जीएस२ — राज्यव्यवस्था: जम्मू-काश्मीरचे राजकारण, अनुच्छेद ३७०/३५ए, राज्याचा दर्जा देण्याची मागणीपितामहाचे पुनरागमन: एनसीमध्ये जुन्या फळीचा प्रभाव पुन्हा प्रस्थापित, फारुख यांचा हस्तक्षेप१७ नाराज एनसी आमदारांनी समांतर बैठक घेतल्यानंतर फारुख अब्दुल्ला यांनी ६ नोव्हेंबर रोजी झालेल्या चर्चेचे नेतृत्व केले आणि त्यातून पेच संपुष्टात आला. पक्षाने राज्याचा दर्जा तसेच अनुच्छेद ३७० आणि ३५ए यांसाठीचा आपला लढा पुन्हा अधोरेखित केला. ९० सदस्यांच्या विधानसभेत नॅशनल कॉन्फरन्सचे ४२ आमदार आणि ८ समर्थक आहेत. जम्मू-काश्मीर ५ ऑगस्ट २०१९ रोजी केंद्रशासित प्रदेश बनले.
जीएस२ — राज्यव्यवस्था: स्थानिक स्वराज्य संस्था, राज्य निवडणूक आयोगएनडीएने ४९९ जिल्हा परिषद जागा जिंकल्या; वायएसआरसीपी ७६ जागांपुरता मर्यादितआंध्र प्रदेशातील ५८२ जिल्हा परिषद प्रादेशिक मतदारसंघांपैकी (झेडपीटीसी) तेलुगू देसम पक्षाने ४०६, जनसेनेने ७३ आणि भाजपने २० जागा जिंकल्या. ७,७६८ मंडल परिषद प्रादेशिक मतदारसंघांपैकी (एमपीटीसी) तेलुगू देसम पक्षाने ४,८०६ जागा जिंकल्या. राज्य निवडणूक आयोग ग्रामपंचायत निवडणुका २६ नोव्हेंबर, २९ नोव्हेंबर आणि २ डिसेंबर रोजी घेणार आहे.
जीएस२ — शासन: राज्य लोकसेवा आयोग, भरती प्रक्रियेची विश्वासार्हताकेपीएससी अध्यक्षांना चौकशीसाठी पोलिसांची नोटीसकेपीएससी परीक्षांमधील कथित अनियमिततांचा तपास करणाऱ्या केरळच्या विशेष तपास पथकाने (एसआयटी) अध्यक्ष एम.आर. बैजू यांना मंगळवारी हजर राहण्यास सांगितले. यापूर्वी, प्रकरण रद्द करण्यासाठी लोकसेवा आयोगाने दाखल केलेली याचिका केरळ उच्च न्यायालयात प्रलंबित असल्याचे कारण देत त्यांनी समन्स टाळले होते.
जीएस२ — राज्यव्यवस्था: नागरी स्वातंत्र्ये, निदर्शनाचा अधिकार; मतप्रधान लेखविद्यार्थी हीच प्रतिकाराची पहिली फळी कशी ठरतातएफटीआयआय २०१५, एनईपी २०२०, एसआयआरविरोधी आंदोलन, विद्यार्थी संघटनांच्या निवडणुका ही विद्यार्थी आंदोलने लोकशाहीतील दीर्घकालीन प्रतिकाराचे प्रतिबिंब आहेत, असा युक्तिवाद या लेखात केला आहे. बेकायदेशीर कृत्ये (प्रतिबंध) अधिनियम, १९६७ (यूएपीए) चा वापर आणि जंतर मंतरची निदर्शन स्थळ म्हणून अधिसूचना रद्द करणे यावरही लेखात टीका केली आहे.
जीएस३ — अर्थव्यवस्था: शेती, हमीभावहवामानाच्या परिणामामुळे बहुतेक खरीप पिकांचे भाव हमीभावापेक्षा जास्तएल निनोशी संबंधित दुष्काळ आणि अवकाळी पावसामुळे उत्पादन घटण्याची अपेक्षा असल्याने भुईमूग यांसारखी काही पिके वगळता बहुतेक खरीप पिके हमीभावापेक्षा जास्त दराने विकली जात आहेत. शेतकरी गटांच्या म्हणण्यानुसार सर्वोत्तम प्रतीचे मूग (₹७,८००/क्विंटल, हमीभावापेक्षा ₹९८० कमी) आणि बाजरी (₹२,७००) अजूनही हमीभावापेक्षा कमी दराने विकले जात आहेत.
जीएस३ — अर्थव्यवस्था: आभासी डिजिटल मालमत्ता, करआकारणी/स्रोतावरील कर कपातआर्थिक वर्ष २०२५ मध्ये व्हीडीए व्यवहार ₹३५,००० कोटींच्या पुढेएकमेव (युनिक) कपातदारांची संख्या १६.५० लाखांवरून ३२.३६ लाखांहून अधिक झाली. ज्या व्यवहार मोबदल्यावर स्रोतावरील कर कपात (टीडीएस) झाली तो सुमारे ₹२२,००० कोटींवरून ₹३५,००० कोटींहून अधिक झाला. आर्थिक वर्ष २०२५ मध्ये आभासी डिजिटल मालमत्ता हस्तांतरावर गोळा झालेला कर ₹५८५ कोटींहून अधिक होता. आर्थिक वर्ष २०२३ ते २०२६ या काळात एकमेव कपातदारांच्या बाबतीत बेंगळुरू शहरी आघाडीवर राहिले.
जीएस३ — अर्थव्यवस्था: ऊर्जा, हायड्रोकार्बन, ओएएलपीओएएलपी खोल समुद्र निविदांची मुदत १० डिसेंबरपर्यंत वाढवलीहायड्रोकार्बन महासंचालनालयाने (डीजीएच) ओएएलपीच्या १० व्या आणि ११ व्या फेरीतील खोल समुद्र आणि अति-खोल समुद्र ब्लॉकसाठीची मुदत २५ दिवसांनी वाढवली. फेरी १० साठी ही सातवी आणि फेरी ११ साठी तिसरी मुदतवाढ आहे.
जीएस३ — विज्ञान-तंत्रज्ञान/पायाभूत सुविधा: दूरसंचार जोडणी, ४जी संतृप्तीबीएसएनएलच्या संतृप्ती प्रकल्पामुळे ४ वर्षांत ४जी नसलेल्या गावांमध्ये ७५% घटजोडणी नसलेल्या गावांची संख्या ४५,१८० (२०२२) वरून ११,३७२ वर आली, म्हणजे बीएसएनएलच्या ४जी संतृप्ती प्रकल्पाचे २४,६८० गावांचे सुरुवातीचे उद्दिष्ट ओलांडले गेले. ओडिशा (१,७८९) आणि अरुणाचल प्रदेश (१,५१८) येथे अशा गावांची संख्या सर्वाधिक आहे. ही माहिती माहितीचा अधिकार अधिनियम, २००५ अंतर्गत मिळवण्यात आली.
जीएस३ — अर्थव्यवस्था: बँकिंग नियमन, ठेव विमा; जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: लॅटिन अमेरिकाबँक कोसळल्याने पॅराग्वेच्या राष्ट्राध्यक्षांना पायउतार का व्हावे लागले?डिजिटल-प्रधान बँक उएनोचे शोधनक्षमता गुणोत्तर कायदेशीर किमान पातळीच्या निम्म्याखाली गेल्यानंतर पॅराग्वेच्या मध्यवर्ती बँकेने ३ नोव्हेंबर रोजी ती ताब्यात घेतली. राष्ट्राध्यक्ष सँटियागो पेन्या यांना सिनेटने ७ नोव्हेंबर रोजी पदावरून हटवले. ठेव हमी निधी ७५ मासिक किमान वेतनांपर्यंतच्या (सुमारे ३६,००० अमेरिकी डॉलर) ठेवींना विमा संरक्षण देतो, ज्यामुळे अंदाजे ९७% ग्राहक संरक्षित आहेत.
जीएस१/जीएस३ — भूगोल/शेती: ईशान्य मोसमी वारे, कावेरीचे पाणी, कावेरी जल व्यवस्थापन प्राधिकरणपावसाने साथ न दिल्यास तमिळनाडूला जलसंकटाचा सामना करावा लागण्याची शक्यता१५ मोठ्या जलाशयांतील साठा क्षमतेच्या सुमारे ३५% आहे, तर गेल्या वर्षी तो सुमारे ८८% होता. कावेरी जल व्यवस्थापन प्राधिकरण (सीडब्ल्यूएमए) आणि कावेरी जल नियमन समितीच्या बैठकांमध्ये तमिळनाडूने कर्नाटकला सुमारे १६.९ टीएमसी फूट थकबाकीसह एकूण सुमारे २०.७ टीएमसी फूट पाणी सोडण्यास सांगितले.
जीएस३ — पर्यावरण: ध्वनिप्रदूषण, जैवविविधतागोंगाटमय मानवयुग वन्यजीवांवर घातक ताण आणत आहेसायन्स नियतकालिकातील १७७ प्रजातींच्या अभ्यासानुसार, गोंगाटामुळे ८०% प्रजातींच्या वैशिष्ट्यांत बदल झाला आणि मृत्युदर १३८% ने वाढला. एकूण तंदुरुस्ती २७% ने घटली आणि शिकारी प्राण्यांच्या शिकारीतील यश सुमारे २५% ने कमी झाले.
जीएस३ — आपत्ती व्यवस्थापन/औद्योगिक सुरक्षाफटाका कारखान्यांतील स्फोटांनंतर आंध्र प्रदेशने फटाक्यांबाबतचे सुरक्षा नियम कडक केलेरायवरम आणि वेतलपालेम येथील स्फोटांनंतर आंध्र प्रदेशने ३० दिवसांत राज्य स्फोटके आणि फटाके सुरक्षा कक्ष स्थापन करण्याचे आदेश दिले. तसेच केंद्रीकृत देखरेख आणि जोखीम-आधारित तपासणी सुरू केली.
जीएस३ — अंतर्गत सुरक्षा: अमली पदार्थ, दहशतवादाला वित्तपुरवठा; जीएस२ — समाजगुजरातला अमली पदार्थमुक्त करण्यासाठी शाह यांनी २०२८ ची मुदत ठरवलीअमली पदार्थमुक्त भारताचे राष्ट्रीय उद्दिष्ट ३१ डिसेंबर २०२९ आहे; शाह यांनी गुजरातसाठी ३१ डिसेंबर २०२८ ही मुदत ठरवली. त्यांनी अमली पदार्थांच्या पैशाचा संबंध दहशतवादाच्या वित्तपुरवठ्याशी जोडला आणि देश नक्षलवादमुक्त झाल्याचे सांगितले.
जीएस३ — सुरक्षा: धनशोधन, पीएमएलए; जीएस२ — कल्याणकारी योजना, पीएमईजीपीपंतप्रधानांच्या योजनेच्या 'गैरवापर' प्रकरणी ईडीकडून मालमत्तांवर टाचजम्मू-काश्मीर बँकेच्या दोन शाखांशी (सुंबल आणि गमुद गडखुद) संबंधित पीएमईजीपी कर्ज अपहार प्रकरणात ईडीने धन शोधन प्रतिबंध अधिनियम, २००२ (पीएमएलए) अंतर्गत ₹१०.६३ कोटी किमतीच्या मालमत्तांवर टाच आणली.
जीएस२ — शासन: वैद्यकीय शिक्षण नियमन, राष्ट्रीय वैद्यकीय आयोग/वैद्यकीय मूल्यांकन व मानांकन मंडळबनावट वैद्यकीय महाविद्यालयांत प्रवेश न घेण्याचा एनएमसीचा विद्यार्थ्यांना इशाराआयेषा जैन विरुद्ध अमिटी विद्यापीठ प्रकरणातील सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्देशांनुसार जारी केलेल्या सूचनेत राष्ट्रीय वैद्यकीय आयोगाने (एनएमसी) विद्यार्थ्यांना एनएमसी आणि वैद्यकीय मूल्यांकन व मानांकन मंडळाच्या (एमएआरबी) अधिकृत नोंदींमधून वर्षनिहाय मान्यता आणि मंजूर जागांची पडताळणी करण्यास सांगितले.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: पश्चिम आशिया, अमेरिका–इराण, कतारची मध्यस्थीचर्चा पुढे सरकल्यास इराणशी युद्ध पुन्हा सुरू होण्याची शक्यता 'अत्यंत कमी': ट्रम्पइराणने भक्कम करार केल्यास पुन्हा लढाई होण्याची शक्यता "अत्यंत कमी" आहे, आणि कतार मध्यस्थ असेल, असे ट्रम्प यांनी सांगितले. इराणमध्ये जाणारे भूमार्ग खंडित करण्यासाठी 'आयर्न गेट' कृती दल आणि इराणी बंदरांची नौदल नाकेबंदी वाढवण्यासाठी सेंटकॉमचे २० सदस्यीय पथक स्थापन करण्याचीही त्यांनी घोषणा केली.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: प्रमुख सत्ता, एपीईसी, जी२०पुतिन आणि शी यांच्यासह त्रिपक्षीय भेट पुढील आठवड्यात शक्य: ट्रम्पशेन्झेन येथे १८–१९ नोव्हेंबर रोजी होणाऱ्या एपीईसी शिखर परिषदेच्या निमित्ताने शी आणि पुतिन यांची भेट होण्याची शक्यता असल्याचे ट्रम्प यांनी सांगितले. वर्षअखेरीस मायामी येथील जी२० परिषदेतही ट्रम्प आणि शी यांची भेट होणार आहे.
जीएस३ — विज्ञान-तंत्रज्ञान / जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: एआय चिप्स, अमेरिका–चीन तंत्रज्ञान स्पर्धा, निर्यात नियंत्रणेएनव्हिडियाचे प्रमुख हुआंग बीजिंगशी संबंधित हेरगिरी वादाच्या केंद्रस्थानीमेगास्पीडच्या अॅलिस हुआंग यांच्याशी असलेल्या संबंधांमुळे एनव्हिडियाच्या संचालक मंडळाने मुख्य कार्यकारी अधिकारी जेन्सन हुआंग यांची चौकशी सुरू केली आहे; अमेरिकी गुप्तचर यंत्रणांनी अॅलिस हुआंग यांना चिनी हेर मानल्याचे वृत्त आहे. बीजिंगने हा दावा फेटाळला आहे. याची पार्श्वभूमी म्हणजे चिप्सवरील अमेरिकी निर्यात नियंत्रणे (ऑक्टोबर २०२२ मध्ये ए१००/एच१०० वर बंदी; एच२०० आता प्रकरणानुसार पुनरावलोकनाखाली).
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: पश्चिम आशिया, इस्रायलमधील सरकारस्थापना; संपादकीयपरतीचा बिंदू२७ ऑक्टोबरच्या निवडणुकीनंतर राष्ट्राध्यक्ष हर्झोग यांनी गादी आयझेनकोट यांना सरकार स्थापन करण्याचे काम सोपवले असून त्यांना २८ दिवस आणि शक्य असल्यास आणखी दोन आठवड्यांची मुदतवाढ मिळेल. लिकुडने २७ जागा जिंकल्या आणि आयझेनकोट यांच्या यशारने २१; त्यांना १२० पैकी ६७ नेसेट सदस्यांचा पाठिंबा आहे, ज्यात १९ सदस्यांच्या अरब-नेतृत्वाखालील गटाचा समावेश आहे.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: पश्चिम आशिया, येमेन संघर्षयेमेनमधील सौदी हवाई हल्ल्यांत मृतांची संख्या ४४ वर, हुथींची माहितीसौदीच्या हल्ल्यांत सना प्रांतात ४४ जण ठार झाल्याचे हुथींनी सांगितले. २०२२ चा युद्धविराम जुलैमध्ये कोसळला, त्यामुळे इराणसमर्थित हुथी आणि सौदीसमर्थित सरकार यांच्यात पुन्हा लढाई सुरू झाली.
जीएस३ — सुरक्षा: सायबर युद्ध, महत्त्वाच्या पायाभूत सुविधांवर राज्यपुरस्कृत हल्लेसुपरमार्केटवरील सायबर हल्ल्यांसाठी फ्रान्सचा इराणवर आरोपसुपरमार्केटमधील शीतकपाटांचे तापमान वाढवणाऱ्या ११–१२ ऑक्टोबरच्या हल्ल्यांसाठी फ्रान्सने इराणच्या रिव्होल्यूशनरी गार्ड्सला जबाबदार धरले आणि निर्बंध लादण्याचा निर्धार व्यक्त केला.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: तुलनात्मक राजकारण, दक्षिण आफ्रिका, आघाडीचे राजकारणदक्षिण आफ्रिकेतील स्थानिक निवडणुकांत एएनसीची नीचांकी कामगिरीस्थानिक शासन निवडणुकांत आफ्रिकन नॅशनल काँग्रेसला (एएनसी) ३१% मते मिळाली (२०२१ मध्ये ४५%), तर डेमोक्रॅटिक अलायन्सला (डीए) २५%. एएनसीने २०२४ मध्ये संसदेतील बहुमत गमावले आणि ३० वर्षांचे वर्चस्व संपुष्टात आले.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध/शिक्षण प्रशासन; जीएस३ — विज्ञान-तंत्रज्ञान: शिक्षणात एआयएआय चीनच्या विद्यापीठांना कसा आकार देत आहेचीनच्या सप्टेंबर २०२६ च्या दशवार्षिक योजनेत ३,०००हून अधिक उच्च शिक्षण संस्थांची संशोधन, उपयोजन आणि कौशल्य या वर्गांत विभागणी केली जाईल. ऑगस्टमध्ये युवकांमधील बेरोजगारी (१६–२४ वयोगट, विद्यार्थी वगळून) १८.९% होती. २०२१ ते २०२५ या काळात १०,२०० पदवी अभ्यासक्रम जोडले गेले आणि १२,२०० रद्द करण्यात आले.
जीएस१ — कला व संस्कृती/वारसा; जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: अफगाणिस्तानकाबूलच्या बाला हिस्सार किल्ल्याला नवजीवन मिळत असताना प्राचीन खजिना सापडलाआगा खान सांस्कृतिक न्यास बाला हिस्सार ("उंच किल्ला", दारी भाषेत) चे जतन करत आहे; उत्खननात मुघल राजवाडा, बौद्ध मूर्तींचे तुकडे आणि प्राचीन नाणी सापडली आहेत. नियोजन २०१७ मध्ये सुरू झाले आणि काम २०१८ मध्ये.
जीएस१ — कला व संस्कृती: बौद्ध वारसा, अरुणाचल प्रदेशशाक्यमुनी बुद्धांचे पवित्र अवशेष बोमडिला येथील थुबचोग गात्सेल लिंग (टीजीएल) मठात दाखलसंस्कृती मंत्रालय, राष्ट्रीय संग्रहालय (नवी दिल्ली), अरुणाचल प्रदेश सरकार आणि आंतरराष्ट्रीय बौद्ध महासंघ (आयबीसी) यांच्या सहकार्याने बोमडिला येथे या अवशेषांचे सार्वजनिक प्रदर्शन (८–१३ नोव्हेंबर २०२६) आयोजित करत आहे. त्याआधी तवांग मठातील प्रदर्शन झाले (७ नोव्हेंबरला समाप्त). पुढील टप्पे: गोल्डन पॅगोडा, नमसाई (१४–२० नोव्हेंबर) आणि त्यानंतर २१ नोव्हेंबरला राष्ट्रीय संग्रहालयात परत. हे अवशेष तवांगहून बोमडिलाला भारतीय हवाई दलाच्या चिनूक हेलिकॉप्टरमधून आणण्यात आले.
जीएस२ — सामाजिक न्याय: कल्याणकारी योजनाएनएफएससी अधिछात्रवृत्तीद्वारे शैक्षणिक सहाय्याकडून शैक्षणिक उत्कृष्टतेकडेअनुसूचित जाती विद्यार्थ्यांसाठी राष्ट्रीय अधिछात्रवृत्ती (एनएफएससी) ही सामाजिक न्याय व अधिकारिता मंत्रालयाची योजना असून ती अनुसूचित जातीच्या विद्यार्थ्यांना उच्च शिक्षण व संशोधनात साहाय्य करते. लेखातील लाभार्थ्याला कनिष्ठ संशोधन अधिछात्र (जेआरएफ) पदावरून वरिष्ठ संशोधन अधिछात्र (एसआरएफ) पदावर गेल्यावर २०२४ मध्ये सुमारे ५०,००० रुपयांचे अतिरिक्त सहाय्य मिळाले.
जीएस३ — विज्ञान-तंत्रज्ञान/पायाभूत सुविधा: दूरसंचार नियमनट्राय कडून न्यू तिनसुकिया ते गुवाहाटी (आसाम परवानाधारक सेवा क्षेत्र) दरम्यानच्या रेल्वे मार्गावरील मोबाइल नेटवर्क गुणवत्तेचे मूल्यमापनभारतीय दूरसंचार नियामक प्राधिकरणाने (ट्राय) ५१५.९ किमी रेल्वे मार्गावर स्वतंत्र ड्राइव्ह चाचणी (आयडीटी) घेतली (११ सप्टेंबर २०२६, ट्रायच्या कोलकाता प्रादेशिक कार्यालयाच्या देखरेखीखाली). या चाचणीत व्याप्ती, कॉल ड्रॉप दर, कॉल सेटअप यशस्विता दर आणि डाउनलोड/अपलोड थ्रूपुट मोजण्यात आले. सरासरी डाउनलोड गती सर्वाधिक आरजेआयएलची (११०.८२ एमबीपीएस) आणि सर्वात कमी बीएसएनएलची (५.०० एमबीपीएस) होती. बीएसएनएलचे सर्वाधिक कॉल खंडित झाले (प्रस्थापित २०५ कॉलपैकी ६५).