचा →
GS1संपूर्ण नोट

काँग्रेसने खासगी व्यक्तींसाठी जनगणना प्रगणक पदांना 'रा.स्व.संघ रोजगार योजना' म्हटले

  • शुक्रवारी (१६ ऑक्टोबर) भारताचे महानिबंधक व जनगणना आयुक्त यांनी जनगणना प्रगणक म्हणून नेमल्या जाऊ शकणाऱ्या व्यक्तींच्या वर्गाचा विस्तार केला. केंद्र सरकारने खासगी शाळांतील शिक्षक तसेच "संस्था, मंडळे आणि न्यास" यांच्या सदस्यांच्या नियुक्तीस मान्यता दिली.
  • शनिवारी काँग्रेस नेते जयराम रमेश यांनी आरोप केला की ही रा.स्व.संघ व भाजप सदस्यांसाठीची रोजगार योजना आहे; तसेच माजी जनगणना अधिकाऱ्यांनी पूर्वानुभवाचा अभाव आणि उत्तरदायित्वावरील परिणाम यांबाबत प्रश्न उपस्थित केले.
  • स्वतंत्रपणे, पंजाब व हरियाणा उच्च न्यायालयाने जनगणनेसाठी शिक्षकांचा तपशील मागणाऱ्या हरियाणा सरकारच्या पत्रव्यवहारांना स्थगिती दिली आणि खासगी विनाअनुदानित शाळांना अंतरिम दिलासा दिला.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस१/जीएस२ — राज्यव्यवस्था व प्रशासन: जनगणना, प्रशासकीय यंत्रणा, उत्तरदायित्व; लोकसंख्या व जनसांख्यिकी आकडेवारी

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • जनगणना अधिनियम, १९४८ आणि जनगणना नियम, १९९० ही कायदेशीर चौकट आहे. जनगणना केंद्रसूचीत येते.
  • भारताचे महानिबंधक व जनगणना आयुक्त जनगणना करतात. प्रगणकांसाठीचा "कोणतीही व्यक्ती" हा वर्ग जनगणना नियम, १९९० मध्ये आधीपासून आहे.
  • जनगणना २०२७ चे दोन टप्पे आहेत: घरयादी व गृहनिर्माण जनगणना (एप्रिल–सप्टेंबर २०२६) आणि लोकसंख्या गणना (फेब्रुवारी २०२७).

स्रोत: द हिंदू, 18 ऑक्टोबर, 2026

UPSC नोट वाचा →
GS3संपूर्ण नोट

पश्चिम आशियातील सागरी संघर्ष चिघळत असताना भारताचे कच्च्या तेलाच्या खरेदीत बदल (हॉर्मुझ, तांबडा समुद्र, सौदी–हूथी हल्ले)

  • सप्टेंबरमध्ये आखाती देशांच्या तेल निर्यातीत पुन्हा वाढ झाली. रशियन तेलाचे प्रमाण घटल्याने भारताने आखाती कच्च्या तेलाकडे मोर्चा वळवला आणि मार्चनंतर प्रथमच आखाती देशांतून होणारी आयात रशियन आयातीपेक्षा जास्त झाली.
  • सप्टेंबरच्या उत्तरार्धापासून जहाजांवरील हल्ले तीव्र झाले. ऑक्टोबरमध्ये आतापर्यंत डझनभराहून अधिक हल्ले झाले आणि दोन जहाजे बुडाली.
  • इराणच्या रिव्होल्यूशनरी गार्ड्सच्या म्हणण्यानुसार हॉर्मुझ सामुद्रधुनीत दोन महाकाय तेलवाहू जहाजे सुरुंगाला धडकली आणि त्यांना आग लागली.
  • सौदी–हूथी संघर्ष चिघळला. एअर इंडिया आणि एअर इंडिया एक्सप्रेसने सौदी अरेबियाकडील उड्डाणांचे रद्दीकरण २४ ऑक्टोबरपर्यंत वाढवले.
  • उद्योग क्षेत्रातील सूत्रांनुसार भारत अनेक पुरवठादारांकडून मोठ्या खेपा खरेदी करत राहील.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ – अर्थव्यवस्था: ऊर्जा सुरक्षा; जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध: पश्चिम आशिया; जीएस३ – पायाभूत सुविधा: विमान वाहतूक/नौवहन

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • हॉर्मुझ पर्शियन आखात आणि ओमानचे आखात यांना जोडते. बाब-अल-मंदेब तांबडा समुद्र आणि एडनचे आखात यांना जोडते. सुएझ कालवा भूमध्य समुद्र आणि तांबडा समुद्र यांना जोडतो.
  • रास तनुरा (पर्शियन आखात) हे सौदी अरेबियाचे निर्यात टर्मिनल आहे. फुजैराह (संयुक्त अरब अमिराती) हॉर्मुझच्या बाहेर, ओमानच्या आखाताच्या बाजूला आहे.
  • क्लस्टर बॉम्बसारखी शस्त्रे क्लस्टर शस्त्रास्त्रे अधिवेशनाच्या (२००८) कक्षेत येतात.

स्रोत: द हिंदू, 18 ऑक्टोबर, 2026

UPSC नोट वाचा →
GS2संपूर्ण नोट

अभिनेता इम्रान खान यांना भारत सोडण्यास का सांगण्यात आले? (ओसीआय कार्डधारक, निदर्शनातील सहभाग आणि इमिग्रेशन व विदेशी व्यक्ती अधिनियम, २०२५)

  • अभिनेते इम्रान खान हे अमेरिकी नागरिक असून त्यांच्याकडे भारताचे परदेशी नागरिकत्व (ओसीआय) कार्ड आहे. मुंबईतील विदेशी प्रादेशिक नोंदणी कार्यालयाने (एफआरआरओ) त्यांना २८ ऑक्टोबरपर्यंत भारत सोडण्यास सांगितले. मुख्य निवडणूक आयुक्त ज्ञानेश कुमार यांच्याविरोधात मुंबईत झालेल्या निदर्शनात त्यांनी भाग घेतल्यानंतर ही नोटीस आली.
  • त्यांनी शनिवारी मुंबई उच्च न्यायालयात धाव घेतली आणि ही नोटीस मनमानी, बेकायदेशीर व असंवैधानिक असल्याचे म्हटले. त्यानंतर एफआरआरओने दुसरी नोटीस जारी करून त्यांचे ओसीआय कार्ड का रद्द करू नये, अशी विचारणा केली.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ — राज्यव्यवस्था: नागरिकत्व, ओसीआय, परदेशी व्यक्तींचे मूलभूत हक्क, कार्यकारी अधिकार आणि न्यायालयीन पुनर्विलोकन

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • ओसीआय: नागरिकत्व अधिनियम, १९५५ चे कलम ७ए. हे नागरिकत्व नाही आणि दुहेरी नागरिकत्वही नाही.
  • नागरिकत्व अधिनियमाचे कलम ७बी: ओसीआय कार्डधारकांना मतदान करता येत नाही व निवडणूक लढवता येत नाही. राष्ट्रपती, उपराष्ट्रपती, सर्वोच्च न्यायालय व उच्च न्यायालयांचे न्यायाधीश यांसारख्या पदांसाठी ते अपात्र असतात. नागरिकांसाठी राखीव बहुतेक सार्वजनिक नोकऱ्या त्यांना बंद असतात.
  • नागरिकत्व अधिनियमाचे कलम ७डी: ओसीआय नोंदणी रद्द करण्याची कारणे:

स्रोत: द हिंदू, 18 ऑक्टोबर, 2026

UPSC नोट वाचा →
GS2संपूर्ण नोट

श्रीलंकेतील तमिळ भागांत लष्करीकरण कायम, मानवी हक्क आयोगाचा अहवाल

  • श्रीलंकेच्या मानवी हक्क आयोगाने (एचआरसीएसएल) 'श्रीलंकेच्या उत्तर व पूर्व प्रांतांतील मानवी हक्कांची स्थिती' या शीर्षकाचा अहवाल प्रसिद्ध केला.
  • अहवालानुसार, लष्कराची उपस्थिती कमी करण्याची आश्वासने सरकारने वारंवार दिली असली तरी गृहयुद्ध संपून १७ वर्षांनंतरही तमिळबहुल उत्तर व पूर्व भागात ती कायम आहे.
  • लष्कराच्या ताब्यातील जमीन तातडीने परत करावी आणि नागरी आर्थिक क्षेत्रांतून लष्कराला माघारी घ्यावे, असे आवाहन आयोगाने सरकारला केले आहे. जमीन परत करण्याचे राष्ट्राध्यक्ष दिसानायके यांचे वचन संथ गतीने पुढे सरकत आहे, असे तमिळ रहिवासी आणि विरोधी खासदार म्हणत असताना हा अहवाल आला आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ — भारत आणि शेजारी देश (श्रीलंका); मानवी हक्क संस्था; संघर्षोत्तर सलोखा

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • एचआरसीएसएल १९९६ च्या श्रीलंका मानवी हक्क आयोग अधिनियम, क्र. २१ अन्वये कार्य करतो. ही राष्ट्रीय मानवी हक्क संस्था असून छळविरोधी अधिवेशनाच्या ऐच्छिक प्रोटोकॉल (ओपकॅट) अंतर्गत नेमलेली राष्ट्रीय प्रतिबंधक यंत्रणा आहे.
  • भारत-लंका करारावर २९ जुलै १९८७ रोजी स्वाक्षरी झाली. प्रांतांना सत्ता, उत्तर व पूर्व प्रांतांचे सार्वमताच्या अधीन विलीनीकरण आणि तमिळ ही अधिकृत भाषा हे त्याचे मुख्य घटक होते.
  • उत्तर व पूर्व हा श्रीलंकेचा पूर्वीचा संघर्षग्रस्त प्रदेश आहे. सशस्त्र दले आणि लिट्टे यांच्यातील अंतिम लढाई मुल्लैतिवू जिल्ह्यात झाली (लेखानुसार).

स्रोत: द हिंदू, 18 ऑक्टोबर, 2026

UPSC नोट वाचा →
GS2संपूर्ण नोट

दिल्लीतील एसआयआरविरोधी/मुख्य निवडणूक आयुक्तविरोधी निदर्शने: प्रतिबंधात्मक अटक, भारतीय नागरिक सुरक्षा संहितेचे कलम १६३ आणि निदर्शनाचा अधिकार

  • कॉकरोच जनता पार्टीचे (सीजेपी) संस्थापक अभिजीत दिपके यांना शुक्रवारी (१६ ऑक्टोबर) ताब्यात घेण्यात आले. कनॉट प्लेस येथे शांतता भंग न करण्याचे वचन देणाऱ्या ₹५०,००० च्या बंधपत्रावर सही केल्यानंतर शनिवारी त्यांची सुटका करण्यात आली.
  • आइसाच्या अध्यक्ष नेहा बोरा यांची सुमारे १२ तास स्थानबद्धतेनंतर सुटका करण्यात आली.
  • मुख्य निवडणूक आयुक्त आणि मतदार याद्यांचे विशेष सघन पुनरीक्षण (एसआयआर) यांच्या विरोधातील निदर्शनांचा आठवा दिवस होता. पोलिसांकडून लिंगाधारित हिंसाचार झाल्याचा आरोप करत महिला संघटनांनी दिल्ली पोलीस मुख्यालयावर मोर्चा काढला.
  • निदर्शकांवर हल्ला केल्याप्रकरणी दिल्ली पोलिसांनी उजव्या विचारसरणीच्या कार्यकर्त्यांविरुद्ध स्वतंत्रपणे किमान १० एफआयआर नोंदवले.
  • भारतीय नागरिक सुरक्षा संहितेच्या कलम १६३ अंतर्गत लागू केलेल्या प्रतिबंधात्मक आदेशांना आव्हान देणारी याचिका सर्वोच्च न्यायालयाने सुनावणीसाठी स्वीकारली. सुनावणी १९ नोव्हेंबरला नियोजित आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ – राज्यव्यवस्था: निदर्शनाचा अधिकार (अनुच्छेद १९), प्रतिबंधात्मक स्थानबद्धता (अनुच्छेद २१/२२), निवडणूक आयोगाचे स्वातंत्र्य आणि मतदार यादी पुनरीक्षण

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • भारतीय नागरिक सुरक्षा संहितेचे कलम १६३ दंड प्रक्रिया संहितेच्या कलम १४४ ची जागा घेते. ते कार्यकारी दंडाधिकारी काढतात आणि ते दोन महिने वैध असते. राज्य सरकार ते आणखी सहा महिन्यांपर्यंत वाढवू शकते.
  • अनुच्छेद ३२४(५): मुख्य निवडणूक आयुक्ताला सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशाप्रमाणे दूर केले जाते (अनुच्छेद १२४(४) ची कार्यपद्धती, न्यायाधीश (चौकशी) अधिनियम, १९६८). इतर निवडणूक आयुक्तांना केवळ मुख्य निवडणूक आयुक्ताच्या शिफारशीवरून दूर करता येते.
  • सामान्य अटकेला अनुच्छेद २२(१)–(२) लागू होतात: कारणे सांगितली पाहिजेत आणि २४ तासांच्या आत व्यक्तीला दंडाधिकाऱ्यासमोर हजर केले पाहिजे. अनुच्छेद २२(३) प्रतिबंधात्मक स्थानबद्धांना या दोन्हींतून वगळतो.

स्रोत: द हिंदू, 18 ऑक्टोबर, 2026

UPSC नोट वाचा →

PIB · 7 बाबी

GS3संपूर्ण नोट

२० ऑक्टोबर २०२६ रोजी केंद्रीय गृहमंत्री श्री अमित शाह पंजाबमधील 'चिट्टा' (कृत्रिम अमली पदार्थ) विक्रेत्यांविरुद्ध आवाज उठवल्यामुळे प्राण गमावलेल्या मानसा, संगरूर आणि गुरुदासपूर येथील कुटुंबांची भेट घेणार

केंद्रीय गृहमंत्री अमित शहा यांनी जाहीर केले की, ते २० ऑक्टोबर २०२६ रोजी पंजाबमधील मानसा, संगरूर आणि गुरदासपूर येथील अशा लोकांच्या कुटुंबीयांना भेटणार आहेत, ज्यांनी 'चिट्टा' — एक कृत्रिम अमली पदार्थ — याच्या व्यापाऱ्यांविरुद्ध बोलल्यामुळे आपले प्राण गमावले.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ — अंतर्गत सुरक्षा: अमली पदार्थांची तस्करी आणि केंद्र-राज्य समन्वय

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • एनडीपीएस अधिनियम, १९८५ — मादक औषधे व सायकोट्रॉपिक पदार्थांवरील केंद्रीय कायदा.
  • नार्कोटिक्स कंट्रोल ब्युरो (एनसीबी) — एनडीपीएस अधिनियमाच्या अंमलबजावणीचे समन्वय करणारी प्रमुख केंद्रीय यंत्रणा.
  • नशा मुक्त भारत अभियान — ऑगस्ट २०२० मध्ये सामाजिक न्याय व सशक्तीकरण मंत्रालयाने सुरू केले.

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय)

UPSC नोट वाचा →
GS2संपूर्ण नोट

संरक्षण मंत्री श्री राजनाथ सिंह ताजिकिस्तानमधील एससीओ शासनप्रमुख परिषदेच्या बैठकीत भारताचे प्रतिनिधित्व करणार

संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह १९-२० ऑक्टोबर २०२६ रोजी ताजिकिस्तानमधील दुशान्बे येथे होणाऱ्या शांघाय सहकार्य संघटनेच्या (एससीओ) सरकारप्रमुखांच्या परिषदेच्या (सीएचजी) २५ व्या बैठकीत भारताचे प्रतिनिधित्व करणार आहेत.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: भारत आणि प्रादेशिक बहुपक्षीय संघटना

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • एससीओची स्थापना: १५ जून २००१, शांघाय; 'शांघाय फाइव्ह' (१९९६) मधून विकसित.
  • संस्थापक सदस्य: चीन, रशिया, कझाकस्तान, किर्गिझस्तान, ताजिकिस्तान, उझबेकिस्तान.
  • भारत आणि पाकिस्तान: २०१७ पासून पूर्ण सदस्य; इराण: २०२३; बेलारूस: २०२४.

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय)

UPSC नोट वाचा →
GS3संपूर्ण नोट

भारतातील पोषक तत्त्वांनी समृद्ध जांभळा बटाटा

आयसीएआरच्या केंद्रीय बटाटा संशोधन संस्थेने (सीपीआरआय) कुफ्री जामुनिया ही जैवसुदृढीकृत, जांभळ्या गराची बटाटा वाण विकसित केली आहे. पारंपरिक पिवळ्या बटाट्यांच्या तुलनेत यामध्ये अँथोसायनिन, व्हिटॅमिन सी, कॅरोटीनॉइड, लोह आणि जस्त लक्षणीय प्रमाणात अधिक असते.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ — विज्ञान आणि तंत्रज्ञान/कृषी: जैवसुदृढीकरण आणि पोषण सुरक्षा

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • आयसीएआर-सीपीआरआय: ऑगस्ट १९४९ मध्ये स्थापना (पाटणा), १९५६ मध्ये शिमल्याला स्थलांतर, एप्रिल १९६६ मध्ये आयसीएआरच्या अखत्यारीत.
  • जैवसुदृढीकरण = वनस्पती प्रजननाद्वारे पोषक सामग्री सुधारणे; पारंपरिक अन्न सुदृढीकरणापेक्षा (प्रक्रिया टप्प्यावर पोषक जोडणे) वेगळे.
  • "छुपी भूक" = पुरेशा कॅलरींच्या सेवनानंतरही सूक्ष्म पोषक घटकांची कमतरता.

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय)

UPSC नोट वाचा →
GS3संपूर्ण नोट

मत्स्यव्यवसाय विभागाचे केंद्रीय सचिव डॉ. अभिलक्ष लिखी यांची मुन्स्यारी शीतजल मत्स्यव्यवसाय क्लस्टरला भेट; ट्राउट शेतकऱ्यांशी संवाद आणि क्लस्टर विकास उपक्रमांचा आढावा

मत्स्य विभागाचे सचिव डॉ. अभिलक्ष लिखी यांनी १८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी उत्तराखंडमधील (पिथोरागढ जिल्हा) मुनस्यारी येथे भेट देऊन प्रधानमंत्री मत्स्य संपदा योजना (पीएमएमएसवाय) अंतर्गत थंड पाण्यातील ट्राउट मत्स्यसंवर्धनाचा आढावा घेतला.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ — अर्थव्यवस्था/कृषी: ब्लू रिव्होल्यूशन, सीमावर्ती भागातील उपजीविका

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • पीएमएमएसवाय: १० सप्टेंबर २०२० रोजी सुरू; मत्स्य विभाग, मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन व दुग्धव्यवसाय मंत्रालय.
  • धोरणात्मक दृष्ट्या महत्त्वाची थंड पाण्यातील मत्स्यव्यवसाय असलेली राज्ये/केंद्रशासित प्रदेश: उत्तराखंड, हिमाचल प्रदेश, जम्मू-काश्मीर, लडाख, सिक्कीम, अरुणाचल प्रदेश.
  • आयसीएआर-डीसीएफआर, भीमताल — थंड पाण्यातील मत्स्य संशोधनासाठी नोडल आयसीएआर संस्था.

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय)

UPSC नोट वाचा →
GS2संपूर्ण नोट

१३७ कर्करोगविरोधी औषधांच्या किमती कमी झाल्यानंतर एम्स गुवाहाटीकडून परवडणाऱ्या कर्करोग उपचारांप्रति बांधिलकीचा पुनरुच्चार

एम्स गुवाहाटीने केंद्र सरकारच्या १३७ अनुसूचित-बाह्य कर्करोगविरोधी औषधांच्या कमाल किरकोळ किमती (एमआरपी) ७०% पर्यंत कमी करण्याच्या निर्णयाचे स्वागत केले, जो ९ नोव्हेंबर २०२६ पासून लागू होणार आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२/जीएस३ — आरोग्य प्रशासन व औषध किंमत नियमन

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • एनपीपीए: १९९७ मध्ये स्थापित, रसायन व खते मंत्रालयाच्या औषध विभागांतर्गत.
  • डीपीसीओ, २०१३ — औषध (किंमत नियंत्रण) आदेश; परिच्छेद १९ सरकारला "सार्वजनिक हितासाठी" अनुसूचित-बाह्य औषधांच्या किमतींवर विशेष अधिकार देतो.
  • व्यापार मार्जिन तर्कसंगतीकरण (टीएमआर) आगमन किंमत आणि एमआरपी यांतील मार्जिनचे नियमन करते, एनएलईएम/अनुसूचित औषधांच्या थेट किंमत-कमाल मर्यादा नियमनापेक्षा वेगळे.

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय)

UPSC नोट वाचा →
GS2संपूर्ण नोट

लोकायन २०२६ – भारतीय नौदल जहाज सुदर्शिनी ओमानमधील सलालाहहून रवाना

भारतीय नौदलाचे पाल प्रशिक्षण जहाज आयएनएस सुदर्शिनी चार दिवसांच्या बंदर भेटीनंतर (१४-१७ ऑक्टोबर) १८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी सलालाह, ओमान येथून रवाना झाले. हे जहाज आपल्या दीर्घ-पल्ल्याच्या प्रशिक्षण मोहिमेला "लोकायन-२०२६" अंतर्गत सुरू ठेवत असून ही मोहिम आता दहाव्या महिन्यात आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२/जीएस३ — आंतरराष्ट्रीय संबंध आणि संरक्षण: नौदल मुत्सद्देगिरी

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • आयएनएस सुदर्शिनी: भारतीय नौदलाचे तीन खांबांचे पाल प्रशिक्षण जहाज (बार्क); २०१२ मध्ये सेवेत दाखल; आयएनएस तरंगिणी (१९९७) चे सहयोगी जहाज.
  • महासागर = प्रदेशांमधील सुरक्षा आणि वाढीसाठी परस्पर व सर्वांगीण प्रगती; मार्च २०२५ मध्ये मॉरिशसमध्ये घोषित.
  • सागर = प्रदेशातील सर्वांसाठी सुरक्षा आणि वाढ; भारताचा पूर्वीचा (२०१५) हिंदी महासागर सिद्धांत, ज्याचा विस्तार महासागर आहे.

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय)

UPSC नोट वाचा →
GS3संपूर्ण नोट

एनसीआरटीसीकडून नमो भारत दिवस २०२६ साजरा; नमो भारत सेवेची तीन यशस्वी वर्षे पूर्ण

राष्ट्रीय राजधानी प्रदेश वाहतूक निगम (एनसीआरटीसी) ने १७ ऑक्टोबर २०२६ रोजी नवी दिल्ली येथे केंद्रीय गृहनिर्माण व शहरी व्यवहार मंत्री मनोहर लाल यांच्या उपस्थितीत "नमो भारत" (आरआरटीएस) कार्याची तीन वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल साजरा केला.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ — पायाभूत सुविधा: शहरी/प्रादेशिक वाहतूक

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
  • एनसीआरटीसी निगमित: २१ ऑगस्ट २०१३; केंद्र (गृहनिर्माण व शहरी व्यवहार मंत्रालय आणि रेल्वे मंत्रालयांद्वारे) आणि दिल्ली, हरियाणा, राजस्थान, उत्तर प्रदेश सरकारांचा संयुक्त उपक्रम.
  • "नमो भारत" हे भारताच्या प्रादेशिक द्रुत परिवहन प्रणाली (आरआरटीएस) चे ब्रँड नाव आहे.
  • दिल्ली-गाझियाबाद-मेरठ कॉरिडॉर ८२ किमी लांब आहे.

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय)

UPSC नोट वाचा →

दैनिक डायजेस्ट · 24 बाबी

जीएस३ — अर्थव्यवस्था/पर्यावरण; जीएस२ — केंद्र-राज्य, सार्वजनिक वितरण प्रणालीरॉकेलचे संकटकेंद्र सरकारकडून केरळमला मासेमारीसाठी मिळणारे वार्षिक रॉकेल वाटप ३७,०५६ किलोलिटरवरून (२०२०-२१) १,८५४ किलोलिटरवर (२०२५-२६) घसरले. सुमारे ३६,००० रॉकेलवरील आउटबोर्ड मोटारी पेट्रोल/एलपीजीवर रूपांतरित करण्यासाठी ₹१.९५ कोटी मंजूर झाले आहेत. २१ राज्ये/केंद्रशासित प्रदेश आधीच रॉकेलमुक्त झाले आहेत.
जीएस१ — भूगोल: कावेरी; जीएस२ — संघराज्यवाद/आंतरराज्यीय जलवादमेकेदाटूचे काम लवकरच सुरू होणार, असे शिवकुमार यांचे प्रतिपादनकर्नाटक कावेरी नदीवरील मेकेदाटू संतुलन जलाशयासाठी पुढील अर्थसंकल्पात निधी राखून ठेवणार आहे. या प्रकल्पाला अजून केंद्राची मंजुरी नाही, तमिळनाडूचा त्याला विरोध आहे आणि सुमारे ५,००० हेक्टर वनजमीन पाण्याखाली जाईल.
जीएस२ — राज्यव्यवस्था: न्यायपालिका, हक्ककोठडीतील छळ हा मानवी प्रतिष्ठेवरील नियोजित हल्ला: उच्च न्यायालयआंध्र प्रदेश उच्च न्यायालयाने गाडे साई कृष्ण यांच्या कोठडीतील मृत्यू प्रकरणाची सीबीआय चौकशी करण्याचे आदेश दिले. स्वतःच्या अधिकाऱ्यांविरुद्धही निष्पक्ष चौकशी सुनिश्चित करणे राज्याचे कर्तव्य आहे, असे न्यायालयाने स्पष्ट केले.
जीएस३ — आपत्ती व्यवस्थापन: गर्दी व्यवस्थापनकोलकात्यातील पूजा मंडपातील चेंगराचेंगरीत १७ ठार, २५ जखमीदिशाभूल करणाऱ्या घोषणेनंतर चोरबागान सार्वजनीन दुर्गोत्सव मंडपात चेंगराचेंगरी झाली आणि आयोजकांना ताब्यात घेण्यात आले. पंतप्रधानांनी मृतांसाठी ₹२ लाख आणि जखमींसाठी ₹५०,००० जाहीर केले.
जीएस१ — आधुनिक इतिहास: गुरुद्वारा सुधारणा चळवळतेजासिंग समुंद्री यांचा वारसा पंजाबमधील भाजपच्या शीखधार्जिण्या प्रयत्नांना बळ देतोएसजीपीसीचे सहसंस्थापक समुंद्री यांनी चाबियां दा मोर्चा (१९२१-२२), गुरू का बाग मोर्चा (१९२२) आणि जैतो दा मोर्चा (१९२३) यांत भाग घेतला. १९२६ मध्ये लाहोर मध्यवर्ती कारागृहात त्यांचा मृत्यू झाला; यंदा त्यांच्या हुतात्मा शताब्दीचे वर्ष आहे.
जीएस२ — राज्यव्यवस्था: न्यायपालिका, हक्क/पोलिसांची उत्तरदायित्वहिंसाचाराची चौकशी करणारी समिती छर्रे बंदुकांच्या वापरावर लक्ष केंद्रित करणारजुलैमधील नीट पेपरफुटीविरोधी आंदोलनातील हिंसाचाराबाबत सर्वोच्च न्यायालयाने स्थापन केलेल्या उच्चाधिकार चौकशी समितीने (एचपीईसी) एचपीईसी.एनआयसी.इन हे संकेतस्थळ सुरू केले आहे. समिती सर्वोच्च न्यायालयाच्या १८ ऑगस्ट आणि १० सप्टेंबर २०२६ च्या आदेशांनुसार कार्य करत आहे.
जीएस२ — आरोग्य; जीएस३ — अर्थव्यवस्था: किंमत नियमनसरकारने कर्करोगावरील १३७ औषधांवरील व्यापार मार्जिनवर मर्यादा घातलीराष्ट्रीय औषध किंमत प्राधिकरणाने (एनपीपीए) औषध (किंमत नियंत्रण) आदेश, २०१३ अंतर्गत कर्करोगावरील १३७ अनुसूचीबाह्य औषधांवरील व्यापार मार्जिन कमाल किरकोळ किमतीच्या (एमआरपी) ३०% इतके मर्यादित केले आहे. ९ नोव्हेंबरपासून एमआरपी ७०% पर्यंत कमी होऊ शकते.
जीएस३ — अंतर्गत सुरक्षा: केंद्रीय सशस्त्र पोलीस दले, अग्निपथमनोबल वाढवण्यासाठी सीआरपीएफ नायक पदे पुन्हा सुरू करण्याची शक्यताकेंद्रीय राखीव पोलीस दल (सुमारे ३.२५ लाख कर्मचारी) १९९७ मध्ये रद्द केलेली लान्स नायक आणि नायक ही पदे पुन्हा सुरू करण्याचा विचार करत आहे. पदोन्नतीतील कोंडी कमी करणे (शिपायाच्या पहिल्या पदोन्नतीसाठी २२-२५ वर्षे) आणि चार वर्षांनंतर निवृत्त होणाऱ्या अग्निवीरांना आकर्षित करणे ही यामागील उद्दिष्टे आहेत.
जीएस२ — राज्यव्यवस्था/प्रशासन: वैधानिक संस्था, वक्फमायिन हाजी यांची केरळ राज्य वक्फ मंडळाच्या अध्यक्षपदी नियुक्तीराज्याने वक्फ मंडळाची पुनर्रचना करून के. एस. हमजा यांचे मंडळ बरखास्त केले आणि आययूएमएलचे एम. सी. मायिन हाजी यांची अध्यक्षपदी नियुक्ती केली. केरळ उच्च न्यायालयाने स्थगिती देण्यास नकार दिला असून मंडळावर कोणाही बिगर-मुस्लिम सदस्याची नेमणूक झालेली नाही.
जीएस२ — राज्यव्यवस्था: राज्यपाल, लोकसेवकांवरील खटलाकेरळम माजी मंत्र्याविरुद्ध गुन्हा नोंदवण्यासाठी राज्यपालांची परवानगी मागणारप्रस्तावित मेस्सी/अर्जेंटिना संघाच्या भेटीबाबत माजी क्रीडामंत्री व्ही. अब्दुरहिमान यांच्याविरुद्ध गुन्हा नोंदवण्यासाठी सरकारने राज्यपालांची परवानगी मागितली आहे. विशेष तपास पथकाला (एसआयटी) गंभीर प्रक्रियात्मक उल्लंघने आढळल्याचे वृत्त आहे.
जीएस२ — राज्यव्यवस्था: केंद्र-राज्य, तपास यंत्रणा; जीएस३ — सुरक्षा: पीएमएलए/धनशुद्धीकरणसक्तवसुली संचालनालयाने पिनराई यांच्या निवासस्थानाबाहेर नोटीस चिकटवलीसीएमआरएल-एक्झालॉजिक देयक प्रकरणात सक्तवसुली संचालनालयाने (ईडी) विरोधी पक्षनेते पिनराई विजयन यांना धनशुद्धीकरण प्रतिबंध कायद्यांतर्गत (पीएमएलए) समन्स बजावून २३ ऑक्टोबर रोजी हजर राहण्यास सांगितले आहे. हे प्रकरण राज्य पोलिसांच्या एफआयआरवर आधारित आहे.
जीएस३ — अर्थव्यवस्था: पायाभूत सुविधा, बंदरे/सार्वजनिक-खासगी भागीदारीअदानी समूहाने बंदरातील ४९% हिस्सा विकण्याच्या योजनेची केरळमला माहिती दिलीसवलत करारानुसार आवश्यक असल्याने अदानी विझिंजम पोर्ट प्रायव्हेट लिमिटेडने आपला ४९% इक्विटी हिस्सा हस्तांतरित करण्यासाठी पूर्वमंजुरीसाठी अर्ज केला आहे. मुख्य सचिवांच्या अध्यक्षतेखालील अधिकारप्राप्त समिती त्याची तपासणी करत आहे.
जीएस३ — विज्ञान व तंत्रज्ञान: अवकाशबंगळुरूतील शास्त्रज्ञांकडून आदित्य-एल१ आणि प्रोबा-३ च्या आकडेवारीच्या आधारे सौर उद्रेकांचा अभ्यासआदित्य-एल१ मधील व्हीईएलसी (प्रक्षेपण २ सप्टेंबर २०२३) आणि युरोपीय अंतराळ संस्थेच्या (ईएसए) प्रोबा-३ मधील एएसपीआयआयसीएस (५ डिसेंबर २०२४ रोजी श्रीहरिकोटा येथून प्रक्षेपित) यांचा वापर करून कोरोनल मास इजेक्शनचा (सीएमई) केलेला हा पहिला संयुक्त अभ्यास आहे. भारतीय खगोलभौतिकी संस्थेच्या (आयआयए) पथकाला १४ आणि १६ सप्टेंबर रोजी दोन्हींनी मिळून नोंदवलेले दोन सीएमई आढळले.
जीएस३ — अंतर्गत सुरक्षा: अंमली पदार्थ तस्करी, एनसीबीअंमली पदार्थ नियंत्रण ब्यूरोकडून ग्रेटर नोएडामध्ये दोन कृत्रिम अंमली पदार्थ प्रयोगशाळा उद्ध्वस्त; दोघांना अटकअंमली पदार्थ नियंत्रण ब्यूरोने (एनसीबी) ग्रेटर नोएडामधील दोन छुप्या कृत्रिम अंमली पदार्थ प्रयोगशाळा उद्ध्वस्त करून एका विदेशी नागरिकासह दोघांना अटक केली.
जीएस२ — आरोग्य/प्रशासन: नियमनअर्भकांच्या अन्नपदार्थांमध्ये साखर घालण्यावर बंदी घालण्यासाठी एफएसएसएआयची पावलेअन्न सुरक्षा व मानके (अर्भक पोषणासाठीचे अन्नपदार्थ) सुधारणा नियमन, २०२६ च्या मसुद्यात सहा महिन्यांपर्यंतच्या अर्भकांसाठीच्या अन्नपदार्थांमध्ये सुक्रोज आणि फ्रुक्टोज वापरण्यास मनाई करण्याचा प्रस्ताव आहे. २०२० च्या नियमनांनुसार लॅक्टोज आणि ग्लुकोज पॉलिमर्स हे कर्बोदकांचे प्राधान्याचे स्रोत आहेत.
जीएस३ — कृषी; जीएस२ — अन्न सुरक्षाचहामधील कीटकनाशक अवशेषांवर निर्बंध घालण्याचा एफएसएसएआयचा प्रस्तावअन्न सुरक्षा व मानके (दूषित घटक, विषारी द्रव्ये व अवशेष) सुधारणा नियमन, २०२६ च्या मसुद्यात चहामध्ये ॲसिटामिप्रिडसाठी २० मिग्रॅ/किग्रॅ आणि इमिडाक्लोप्रिडसाठी ५० मिग्रॅ/किग्रॅ अशा कमाल अवशेष मर्यादा (एमआरएल) प्रस्तावित आहेत. इमिडाक्लोप्रिडची मर्यादा कोडेक्स मानकांवर आधारित आहे.
जीएस३ — अर्थव्यवस्था: समष्टी अर्थशास्त्र, चलनविषयक धोरणअर्थशास्त्रात माणसाला स्थान देतानारॉबर्ट ई. हॉल आणि मायकेल वुडफर्ड यांना २०२६ चे अर्थशास्त्राचे नोबेल मिळाले. कुटुंबे हातावर पोट घेऊन जगत नसतील, तर घरगुती उपभोगातील बदल अनिश्चित असतात, असे हॉल यांनी दाखवून दिले; तर वुडफर्ड यांचे चिकट किमतींवरील कार्य मध्यवर्ती बँकांची विश्वासार्हता आणि पारदर्शकता (जसे की आरबीआयच्या धोरणविषयक संवादात) यांचा पाया आहे.
जीएस३ — विज्ञान व तंत्रज्ञान: ऊर्जा, हायड्रोजनआयसरच्या संशोधकांनी दोन इंधन वायू मुक्त करणारा घन पदार्थ तयार केलाआयसर तिरुवनंतपुरमने मॅग्नेशियम हायड्रिडोमिथाइलझिंकेट विकसित केले, जे ८०-११० अंश सेल्सिअस तापमानाला हायड्रोजन आणि मिथेन मुक्त करते (सायन्स ॲडव्हान्सेसमध्ये ७ ऑक्टोबर रोजी प्रकाशित). हा पदार्थ आर्द्रतेला संवेदनशील आहे आणि त्याची उलटक्षमता अजून सिद्ध झालेली नाही.
जीएस३ — पर्यावरण: जैवविविधता, अधिवासाचे विखंडनगिब्बनांना महामार्ग 'ओलांडण्यास' मदत करणारे वृक्षसेतूहुलॉक गिब्बनांची संख्या ९०% नी घटली आहे. हुल्लंगापार गिब्बन अभयारण्यात (सुमारे १३० पश्चिमी हुलॉक; ईशान्य भारतात ३,००० ते ५,०००) रेल्वेमार्गांवरील वितान सेतू आणि गँट्री सेतू संपर्कता पुनर्स्थापित करण्यास मदत करतात.
जीएस१ — कला व संस्कृती; जीएस२ — समाज: समावेशनसर्वांसाठी एक वर्तुळगुजरातच्या गरबा नृत्याचा २०२३ मध्ये युनेस्कोच्या मानवतेच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशाच्या प्रातिनिधिक यादीत समावेश झाला. वडोदरा येथील लक्ष्मी विलास पॅलेसमधील गरबा एलजीबीटीक्यूआयए+ समावेशनासाठी उल्लेखनीय आहे.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: पश्चिम आशियाइस्रायली वसाहतवाद्यांचा भेटीवरील युरोपीय राजदूतांवर हल्ला; फ्रेंच महापौराला मारहाणपॅलेस्टिनी जैतून कापणीच्या काळात वसाहतवाद्यांनी पश्चिम किनाऱ्यावर युरोपीय राजदूतांच्या ताफ्यावर हल्ला केला. इस्रायलमध्ये २७ ऑक्टोबर रोजी मतदान होणार आहे.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: भारताचा शेजार; जीएस३ — सुरक्षाअफगाणिस्तानकडून घुसखोरीचा प्रयत्न हाणून पाडला, पाकिस्तानी अधिकाऱ्यांचा दावापाकिस्तानी दले आणि अफगाण तालिबानचे जवान यांच्यात सीमेवर गोळीबार झाला, आणि सीमा ओलांडण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या पाकिस्तानी तालिबान अतिरेक्यांना ठार केल्याचे पाकिस्तानने म्हटले आहे. वारंवार होणाऱ्या चकमकी आणि अफगाणिस्तानातील पाकिस्तानी हवाई हल्ले यांमुळे यंदा तणाव वाढला आहे.
जीएस३ — विज्ञान व तंत्रज्ञान: एआय प्रशासन; जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंधॲन्थ्रॉपिकने कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे नियमन करणारे विधेयकाचे मसुदा अमेरिकी कायदेकर्त्यांमध्ये प्रसृत केला५० पेक्षा अधिक लोकांच्या मृत्यूचा आसन्न धोका असल्यास वॉशिंग्टनला एआय मॉडेलचे प्रकाशन किंवा वापर रोखण्याची मुभा या मसुद्यात आहे. एआयबाबत संघीय कायद्याचा अभाव दूर करणे हा त्याचा उद्देश आहे.
जीएस२ — आरोग्य/प्रशासन: अन्न सुरक्षा नियमनबाहेर जेवताना: तुमच्या ताटातील अन्न किती सुरक्षित? / एक्स्पायर्ड अन्न चौकशीत एफडीएने रिलायन्स, ब्लिंकिटच्या अधिकाऱ्यांची नावे घेतलीविशाखापट्टणममध्ये जीव्हीएमसीने २०२६ मध्ये अन्न सुरक्षा व मानके कायदा, २००६ अंतर्गत १२८ हॉटेल आणि उपाहारगृहांवर गुन्हे नोंदवले (सुमारे ₹२८ लाखांचा दंड). तिच्याकडे केवळ तीन अन्न निरीक्षक आहेत आणि १० विभागांमध्ये २० एसएचई अंमलबजावणी पथके स्थापन करण्यात आली आहेत. स्वतंत्रपणे, महाराष्ट्राच्या अन्न व औषध प्रशासनाने (एफडीए) एक्स्पायर्ड अन्न चौकशीत रिलायन्स रिटेल आणि ब्लिंकिट/हायपरप्युअरच्या अधिकाऱ्यांची, मुख्य कार्यकारी अधिकारी अल्बिंदर धिंडसा यांच्यासह, नावे घेतली.

UPSC चालू घडामोडी मराठीत — ऑक्टोबर 2026 →