स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗
सारांश
आयसीएआरच्या केंद्रीय बटाटा संशोधन संस्थेने (सीपीआरआय) कुफ्री जामुनिया ही जैवसुदृढीकृत, जांभळ्या गराची बटाटा वाण विकसित केली आहे. पारंपरिक पिवळ्या बटाट्यांच्या तुलनेत यामध्ये अँथोसायनिन, व्हिटॅमिन सी, कॅरोटीनॉइड, लोह आणि जस्त लक्षणीय प्रमाणात अधिक असते.
प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
- आयसीएआर-सीपीआरआय: ऑगस्ट १९४९ मध्ये स्थापना (पाटणा), १९५६ मध्ये शिमल्याला स्थलांतर, एप्रिल १९६६ मध्ये आयसीएआरच्या अखत्यारीत.
- जैवसुदृढीकरण = वनस्पती प्रजननाद्वारे पोषक सामग्री सुधारणे; पारंपरिक अन्न सुदृढीकरणापेक्षा (प्रक्रिया टप्प्यावर पोषक जोडणे) वेगळे.
- "छुपी भूक" = पुरेशा कॅलरींच्या सेवनानंतरही सूक्ष्म पोषक घटकांची कमतरता.
- आयसीएआर-सीपीआरआयच्या रंगीत, जैवसुदृढीकृत बटाटा वाण: कुफ्री नीलकंठ, कुफ्री माणिक, कुफ्री जामुनिया.
आकडेवारी आणि तपशील
- कुफ्री जामुनिया उत्पन्न: शिफारस केलेल्या पद्धतींनुसार ३२-३५ टन/हेक्टर; ९०-दिवसांच्या संशोधन केंद्र चाचण्यांमध्ये ~४९ टन/हेक्टरपर्यंत नोंद; चाचण्यांमध्ये एकूण उत्पादनापैकी ~९०% विक्रीयोग्य उत्पन्न.
- सुप्तावस्था: ६-८ आठवडे (मध्यम), कमी कुजणे आणि अत्यल्प वजन कमी होण्यासह चांगली साठवणूक सक्षम करते.
- पोषक सामग्री (गर, प्रति १०० ग्रॅम अन्यथा नमूद केल्याशिवाय): अँथोसायनिन ४२.०५ मिग्रॅ (गर), ८०.६६ मिग्रॅ (साल); व्हिटॅमिन सी ~४२.७५ मिग्रॅ; कॅरोटीनॉइड ~१६१ मायक्रोग्रॅम (ताजे वजन); जस्त ~२२.७७ पीपीएम; लोह ~३२.२३ पीपीएम.
- प्रत्येक झाड १०-१२ मध्यम ते मोठे कंद तयार करते; बहु-स्थानीय चाचण्यांमध्ये स्थिर कामगिरीनंतर उत्तर भारतीय मैदानी प्रदेशात लागवडीसाठी शिफारस.
- निर्जलित, अँथोसायनिन-समृद्ध दलिया, सूजी आणि पीठ म्हणून प्रक्रिया करून पुढील अन्न उपयोगांसाठी वापरता येते.
स्थिर–गतिशील दुवा
'छुपी भूक' — पुरेशी कॅलरी घेतली जाते, पण सूक्ष्म पोषक घटकांची (लोह, जस्त, जीवनसत्त्वे) कमतरता असते — ही भारताच्या कुपोषण समस्येची एक वेगळी आणि अनेकदा कमी भर दिली जाणारी बाजू आहे; ती कॅलरी-कमतरतेमुळे येणाऱ्या भूकेपेक्षा वेगळी आहे. जैवसुदृढीकरण हे पोषक घटक थेट मुख्य पिकातच प्रजननाद्वारे अंतर्भूत करून — कापणीनंतरच्या सुदृढीकरणावर (उदा., आयोडीनयुक्त मीठ, सुदृढीकृत तांदूळ) किंवा पूरक आहारावर अवलंबून राहण्याऐवजी — या समस्येवर मात करते. त्यामुळे एकदा वाण प्रकाशित झाली आणि शेतकऱ्यांनी तिचा अवलंब केला की ती स्वयंपूर्ण, कमी खर्चाची आणि विस्तारक्षम पोषण हस्तक्षेप ठरते.
अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – विज्ञान आणि तंत्रज्ञान/कृषी: जैवसुदृढीकरण, पोषण सुरक्षा, वनस्पती प्रजनन.
पार्श्वभूमी
आयसीएआर-केंद्रीय बटाटा संशोधन संस्था (सीपीआरआय)
- हे काय आहे:
- बटाटा संशोधनासाठी आयसीएआरची समर्पित राष्ट्रीय संस्था.
- स्थापना:
- ऑगस्ट १९४९ मध्ये पाटणा (बिहार) येथे स्थापन; १९५६ मध्ये शिमला (हिमाचल प्रदेश) येथे स्थलांतरित; एप्रिल १९६६ मध्ये औपचारिकपणे आयसीएआरच्या अखत्यारीत.
जैवसुदृढीकरण (पोषणविषयक धोरण म्हणून)
- हे काय आहे:
- अन्न प्रक्रियेदरम्यान पोषक घटक जोडण्याऐवजी (पारंपरिक सुदृढीकरण) वनस्पती प्रजननाद्वारे पिकाची अंतर्भूत पोषक सामग्री सुधारणे.
अधिक संदर्भ
जैवसुदृढीकरण हे भारताच्या इतर पोषण-सुरक्षा साधनांची पूर्तता करते, बदली नाही: अन्न सुदृढीकरण (उदा., आयोडीनयुक्त मीठ, पीएम-पोषण आणि सार्वजनिक वितरण प्रणालीद्वारे वितरित सुदृढीकृत तांदूळ) आणि थेट पूरक आहार (उदा., राष्ट्रीय पोषणजन्य रक्तक्षय प्रतिबंध कार्यक्रम). कुफ्री जामुनिया सारख्या रंगीत जैवसुदृढीकृत मुख्य अन्नसामग्री या छुप्या भूकेविरुद्धच्या त्रिसूत्री राष्ट्रीय धोरणाचा वनस्पती-प्रजनन आधार दर्शवतात.
मेन्सचे पैलू
- वेगळी धोरणविषयक समस्या म्हणून छुपी भूक: भारताचे पोषण आव्हान केवळ कॅलरी-आधारित नसून वाढत्या प्रमाणात सूक्ष्म पोषक घटकांशी संबंधित आहे; जैवसुदृढीकृत मुख्य अन्नसामग्री या विशिष्ट कमतरतेवर लक्ष केंद्रित करतात.
- जैवसुदृढीकरण विरुद्ध सुदृढीकरण विरुद्ध पूरक आहार: जीएस३ कृषी/पोषण उत्तरासाठी उपयुक्त त्रिमार्गी तुलना — प्रत्येक साधनाचा खर्च, वितरण यंत्रणा आणि शाश्वततेचे स्वरूप वेगळे आहे.
- सार्वजनिक हिताचा विज्ञान-तंत्र हस्तक्षेप म्हणून वनस्पती प्रजनन: आयसीएआरचा जैवसुदृढीकरण कार्यक्रम दर्शवतो की सार्वजनिक निधीतून चालणारे कृषी संशोधन थेट सार्वजनिक आरोग्य उद्दिष्टांना पूरक ठरू शकते; हे केवळ उत्पन्न/नफ्याने प्रेरित खाजगी क्षेत्रातील बीज संशोधन-विकासापेक्षा वेगळे आहे.
- ग्राहक अवलंबन आणि बाजार संकेत: लेखात जांभळ्या बटाट्यांचा "आकर्षक रंग" आणि "ग्राहक आकर्षण" नमूद केले आहे — पोषणविषयक हस्तक्षेप तेव्हाच यशस्वी होतात जेव्हा ग्राहक प्रत्यक्षात जैवसुदृढीकृत उत्पादन खाण्याची निवड करतात, याची आठवण करून देते.
- आहार विविधीकरण आणि मूल्यवर्धन: निर्जलित अँथोसायनिन-समृद्ध उत्पादनांमध्ये (दलिया, सूजी, पीठ) प्रक्रिया केल्याने एकच जैवसुदृढीकृत पीक अनेक अन्न-प्रक्रिया मूल्य साखळींमध्ये कसे वापरता येते हे दिसते; यामुळे पोषण उद्दिष्टांसह शेतकरी उत्पन्नालाही मदत होते.
संभाव्य मेन्स प्रश्न
**जीएस३, १० गुण:** "भारतातील छुपी भूक दूर करण्यासाठी जैवसुदृढीकरण ही एक शाश्वत धोरण म्हणून उदयास येत आहे. अलीकडील जैवसुदृढीकृत पिकांच्या वाणांच्या उदाहरणांसह चर्चा करा."
संबंधित विषय
- भारताचे अन्न सुदृढीकरण धोरण (आयोडीनयुक्त मीठ, पीएम-पोषण/सार्वजनिक वितरण प्रणालीअंतर्गत सुदृढीकृत तांदूळ)
- राष्ट्रीय पोषण अभियान/पोषण अभियान
- आयसीएआरच्या जैवसुदृढीकृत पिकांच्या व्यापक वाणांचे प्रकाशन (गहू, तांदूळ, बाजरी वाण)
विषय: GS3
18 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत