BrainParrot

२०२३ मधील व्हीएसआर व्हेंचर्सच्या लिअरजेट अपघातावरील एएआयबीच्या अहवालात अजित पवार यांच्या अपघातापूर्वीच त्रुटी उघड: नियामकाच्या देखरेखीची छाननी

GS2संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: द हिंदू, 18 ऑक्टोबर, 2026

सारांश

  • व्हीएसआर व्हेंचर्स प्रायव्हेट लिमिटेडच्या मालकीच्या लिअरजेट ४५एक्सआर विमानाला सप्टेंबर २०२३ मध्ये झालेल्या अपघाताबाबत विमान अपघात तपास ब्युरोच्या (एएआयबी) अहवालात देखभाल नोंदी, वैमानिकांचे वर्तन आणि डीजीसीएची देखरेख यांमधील त्रुटी आढळल्या.
  • याच संचालकाचे विमान २८ जानेवारी रोजी बारामती येथे कोसळले. त्यात महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री अजित पवार यांच्यासह विमानातील पाचही जणांचा मृत्यू झाला.
  • बारामती अपघाताची चौकशी अद्याप प्रलंबित आहे.
  • या अहवालामुळे संचालकाचा पूर्वेतिहास आणि त्याच्या विमानांशी संबंधित पूर्वीच्या घटनांचा तपास करण्यात एएआयबीला आलेले अपयश यांवरील टीका पुन्हा तीव्र झाली आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ – शासन: नियामक संस्था आणि उत्तरदायित्व; जीएस३ – पायाभूत सुविधा: नागरी विमानवाहतूक सुरक्षा

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • एएआयबी: नागरी विमानवाहतूक मंत्रालयाच्या अंतर्गत, २०१२ मध्ये स्थापन; अपघात आणि गंभीर घटनांची चौकशी करते; आयसीएओ परिशिष्ट १३ चे पालन करते.
  • डीजीसीए: सुरक्षा, परवाना, प्रमाणन आणि संचालकांचे लेखापरीक्षण व पाळत यांसह देखरेख यांचे नियामक.
  • बीसीएएस विमानवाहतूक सुरक्षेचे (सिक्युरिटी) काम पाहते. डीजीसीए सुरक्षेचे (सेफ्टी) काम पाहते. एएआयबी तपासाचे काम पाहते.
  • एएआयबीचे उद्दिष्ट प्रतिबंध हे आहे, दोष देणे नव्हे.
  • भारतीय वायुयान अधिनियम, २०२४ (१ जानेवारी २०२५ पासून अंमलात) याने विमान अधिनियम, १९३४ ची जागा घेतली. यात डीजीसीए (सुरक्षा देखरेख आणि नियमन), बीसीएएस (सुरक्षा) आणि एएआयबी (अपघात तपास) यांची तरतूद आहे.
  • 2,250 किलोपेक्षा जास्त वजनाची किंवा टर्बोजेट विमाने: अपघात आणि गंभीर घटनांचा तपास एएआयबीकडून.
  • गो-अराउंड: उतरण्याचा प्रयत्न रद्द करून विमान वर नेणे आणि पुन्हा प्रयत्न करणे.

आकडेवारी आणि तपशील

  • २०२३ चा अपघात: लिअरजेट ४५एक्सआर, संचालक व्हीएसआर व्हेंचर्स प्रायव्हेट लिमिटेड. १४ सप्टेंबर २०२३ रोजी हे विमान विशाखापट्टणमहून मुंबईकडे येत होते; मुसळधार पाऊस आणि कमी दृश्यमानता होती. अपघात सायंकाळी ५.०२ वाजता झाला. विमानातील सर्व सहा जण गंभीर जखमी झाले; मृत्यू झाला नाही.
  • बारामती अपघात: तीन वर्षांपेक्षा कमी कालावधीत, त्याच चार्टर कंपनीचे तसेच विमान तशाच परिस्थितीत २८ जानेवारी रोजी बारामती येथे कोसळले. त्यात अजित पवार यांच्यासह पाचही जणांचा मृत्यू झाला. बारामती तपासाचा अहवाल प्रलंबित आहे.
  • वैमानिकांवरील दबाव: मुंबईत खासगी जेट विमानांसाठी उतरण्याची वेळमर्यादा संपत आल्यामुळे वैमानिकांना उतरण्याचा दबाव वाटला असावा, असे एएआयबीला आढळले.
  • देखभाल नोंदी: नोंदवहीतील त्रुटी आणि अपूर्ण नोंदी (तपासणी आणि कामाच्या आदेशाचे तपशील, सुधारात्मक देखभाल कृतीच्या नोंदी आणि प्रमाणित करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांची नावे).
  • वैमानिकांचे वर्तन: खराब होणाऱ्या हवामानात, मुसळधार पावसात आणि ७००–१,००० मीटरपर्यंत घसरलेल्या दृश्यमानतेत विमान उतरत होते. वैमानिकांना धावपट्टीच्या मध्यरेषेशी विमान जुळवण्यात अडचण आली आणि धावपट्टी नजरेआड झाली. अस्थिर अप्रोच असूनही त्यांनी उतरणे रद्द केले नाही किंवा गो-अराउंड सुरू केला नाही.
  • डीजीसीएची देखरेख: तपासात आढळलेल्या त्रुटी त्याच्या लेखापरीक्षण आणि पाळत अहवालांत ओळखल्या गेल्या नव्हत्या.
  • डीजीसीएला शिफारशी: संचालकांची नियमावली-पुस्तिका सध्याच्या नियमांशी सुसंगत असल्याची पडताळणी करणे; अनिवार्य सराव पूर्ण झाल्याची खात्री करण्यासाठी खासगी जेट वैमानिकांच्या सिम्युलेटर प्रशिक्षण नोंदींचा एकदा आढावा घेणे; संचालकांच्या अंतर्गत लेखापरीक्षणांची पडताळणी करणे.
  • व्हीएसआर व्हेंचर्सला शिफारस: देखभाल आणि अभियांत्रिकी कर्मचाऱ्यांनी पूर्ण तांत्रिक आणि एअरफ्रेम नोंदवह्या ठेवाव्यात याची खात्री करणे.
  • पवार अपघातानंतरची टीका: चार्टर कंपनीचा अपघातांचा इतिहास होता आणि तिच्या विमानांशी संबंधित पूर्वीच्या घटनांचा तपास करण्यात एएआयबी अपयशी ठरली.

स्थिर–गतिशील दुवा

भारतात विमानवाहतूक सुरक्षेची विभागणी नियामक (डीजीसीए: परवाना, प्रमाणन, लेखापरीक्षण) आणि स्वतंत्र अपघात तपासकर्ता (एएआयबी) अशी केली आहे. ही विभागणी यासाठी की तपासकर्त्याला हितसंबंधांच्या संघर्षाशिवाय नियामकावर टीका करता यावी. तपासात जे आढळले ते नियामकाच्या लेखापरीक्षणांत सुटले असेल, तर देखरेखीचा दर्जा आणि सुरक्षा शिफारशींची अंमलबजावणी या दोन्हींची कसोटी लागते.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ – शासन: वैधानिक/नियामक संस्था, उत्तरदायित्व, पारदर्शकता; जीएस३ – पायाभूत सुविधा: विमानवाहतूक क्षेत्राचे नियमन आणि सुरक्षा.

पार्श्वभूमी

विमान अपघात तपास ब्युरो (एएआयबी)

नागरी विमानवाहतूक महासंचालनालय (डीजीसीए)

मेन्सचे पैलू

  • देखरेखीतील अपयश: डीजीसीएच्या लेखापरीक्षण आणि पाळत अहवालांत तपासात उघड झालेल्या त्रुटी ओळखल्या गेल्या नाहीत, असे तपासात म्हटले आहे. संचालकांच्या अंतर्गत लेखापरीक्षणांची पडताळणी करण्याचा निर्देश हा संचालकांच्या स्वतःच्या अहवालावर अवलंबून राहिल्याचे दर्शवतो.
  • पुनरावृत्ती: २०२३ ते २०२६ या काळात तोच संचालक, तसेच विमान आणि तशीच हवामान परिस्थिती. २०२३ च्या अहवालातील निष्कर्ष बारामती अपघातानंतरच चर्चेत आले आहेत. त्यामुळे एएआयबीच्या अहवालांच्या वेळेवरपणाबद्दल आणि एएआयबीच्या शिफारशी व डीजीसीएची अंमलबजावणी यांतील पाठपुराव्याबद्दल प्रश्न निर्माण होतात.
  • सुरक्षेवर व्यावसायिक दबाव: मुंबईतील उतरण्याची संपत आलेली वेळमर्यादा वैमानिकांना अस्थिर अप्रोच सुरू ठेवण्यास प्रवृत्त करणारी ठरली असावी. यातून गो-अराउंडची अधिक कठोर शिस्त, उतरणे रद्द केल्यास दंड न आकारण्याची संस्कृती आणि स्लॉट व्यवस्थापन यांची गरज अधोरेखित होते.
  • प्रशिक्षण आणि देखभालीतील त्रुटी: खासगी जेट वैमानिकांच्या सिम्युलेटर प्रशिक्षण नोंदी आणि नोंदवह्यांची परिपूर्णता हे अहवालाने मागितलेले उपाय आहेत. यावरून असे सूचित होते की अनुसूचित विमान कंपन्यांच्या तुलनेत अनुसूचित नसलेल्या (चार्टर) विभागावर कमी बारकाईने देखरेख होते.
  • संस्थात्मक विश्वासार्हता: एएआयबीने पूर्वीच्या घटनांचा तपास केला नाही हा आरोप वर्गीकरण पद्धती (अपघात विरुद्ध घटना) आणि ब्युरोचे स्वातंत्र्य व क्षमता यांबाबत प्रश्न उपस्थित करतो.
  • पुढील वाटचाल: चार्टर संचालकांचे जोखीम-आधारित, अचानक लेखापरीक्षण; सुरक्षा शिफारशी अनुपालन स्थितीसह प्रसिद्ध करणे; अनिवार्य सिम्युलेटर तपासण्या; तपास अहवालांसाठी वैधानिक कालमर्यादा; तपासकर्त्यांची क्षमता अधिक बळकट करणे.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस२/जीएस३, १५ गुण:** "एकाच खासगी चार्टर संचालकाशी संबंधित वारंवार होणारे अपघात भारतीय नागरी विमानवाहतुकीतील अपघात तपास आणि सुरक्षा नियमन यांमधील त्रुटी उघड करतात. संस्थात्मक चौकटीची चर्चा करा आणि सुधारणा सुचवा."

संबंधित विषय

  • विमान अधिनियम, १९३४ आणि त्याची जागा घेणारा भारतीय वायुयान अधिनियम, २०२४; विमान नियम; आयसीएओ आणि परिशिष्ट १३
  • भारतातील नियामक संस्था: स्वातंत्र्य, उत्तरदायित्व आणि हितसंबंधांचा संघर्ष
  • अनुसूचित नसलेले संचालक आणि सामान्य विमानवाहतुकीचे नियमन
  • विमानवाहतूक सुरक्षेवरील इतर चर्चा: हवाई वाहतूक व्यवस्थापन, विमानतळ पायाभूत सुविधा
  • सुरक्षा संस्कृती आणि मानवी घटकांच्या संकल्पना (नीतिमत्ता, जीएस४ प्रकरण अभ्यास: उत्तरदायित्व)

विषय: GS2राज्यव्यवस्था

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

18 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत