BrainParrot

पश्चिम आशियातील सागरी संघर्ष चिघळत असताना भारताचे कच्च्या तेलाच्या खरेदीत बदल (हॉर्मुझ, तांबडा समुद्र, सौदी–हूथी हल्ले)

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: द हिंदू, 18 ऑक्टोबर, 2026

सारांश

  • सप्टेंबरमध्ये आखाती देशांच्या तेल निर्यातीत पुन्हा वाढ झाली. रशियन तेलाचे प्रमाण घटल्याने भारताने आखाती कच्च्या तेलाकडे मोर्चा वळवला आणि मार्चनंतर प्रथमच आखाती देशांतून होणारी आयात रशियन आयातीपेक्षा जास्त झाली.
  • सप्टेंबरच्या उत्तरार्धापासून जहाजांवरील हल्ले तीव्र झाले. ऑक्टोबरमध्ये आतापर्यंत डझनभराहून अधिक हल्ले झाले आणि दोन जहाजे बुडाली.
  • इराणच्या रिव्होल्यूशनरी गार्ड्सच्या म्हणण्यानुसार हॉर्मुझ सामुद्रधुनीत दोन महाकाय तेलवाहू जहाजे सुरुंगाला धडकली आणि त्यांना आग लागली.
  • सौदी–हूथी संघर्ष चिघळला. एअर इंडिया आणि एअर इंडिया एक्सप्रेसने सौदी अरेबियाकडील उड्डाणांचे रद्दीकरण २४ ऑक्टोबरपर्यंत वाढवले.
  • उद्योग क्षेत्रातील सूत्रांनुसार भारत अनेक पुरवठादारांकडून मोठ्या खेपा खरेदी करत राहील.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ – अर्थव्यवस्था: ऊर्जा सुरक्षा; जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध: पश्चिम आशिया; जीएस३ – पायाभूत सुविधा: विमान वाहतूक/नौवहन

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • हॉर्मुझ पर्शियन आखात आणि ओमानचे आखात यांना जोडते. बाब-अल-मंदेब तांबडा समुद्र आणि एडनचे आखात यांना जोडते. सुएझ कालवा भूमध्य समुद्र आणि तांबडा समुद्र यांना जोडतो.
  • रास तनुरा (पर्शियन आखात) हे सौदी अरेबियाचे निर्यात टर्मिनल आहे. फुजैराह (संयुक्त अरब अमिराती) हॉर्मुझच्या बाहेर, ओमानच्या आखाताच्या बाजूला आहे.
  • क्लस्टर बॉम्बसारखी शस्त्रे क्लस्टर शस्त्रास्त्रे अधिवेशनाच्या (२००८) कक्षेत येतात.
  • क्प्लर आणि रायस्टॅड एनर्जी या वस्तू आणि ऊर्जा विश्लेषण करणाऱ्या कंपन्या आहेत.
  • हूथी हा येमेनमधील गट आहे. सबा ही हूथींची वृत्तसंस्था आहे.

आकडेवारी आणि तपशील

  • सल्लागार नौवहन गट (सप्टेंबर): हॉर्मुझ आणि काळा समुद्र येथील संघर्ष हे व्यापार परिस्थितीतील संरचनात्मक बदलाचे संकेत आहेत. नौवहन मार्ग म्हणजे "दबावाची आणि जोखमीची साधने" आहेत.
  • सप्टेंबर: काळ्या समुद्रातील हल्ले तीव्र झाले आणि हॉर्मुझमधील हल्ले कमी तीव्रतेने सुरू राहिले. इराणचे परराष्ट्रमंत्री अब्बास अरागची जवळपास आठवडाभर न्यूयॉर्कमध्ये होते आणि त्यांनी संयुक्त राष्ट्र महासभेत अमेरिकेशी अप्रत्यक्ष चर्चा केली. तात्काळ युद्धविरामाचे कोणतेही चिन्ह दिसले नाही.
  • आखाती निर्यात: युद्ध सुरू होताच ती कोसळली, जून–जुलैमध्ये सुमारे ६०% पर्यंत सावरली आणि सप्टेंबरमध्ये युद्धपूर्व पातळीच्या ८०–१००% पर्यंत पुन्हा वाढली. सौदी अरेबिया आपले जवळपास निम्मे कच्चे तेल पाइपलाइनद्वारे पश्चिमेकडील तांबड्या समुद्रातील बंदरांमार्फत पाठवत होता. त्या पाइपलाइनवरील हल्ल्यामुळे सप्टेंबरमध्ये प्रवाह विस्कळीत झाला. त्यानंतर सौदी अरेबियाने रास तनुरा येथून आणि ओमानजवळ जहाजातून जहाजात हस्तांतरण करून तेल पाठवले.
  • भारत (क्प्लर; आकडेवारी सहसा वाणिज्य मंत्रालयाच्या आकडेवारीपेक्षा काही टक्क्यांच्या फरकात असते): सप्टेंबरमध्ये भारताला होणारी सौदी कच्च्या तेलाची निर्यात ऑगस्टच्या तुलनेत ५०–६०% वाढली. इराकमधून होणारी आयात जवळपास तिप्पट झाली. कुवेत आणि ओमानमधून होणारी आयातही वाढली. आखाती कच्च्या तेलाची आयात १.२ वरून २.४ दशलक्ष बॅरल प्रतिदिन अशी दुप्पट झाली (रायस्टॅडचे पंकज श्रीवास्तव). हॉर्मुझ, बाब-अल-मंदेबमार्गे तांबडा समुद्र, सुएझमार्गे तांबडा समुद्र आणि फुजैराहकडे जाणारा भूमार्ग यांतील प्रवाह जवळपास युद्धपूर्व पातळीवर आले.
  • जोखीम: सप्टेंबरअखेरचे हल्ले युद्ध सुरू झाल्यापासूनचे सर्वात तीव्र होते. ऑक्टोबरमध्ये डझनभराहून अधिक हल्ले झाले आणि दोन जहाजे बुडाली. श्रीवास्तव यांच्या अपेक्षेनुसार आखाती निर्यात सप्टेंबरच्या पातळीच्या आसपास राहील.
  • आखाताबाहेरील खरेदी: ब्राझील, अंगोला, नायजेरिया, व्हेनेझुएला आणि अमेरिका येथून अधूनमधून दरमहा १० लाख टनांहून अधिक खरेदी (सरकारी आकडेवारी). भारत "उपलब्धतेनुसार" मोठ्या खेपा खरेदी करतो.
  • सुरुंग घटना (आयआरजीसी, एएफपीमार्फत): प्रत्येकी २० लाख बॅरलपेक्षा जास्त तेल वाहून नेणारी दोन महाकाय तेलवाहू जहाजे सुरुंगाला धडकल्यानंतर पेटली. ठिकाण नमूद केलेले नव्हते. आयआरजीसीच्या म्हणण्यानुसार जहाजांतील ट्रॅकिंग यंत्रणा बंद करण्यात आल्या होत्या आणि एकाने "अमेरिकेच्या पाठिंब्याने" मार्गक्रमणाचा प्रयत्न केला. अॅडमिरल अली ओझमाई यांनी इशारा दिला होता की नेव्हिगेशन यंत्रणा बंद करणाऱ्या जहाजांना "शत्रुत्वाचे" मानले जाईल. यापूर्वी इराणच्या लष्कराने सांगितले होते की गुरुवारी आणि शुक्रवारी ओमानच्या आखातातील त्यांच्या "प्रतिबंधित क्षेत्रात" दोन तेलवाहू जहाजांना आग लागली. निरीक्षण संस्थांनी शुक्रवारी सौदी अरेबियाच्या आखाती किनाऱ्याजवळ दोन तेलवाहू जहाजांवर हल्ला झाल्याचे नोंदवले. जहाजांचे मूळ आणि ध्वज उघड केलेले नाहीत.
  • विमान वाहतूक: एअर इंडिया आणि एअर इंडिया एक्सप्रेसने जेद्दा, रियाध आणि दम्माम येथील उड्डाणे २४ ऑक्टोबर २०२६ पर्यंत स्थगित केली. इंडिगो आणि आकासा यांनी यापूर्वीच सौदी सेवा रद्द केल्या होत्या. कारण: रियाध विमानतळासह सौदीच्या नागरी पायाभूत सुविधांवरील हूथी हल्ले.
  • येमेन: हूथींची वृत्तसंस्था सबाच्या म्हणण्यानुसार सौदीच्या क्लस्टर बॉम्बच्या हल्ल्यांत धमार प्रांतातील निवासस्थाने रात्रभरात उद्ध्वस्त झाली, तीन मुले ठार आणि १७ जखमी झाले. हा हूथींचा दावा आहे, स्वतंत्रपणे पडताळलेला नाही.

स्थिर–गतिशील दुवा

चोकपॉइंट म्हणजे अरुंद सामुद्रधुनींमधून जागतिक व्यापाराचे केंद्रीकरण होणारी ठिकाणे. भारत बहुतांश कच्चे तेल आयात करतो, त्यामुळे विविधीकरण (अनेक पुरवठादार, अनेक मार्ग, सामरिक साठे) हीच भारताची मुख्य ढाल आहे. व्यत्यय आल्यास मालवाहतूक आणि विमा खर्च, आयात देयक, चालू खात्यातील तूट आणि महागाई वाढते.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – अर्थव्यवस्था: ऊर्जा सुरक्षा, पायाभूत सुविधा, आयातीवरील अवलंबित्व; जीएस१ – भूगोल: सागरी चोकपॉइंट (हॉर्मुझ, बाब-अल-मंदेब, सुएझ); जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध: पश्चिम आशियाचा भारतावर होणारा परिणाम.

पार्श्वभूमी

हॉर्मुझ सामुद्रधुनी

भारताचे कच्च्या तेलाचे सुरक्षा कवच

अधिक संदर्भ

  • इराण संघर्ष २८ फेब्रुवारी २०२६ रोजी सुरू झाला. हॉर्मुझमधील व्यत्यय ७५ दिवसांपर्यंत (मेपर्यंत) पोहोचल्यावर भारताने सवलतीला मुदतवाढ मागितली.
  • रशियन तेल हे कुशन: ६ मार्च २०२६ रोजी अमेरिकी अर्थ मंत्रालयाने समुद्रात अडकलेले रशियन कच्चे तेल खरेदी करण्यासाठी भारतीय रिफायनरींना ३० दिवसांची सवलत दिली. त्यानंतर मेपर्यंत रशियन तेल भारताच्या आयातीच्या निम्म्याहून अधिक झाले.

मेन्सचे पैलू

  • विविधीकरणातून लवचिकता: भारताने एका महिन्यातच रशियन तेलाकडून आखाती तेलाकडे वळण घेतले (आखाती आयात दुप्पट होऊन २.४ दशलक्ष बॅरल प्रतिदिन) आणि लॅटिन अमेरिका, आफ्रिका व अमेरिका येथून तात्कालिक खरेदी सुरू ठेवली. ही ताणाखालील "व्यावसायिक लवचिकता" आहे.
  • बहुमार्गी तर्कशास्त्र: आखाती प्रवाह हॉर्मुझ, बाब-अल-मंदेब, सुएझ आणि फुजैराह बायपासमधून सावरले. सौदी पाइपलाइनवरील हल्ल्यातून दिसते की बायपास स्वतःच लक्ष्य ठरतात.
  • चोकपॉइंटचे शस्त्रीकरण: सल्लागार नौवहन गटाचे विधान मार्गांना दबावाचे साधन मानते. आयआरजीसीचे सुरुंग आणि "शत्रुत्वाच्या जहाजां"बाबतचे इशारे निर्यात सावरली तरीही कायदेशीर आणि विमा जोखीम निर्माण करतात.
  • अवलंबित्वाची तडजोड: रशियन तेल कमी केल्याने आखाती देशांवरील अवलंबित्व वाढते, ज्यात स्वतःची चोकपॉइंट जोखीम आहे. पुरवठादाराची निवड हा सुरक्षा आणि किमतीचा निर्णय आहे.
  • नागरिकांवर होणारे दुष्परिणाम: सौदीची उड्डाणे रद्द झाल्याने भारतीय प्रवासी समुदाय आणि कामगारांवर (सौदी अरेबिया हा भारतीयांचा मोठा रोजगारदाता आहे) तसेच विमान कंपन्यांच्या जाळ्यावर परिणाम होतो.
  • पुढील वाटचाल: सामरिक पेट्रोलियम साठ्यांचा विस्तार; विविध पुरवठादारांसोबत दीर्घकालीन करार; सुरक्षित मार्गक्रमणासाठी नौदलाची सुरक्षा आणि मुत्सद्देगिरी; पर्यायी मार्गिका; देशांतर्गत एलपीजी/जैवइंधन आणि अक्षय ऊर्जेवर भर.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३, १५ गुण:** "हॉर्मुझ सामुद्रधुनी आणि तांबड्या समुद्रातील जहाजांवरील वारंवारचे हल्ले भारताच्या ऊर्जा सुरक्षेला धोका निर्माण करतात. भारताने आपल्या कच्च्या तेलाच्या खरेदी धोरणात कशा प्रकारे बदल केले आहेत आणि आणखी कोणत्या उपाययोजना आवश्यक आहेत, याचे परीक्षण करा."

संबंधित विषय

  • सामरिक पेट्रोलियम साठे (आयएसपीआरएल) आणि भारताची तेल आयातीची टोपली
  • सागरी चोकपॉइंट: हॉर्मुझ, बाब-अल-मंदेब, सुएझ, मलाक्का
  • भारत–आखाती सहकार्य परिषद (जीसीसी) संबंध; भारतीय प्रवासी समुदाय आणि पैसे पाठवणे
  • रशियन तेलावरील अमेरिकी निर्बंध सवलती आणि भारताची ऊर्जा मुत्सद्देगिरी
  • भारतीय नौदलाची निव्वळ सुरक्षा पुरवठादाराची भूमिका; भारत–मध्य पूर्व–युरोप आर्थिक मार्गिका (आयमेक)

विषय: GS3अर्थव्यवस्था

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

18 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत