BrainParrot

मणिपूरमधील कुकी–नागा हिंसाचार: कामजोंगमधील चस्साद गावावर हल्ला

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: द हिंदू, 18 ऑक्टोबर, 2026

सारांश

  • शनिवारी दुपारी (१७ ऑक्टोबर) सशस्त्र व्यक्तींनी भारत–म्यानमार सीमेजवळील, नागा-बहुल कामजोंग जिल्ह्यातील चस्साद या कुकी गावावर हल्ला केला.
  • एक जण ठार झाला आणि चार जण जखमी झाले. आसाम रायफल्सने जखमींची सुटका केली.
  • कुकी गावकरी नागा अतिरेक्यांना जबाबदार धरतात. एका कुकी संघटनेने "तांगखुल-नेतृत्वाखालील अतिरेक्यांवर" आरोप केला आहे.
  • फेब्रुवारीपासून कुकी–नागा संघर्षांत ५० पेक्षा अधिक लोकांचा मृत्यू झाला आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ – अंतर्गत सुरक्षा (ईशान्येतील बंडखोरी, सीमावर्ती क्षेत्रे); जीएस२ – राज्यव्यवस्था: केंद्र–राज्य संबंध, अनुच्छेद ३५६, आदिवासी स्वायत्तता

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • अनुच्छेद ३५६: राष्ट्रपती राजवट; अनुच्छेद ३५६(३): दोन महिन्यांत संसदेची मंजुरी; कमाल तीन वर्षे.
  • अनुच्छेद ३७१सी: मणिपूरसाठी विशेष तरतूद (विधानसभेची डोंगरी क्षेत्र समिती).
  • एनएससीएन-आयएम = नॅशनल सोशालिस्ट कौन्सिल ऑफ नागालँड (इसाक-मुइवा). लेखात त्याच्या नावात "नागालिम" असा उल्लेख आहे.
  • आसाम रायफल्स भारत–म्यानमार सीमेचे रक्षण करते आणि गृह मंत्रालयाच्या अखत्यारीत आहे.
  • बातम्यांतील जिल्हे: कामजोंग, उखरूल, कांगपोकपी.

आकडेवारी आणि तपशील

  • बळी: एक ठार (सेइखोहाओ हाओकिप, ३५), चार जखमी. जखमी: चस्साद गावप्रमुख थांगजाहोऊ हाओकिप, फुंगथा गावप्रमुख सेइपाओ हाओकिप, चस्साद ग्राम प्राधिकरणाचे सचिव थांगगिन थौथांग आणि प्राधिकरण सदस्य एस. खैलुन हाओकिप.
  • सुटका आणि उपचार: आसाम रायफल्सने त्यांची सुटका केली आणि त्यांच्या रुग्णालयात उपचार सुरू आहेत. सेइपाओ हाओकिप हे जिल्ह्यातील दुसऱ्या ठिकाणाहून आलेले अंतर्गत विस्थापित व्यक्ती आहेत.
  • परिस्थिती: गावकऱ्यांच्या म्हणण्यानुसार, वीजवाहिन्यांची दुरुस्ती करत असताना या पाच जणांवर घातपाती हल्ला झाला.
  • अधिकृत प्रतिसाद: राज्य सरकार किंवा पोलिसांनी कोणतेही निवेदन जारी केले नव्हते.
  • आदिवासी ऐक्य समितीने (कांगपोकपी) "तांगखुल-नेतृत्वाखालील अतिरेक्यांनी" केलेल्या हल्ल्याला भ्याडपणा म्हटले.
  • व्याप्ती: फेब्रुवारीपासून कुकी–नागा संघर्षांत ५० पेक्षा अधिक मृत्यू, बहुतांश कांगपोकपी, उखरूल आणि कामजोंगमध्ये.

स्थिर–गतिशील दुवा

मणिपूरमधील संघर्षाला तीन परस्परव्यापी भेगा आहेत: मैतेई–कुकी-झो (मे २०२३ पासून), कुकी–नागा, आणि बंडखोर गटांच्या शांतता प्रक्रिया. कुकी–नागा वैर परस्परविरोधी प्रादेशिक दाव्यांवर आधारलेले आहे, कारण नागा गट मणिपूरच्या डोंगराळ भागांना स्पर्श करणारा नागा राजकीय तोडगा मागतात. शांतता प्रक्रिया (एनएससीएन-आयएमसोबत शस्त्रसंधी; कुकी गटांसोबत सस्पेन्शन ऑफ ऑपरेशन्स) ही केंद्राची प्रमुख साधने आहेत, आणि त्यांच्या असमान गतीमुळे अविश्वास वाढतो.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – अंतर्गत सुरक्षा: विकास आणि अतिरेकीवादाचा प्रसार यांतील दुवे; सीमा व्यवस्थापन; जीएस२ – राज्यव्यवस्था: अनुच्छेद ३५६ (राष्ट्रपती राजवट), आदिवासी/डोंगराळ क्षेत्रांसाठी विशेष तरतुदी (अनुच्छेद ३७१सी), केंद्र–राज्य समन्वय; जीएस१ – समाज: वांशिक विविधता आणि प्रादेशिकता.

पार्श्वभूमी

राष्ट्रपती राजवट (अनुच्छेद ३५६)

एनएससीएन (आय-एम) आणि नागा शांतता प्रक्रिया

कुकी गटांसोबत सस्पेन्शन ऑफ ऑपरेशन्स (एसओओ)

अधिक संदर्भ

  • निर्वाचित सरकारकडे परतणे: इंफाळमध्ये ४ फेब्रुवारी रोजी मुख्यमंत्री युमनाम खेमचंद सिंह यांच्या नेतृत्वाखाली नवे सरकार स्थापन झाले; नेमचा किपगेन (कुकी-झो) आणि लोसी दिखो (नागा) हे उपमुख्यमंत्री आहेत. राष्ट्रपती राजवट संपल्यानंतर काही दिवसांतच कुकी–नागा संघर्ष सुरू झाले, या लेखातील नोंदीशी हे जुळते.
  • सध्याचे कुकी–नागा संकट यंदाच्या सुरुवातीला उखरूलमध्ये सुरू झाले आणि ते प्रादेशिक वाद व बंडखोर गटांतील वैर या दीर्घकालीन नागा–कुकी भेगेत रुजलेले आहे. मे २०२६ मध्ये झालेल्या घातपाती हल्ल्यात तीन कुकी चर्च नेते ठार झाले, त्यानंतर सूडाच्या अपहरणांच्या आणि बेपत्ता होण्याच्या घटना घडल्या. उखरूल जिल्ह्यातील गावांमधील स्वतंत्र गोळीबारात नंतर तीन जण ठार झाले.
  • ऐतिहासिक साम्य: गृहमंत्री शहा यांनी संसदेत सांगितले की १९९३–९८ च्या नागा–कुकी संघर्षात ७५० मृत्यू झाले.
  • नंतरची घडामोड: २१ ऑक्टोबर २०२६ रोजी मणिपूरचे पोलीस महासंचालक कामजोंगला गेले, त्यांनी सुरक्षा समन्वय बैठक घेतली आणि कुकी व नागा नागरी समाज संघटनांना भेटले.

मेन्सचे पैलू

  • राष्ट्रपती राजवटीनंतरची नाजूकता: राजवट संपल्यानंतर काही दिवसांतच संघर्ष सुरू झाले. पुनर्स्थापित निर्वाचित सरकारला डोंगराळ भागांत स्थैर्य आणता आलेले नाही. रचना (मैतेई मुख्यमंत्री, कुकी-झो आणि नागा उपमुख्यमंत्री) कागदावर सर्वसमावेशक आहे, तरीही हिंसाचार सुरू आहे.
  • बहुपक्षीय संघर्ष: मैतेई–कुकी-झो संघर्षानंतर कुकी–नागा हिंसाचारामुळे दुसरी आघाडी उघडली आहे. शांतता प्रक्रिया स्वतंत्र आहेत: १९९७ पासूनची एनएससीएन-आयएम शस्त्रसंधी आणि कुकी एसओओ.
  • सीमा आणि विस्थापन: गाव म्यानमार सीमेजवळ आहे, आणि जखमी गावप्रमुख आधीच विस्थापित आहेत, यातून विस्थापनाचे वाढते स्वरूप दिसते.
  • माहितीची पोकळी: राज्य सरकार आणि पोलिसांनी कोणतेही निवेदन दिले नाही. परस्परविरोधी कथने (कुकी संघटनांनी नागा गटाचे नाव घेणे) सूडाच्या कृत्यांना भडकावू शकतात.
  • नागरिकांची असुरक्षितता: गावातील उपयुक्तता सेवेचे काम (वीजवाहिन्यांची दुरुस्ती) देखील लक्ष्य ठरले, यातून स्थानिक सुरक्षेचे अपयश दिसते.
  • पुढील वाटचाल: सुरक्षा दलांचे दृश्य क्षेत्र वर्चस्व, आंतरसामुदायिक संवाद आणि विश्वासवर्धक उपाय, अंतर्गत विस्थापितांचे पुनर्वसन, परस्परव्यापी प्रादेशिक दाव्यांवर सुसंगत धोरण, तसेच नि:शस्त्रीकरण आणि लुटलेली शस्त्रे परत मिळवणे.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३, १५ गुण:** "राष्ट्रपती राजवट संपल्यानंतरही मणिपूरमधील वांशिक हिंसाचार कुकी–नागा भेगांपर्यंत पसरला आहे. कारणांचे विश्लेषण करा आणि शाश्वत शांततेसाठी पुढील वाटचाल सुचवा."

संबंधित विषय

  • अनुच्छेद ३५६ आणि एस.आर. बोम्मई (१९९४) निकाल
  • अनुच्छेद ३७१ मालिका (राज्यांसाठी विशेष तरतुदी), सहावी अनुसूची
  • नागा शांतता प्रक्रिया (आराखडा करार, एनएससीएन-आयएम); एसओओ करार
  • भारत–म्यानमार सीमा: मुक्त संचार व्यवस्था, कुंपण
  • अंतर्गत सुरक्षा: अफस्पा, आसाम रायफल्स आणि केंद्रीय सशस्त्र पोलीस दलांची भूमिका

विषय: GS3राज्यव्यवस्था

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

18 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत