BrainParrot

संरक्षण मंत्री श्री राजनाथ सिंह ताजिकिस्तानमधील एससीओ शासनप्रमुख परिषदेच्या बैठकीत भारताचे प्रतिनिधित्व करणार

GS2संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗

सारांश

संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह १९-२० ऑक्टोबर २०२६ रोजी ताजिकिस्तानमधील दुशान्बे येथे होणाऱ्या शांघाय सहकार्य संघटनेच्या (एससीओ) सरकारप्रमुखांच्या परिषदेच्या (सीएचजी) २५ व्या बैठकीत भारताचे प्रतिनिधित्व करणार आहेत.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: भारत आणि प्रादेशिक बहुपक्षीय संघटना

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • एससीओची स्थापना: १५ जून २००१, शांघाय; 'शांघाय फाइव्ह' (१९९६) मधून विकसित.
  • संस्थापक सदस्य: चीन, रशिया, कझाकस्तान, किर्गिझस्तान, ताजिकिस्तान, उझबेकिस्तान.
  • भारत आणि पाकिस्तान: २०१७ पासून पूर्ण सदस्य; इराण: २०२३; बेलारूस: २०२४.
  • एससीओ सचिवालय: बीजिंग; आरएटीएस कार्यकारी समिती: ताश्कंद, उझबेकिस्तान.
  • आरएटीएसचा कार्यादेश: 'तीन वाईट गोष्टीं'चा मुकाबला — दहशतवाद, पृथकतावाद, अतिरेकीवाद.
  • सीएचजी (सरकारप्रमुखांची परिषद) ही सीएचएस (राष्ट्रप्रमुखांची परिषद) या शिखर परिषदेपेक्षा वेगळा एससीओ मार्ग आहे; तिचे लक्ष व्यापार/आर्थिक/अर्थसंकल्पीय बाबींवर असते.

आकडेवारी आणि तपशील

  • ही सीएचजीची २५ वी बैठक आहे; १९-२० ऑक्टोबर २०२६ रोजी ताजिकिस्तानमधील दुशान्बे येथे होत आहे.
  • मागील (२४ वी) सीएचजी बैठक १८ नोव्हेंबर २०२५ रोजी रशियातील मॉस्को येथे झाली; त्यात भारताचे प्रतिनिधित्व परराष्ट्र मंत्री डॉ. एस. जयशंकर यांनी केले.
  • भारताच्या एससीओ सहभागाची उल्लेखित क्षेत्रे: स्टार्टअप्स आणि नाविन्य, डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत सुविधा आणि जनता-ते-जनता देवाणघेवाण.

स्थिर–गतिशील दुवा

एससीओ हे अशा काही बहुपक्षीय व्यासपीठांपैकी एक आहे, जिथे भारत चीन आणि पाकिस्तान या दोन्ही देशांसोबत एकत्र बसतो. त्यामुळे प्रत्येक एससीओ सहभाग ही चीन आणि रशियाच्या सामरिक प्राधान्यांनी मोठ्या प्रमाणात आकार घेतलेल्या या संघटनेत भारताने आपले स्वतःचे हित (कनेक्टिव्हिटी, दहशतवादविरोध, मध्य आशियाई व्यापार आणि ऊर्जा संबंध) साध्य करण्याच्या क्षमतेची परीक्षा असते. सीएचजी हा मार्ग विशेषतः एससीओचा आर्थिक आणि अर्थसंकल्पीय अजेंडा हाताळतो; हा राजकीयदृष्ट्या अधिक दृश्यमान असलेल्या राष्ट्रप्रमुखांच्या परिषदेच्या (सीएचएस) शिखर बैठकीपेक्षा वेगळा आहे — कोणत्याही एससीओ वृत्ताचे योग्य स्थान निश्चित करण्यासाठी ही संस्थात्मक विभागणी समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध: प्रादेशिक/बहुपक्षीय गटांमधील भारताचा सहभाग; मध्य आशिया धोरण.

पार्श्वभूमी

शांघाय सहकार्य संघटना (एससीओ)

हे काय आहे:
** एक युरेशियन राजकीय, आर्थिक आणि सुरक्षा-संबंधित आंतरसरकारी संघटना.
सदस्य:
** सुरुवातीला ६ संस्थापक सदस्य होते; भारत आणि पाकिस्तान २०१७ मध्ये पूर्ण सदस्य म्हणून सामील झाले; इराण २०२३ मध्ये सामील झाला; बेलारूस २०२४ मध्ये सामील झाला. या संघटनेचे दोन कायमस्वरूपी अवयव आहेत — एससीओ सचिवालय (बीजिंग) आणि प्रादेशिक दहशतवादविरोधी रचना (आरएटीएस) कार्यकारी समिती (ताश्कंद).

अधिक संदर्भ

भारत २०१७ मध्ये एससीओचा पूर्ण सदस्य झाला आणि २०२३ मध्ये त्याने संघटनेचे आवर्ती अध्यक्षपद भूषवले; त्या काळात त्याने आपल्या प्राधान्य क्षेत्रांना (स्टार्टअप्स, डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत सुविधा, पारंपरिक औषधे) एससीओच्या अजेंड्यात पुढे आणले — आणि या दोन्ही बाबतींत भारत 'योगदान देत राहिला आहे', असे या लेखात म्हटले आहे. हे संस्थात्मक सातत्य दर्शवते: भारताने आपल्या अध्यक्षपदाच्या काळात निश्चित केलेली प्राधान्ये तीन वर्षांनंतरही एससीओमधील त्याच्या सहभागाला आकार देत आहेत.

मेन्सचे पैलू

  • एससीओमधील सामरिक संतुलन: चीन आणि पाकिस्तान देखील सदस्य असलेल्या या गटात भारताला कनेक्टिव्हिटी, व्यापार आणि दहशतवादविरोध या उद्दिष्टांचा पाठपुरावा करावा लागतो — ज्यामुळे दोन्ही देशांशी असलेल्या द्विपक्षीय वादांशी तडजोड न करता मुद्द्यांवर आधारित सहकार्य करण्याची भारताची क्षमता परीक्षणास येते.
  • मध्य आशियापर्यंत पोहोच: एससीओ सदस्यत्व भारताला मध्य आशियातील दुर्मिळ थेट संस्थात्मक मार्ग देते; या प्रदेशात भारताचा प्रभाव ऐतिहासिकदृष्ट्या चीन आणि रशियाच्या तुलनेत मागे राहिला आहे.
  • बहु-संरेखन परराष्ट्र धोरण: एससीओ (चीन/रशिया-केंद्रित) आणि क्वाड (अमेरिका-केंद्रित) या दोन्ही संघटनांचे एकाच वेळी सदस्यत्व, महासत्ता स्पर्धेतील भारताच्या 'बहु-संरेखन' दृष्टिकोनाचे उदाहरण आहे.
  • आर्थिक आणि कनेक्टिव्हिटी सहकार्य: पाकिस्तानने थेट स्थलमार्गाने पारगमन नाकारल्याने, सीएचजीचा व्यापार/गुंतवणूक/कनेक्टिव्हिटी यावरील भर मध्य आशियाकडे जाणाऱ्या पर्यायी पारगमन मार्गांमधील (उदा., चाबहार बंदर, आंतरराष्ट्रीय उत्तर-दक्षिण वाहतूक कॉरिडॉर) भारताच्या आवडीशी जोडला जातो.
  • संस्थात्मक क्षमता निर्माण: एससीओमध्ये स्टार्टअप्स आणि डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत सुविधांवर भारताने दिलेला भर, हा आपल्या देशांतर्गत डिजिटल-प्रशासन मॉडेलचा सॉफ्ट-पॉवर/सहकार्य साधन म्हणून निर्यात करण्याच्या व्यापक धोरणाचा भाग आहे.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस२, १० गुण:** "शांघाय सहकार्य संघटनेतील भारताच्या सदस्यत्वासाठी सहकार्य आणि सामरिक सावधगिरी यांच्यात संतुलन साधणे आवश्यक आहे. २०१७ पासूनच्या एससीओमधील भारताच्या सहभागाच्या संदर्भात चर्चा करा."

संबंधित विषय

  • भारताचे मध्य आशिया धोरण आणि 'कनेक्ट सेंट्रल आशिया' उपक्रम
  • क्वाड आणि भारताची बहु-संरेखन रणनीती
  • आंतरराष्ट्रीय उत्तर-दक्षिण वाहतूक कॉरिडॉर (आयएनएसटीसी) आणि चाबहार बंदर
  • (संदर्भासाठी: आयएनएस सुदर्शिनी/लोकायन-२०२६/महासागर टीप पहा — सागरी क्षेत्रातील भारताच्या समांतर बहुपक्षीय आणि द्विपक्षीय राजनैतिक सहभागाचे आणखी एक उदाहरण.)

विषय: GS2

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

18 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत