स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗
सारांश
जैवतंत्रज्ञान संशोधन व नवोन्मेष परिषदेने (बीआरआयसी) बीआरआयसी–राष्ट्रीय रोगप्रतिकारशास्त्र संस्थेत (एनआयआय) आपला तिसरा स्थापना दिवस साजरा केला. विज्ञान व तंत्रज्ञान राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार) डॉ.
प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
- बीआरआयसी: विज्ञान व तंत्रज्ञान मंत्रालयांतर्गत डीबीटीच्या अधीन सर्वोच्च स्वायत्त संस्था (नोंदणीकृत सोसायटी), डीबीटीच्या स्वायत्त संस्था समाविष्ट करून तयार केलेली. बातमीनुसार ११ शहरांत १३ संस्था.
- आयबीआरआयसी+ = बीआरआयसी संस्था + आरसीबी (फरिदाबाद) + आयसीजीईबी.
- डीबीटी हा जैवतंत्रज्ञानासाठी नोडल विभाग आहे. बायरॅक (बीआयआरएसी) ही जैवतंत्रज्ञान उद्यमशीलता व नवोन्मेषासाठी डीबीटीशी संलग्न संस्था आहे. बातमीत बायरॅक, संशोधन, विकास व नवोन्मेष (आरडीआय) निधी आणि अनुसंधान राष्ट्रीय संशोधन प्रतिष्ठान (एएनआरएफ) यांचा संशोधन व नवोन्मेष परिसंस्थेचे भाग म्हणून उल्लेख आहे.
- बातमीत नमूद जैवफाउंड्री केंद्रे: मोहाली, हैदराबाद, पुणे, तिरुवनंतपुरम.
- आय३सी पीएच.डी. कार्यक्रम (आय३सी = कल्पना करा, रममाण व्हा, नवोन्मेष करा, सहकार्य करा). बातमीत आरोग्य आणि कृषी क्षेत्रांतील नियुक्त्यांचा उल्लेख आहे.
- बीआरआयसी–एनआयआय, यजमान संस्था, नवी दिल्लीत आहे (संचालक: डॉ. पुष्कर शर्मा).
- जीनोमिक्स उत्कृष्टता केंद्र: अचूक औषधोपचाराशी (प्रिसिजन मेडिसिन) संबंधित; एम्स आणि इतर वैद्यकीय संस्थांनी स्वारस्य दाखवले आहे.
- पीएम-एसटीआयएसी (पंतप्रधानांची विज्ञान, तंत्रज्ञान व नवोन्मेष सल्लागार परिषद): लेफ्टनंट जनरल (निवृत्त) डॉ. माधुरी कानिटकर सदस्य म्हणून उपस्थित होत्या.
- विश्वसनीय स्रोतातून पुष्टी न झालेली पार्श्वभूमी: एएनआरएफचे वैधानिक तपशील आणि आरडीआय निधीचा आकार.
आकडेवारी आणि तपशील
- जैव-अर्थव्यवस्था: सरकारने कार्यभार स्वीकारला तेव्हा सुमारे १० अब्ज अमेरिकी डॉलर → १९५ अब्ज अमेरिकी डॉलरपेक्षा अधिक (मंत्र्यांचा दावा).
- जैवतंत्रज्ञान स्टार्टअप: सुमारे ५०–६० → ११,००० पेक्षा अधिक.
- आय३सी पीएच.डी. कार्यक्रम: सुमारे २०० विद्यार्थ्यांना लाभ.
- वेलकम ट्रस्ट: २५० पेक्षा अधिक आयबीआरआयसी+ पीएच.डी. अभ्यासकांसाठी पाच वर्षांच्या रममाण प्रशिक्षण कार्यक्रमाकरिता २१.७ कोटी रुपयांपर्यंत अनुदान.
- बीआरआयसी आणि ब्रिटनचे सेंटर फॉर प्रोसेस इनोव्हेशन (सीपीआय) यांच्यातील हेतुपत्र: जैवउत्पादन आणि जैवफाउंड्रींच्या विकासात भारत–ब्रिटन सहकार्य.
- बीआरआयसी जाळे: ११ शहरांतील १३ संस्था, विकेंद्रित जाळे (महासंचालक, बीआरआयसी).
- महासंचालक, बीआरआयसी यांचे चार स्तंभ: लोक, संस्कृती, विश्वास, संसाधन वाटप.
- बीआरआयसीचे इतर कार्यक्रम: बीआरआयसी–बायरॅक उद्यमशीलता कार्यक्रम.
- मंत्र्यांचा दावा: "संयुक्त कुटुंब" प्रारूपामुळे अनेक संचालनालये आणि मंजुऱ्यांमुळे होणारा विलंब कमी झाला असून इतर विभाग व मंत्रालयांनी त्याची प्रतिकृती केली आहे.
- मंत्र्यांनी सांगितलेली दिशा: अणुक्षेत्रातील सुधारणांच्या धर्तीवर विज्ञानात खासगी क्षेत्राचा सहभाग; जैवउत्पादन केंद्रे, जैवफाउंड्री आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेशी एकात्म जैवउत्पादन.
- मंत्र्यांचे दृष्टिकोन: जैवतंत्रज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि जीनोमिक्स यांच्यावर आधारित पुढील औद्योगिक क्रांती; पूर्वीच्या क्रांतींप्रमाणे ती नंतर स्वीकारण्याऐवजी भारत तिच्या केंद्रस्थानी असेल.
- पंतप्रधानांचे स्वातंत्र्यदिनी जैवतंत्रज्ञानाबाबत तरुणांना आवाहन; शाळा व जनतेपर्यंत प्रसार; मंत्र्यांनी विज्ञानातील मुलींसाठी स्वतंत्र मार्गदर्शन कार्यक्रमाचा प्रस्ताव मांडल्याचे स्मरण केले.
- पुरस्कार: आयबीआरआयसी+ स्पॉटलाइट सायंटिस्ट ऑफ द इयर–२०२६ डॉ. सुनील लक्ष्मण (बीआरआयसी-इनस्टेम), डॉ. रश्ना भंडारी (बीआरआयसी-सीडीएफडी) आणि प्रा. भबतोष दास (बीआरआयसी-टीएचएसटीआय) यांना. "क्रीडा महोत्सवा"तील विजेत्यांचाही सत्कार करण्यात आला.
- उपस्थित: सुश्री एकता विष्णोई (आयआरएस), सहसचिव (प्रशासन), डीबीटी.
स्थिर–गतिशील दुवा
ही बातमी सार्वजनिक निधीतून चालणाऱ्या संशोधन संस्थांच्या एकत्रीकरणाचे उदाहरण आहे; यामागे कप्पेबंदपणा (सायलो) कमी करणे, प्रक्रियात्मक विलंब घटवणे आणि प्रयोगशाळेतून बाजारपेठेपर्यंतचा प्रवास वेगवान करणे हा उद्देश आहे. यामागील स्थिर संकल्पना:
- मूळ विभागाच्या अधिपत्याखाली संस्था म्हणून नोंदणी झालेल्या स्वायत्त संस्था.
- जैवतंत्रज्ञान प्रोत्साहनासाठी नोडल विभाग म्हणून जैवतंत्रज्ञान विभाग (डीबीटी).
- आत्मनिर्भरतेचा आधारस्तंभ म्हणून जैव-अर्थव्यवस्था (आत्मनिर्भर भारत).
- संशोधनातील सार्वजनिक–खासगी भागीदारी.
- जैवतंत्रज्ञानात "शोधा"कडून "उत्पादना"कडे होणारा बदल म्हणून जैवउत्पादन आणि जैवफाउंड्री.
अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – विज्ञान व तंत्रज्ञान: तंत्रज्ञानाचे स्वदेशीकरण, जैवतंत्रज्ञान आणि त्याचे उपयोग; जीएस३ – अर्थव्यवस्था: संसाधनांची जमवाजमव, औद्योगिक धोरण; जीएस२ – प्रशासन: संस्थात्मक सुधारणा आणि स्वायत्त संस्थांचे सुसूत्रीकरण.
पार्श्वभूमी
जैवतंत्रज्ञान संशोधन व नवोन्मेष परिषद (बीआरआयसी)
अधिक संदर्भ
- बायोई३ संबंध: उच्च-कार्यक्षमतेच्या जैवउत्पादनास चालना देण्यासाठी केंद्रीय मंत्रिमंडळाने २०२४ मध्ये बायोई३ (अर्थव्यवस्था, पर्यावरण आणि रोजगारासाठी जैवतंत्रज्ञान) धोरणास मंजुरी दिली.
- योजनेची रचना: आर्थिक वर्ष २०२४-२५ च्या चौथ्या तिमाहीपासून डीबीटीने आपल्या पूर्वीच्या दोन योजना (बीआरडी आणि आयईडी) एकत्र करून एकच योजना केली — बायोराइड (जैवतंत्रज्ञान संशोधन नवोन्मेष व उद्यमशीलता विकास). तिचे तीन घटक: जैवतंत्रज्ञान संशोधन व विकास, औद्योगिक व उद्यमशीलता विकास आणि नवीन जैवउत्पादन व जैवफाउंड्री घटक.
- आय३सी पीएच.डी. कार्यक्रम: "कल्पना करा, रममाण व्हा, नवोन्मेष करा, सहकार्य करा" (आय३सी) या तत्त्वांवर आधारित. जीवशास्त्रातील पदव्युत्तर पदवीधर, अजैविक विज्ञानातील बी.टेक/बी.ई. पदवीधर आणि वैद्यकीय पदवीधर यांच्यासाठी खुला.
- निधी: डीबीटी आयबीआरआयसी+ संस्था आणि तीन सार्वजनिक उपक्रमांना मूलभूत निधी (वेतन, पायाभूत सुविधा, संस्थांतर्गत संशोधन) पुरवते.
- देखरेख: बीआरआयसी संशोधन सल्लागार मंडळाची पहिली बैठक मार्च २०२६ मध्ये झाल्याचे वृत्त आहे. हे मंडळ बीआरआयसी संस्थांच्या संशोधनाला मार्गदर्शन करते, त्याचे पुनरावलोकन व सनियंत्रण करते आणि नवीन अभियाने विकसित करण्यास मदत करते.
मेन्सचे पैलू
- संस्थात्मक सुधारणा:
- स्वतंत्र स्वायत्त संस्थांना एका सोसायटीखाली आणल्याने कप्पेबंदपणा, दुहेरी मंजुऱ्या आणि असमान संवर्ग या समस्यांचे निराकरण होते. मंत्र्यांच्या मते हे प्रारूप इतर विभागांनी स्वीकारले आहे.
- "विलग संस्थात्मक उत्कृष्टतेच्या पलीकडे" जाऊन जाळ्यावर आधारित व्यवस्थेकडे वाटचाल करणे हे महासंचालकांचे दृष्टिकोन आहे.
- धोका: केंद्रीकृत प्रशासन विरुद्ध वैयक्तिक संस्थांची वैज्ञानिक स्वायत्तता. म्हणूनच "संयुक्त कुटुंब… ओळख आणि स्वायत्तता राखणारे" या मांडणीवर भर दिला जातो.
- आर्थिक आयाम: जैव-अर्थव्यवस्था (१० अब्ज अमेरिकी डॉलर → १९५ अब्जांहून अधिक) आणि स्टार्टअप पाया (५०–६० → ११,०००+) ही गतीची प्रमाणे म्हणून मांडली जातात. जैवउत्पादन (जैवफाउंड्री, कृत्रिम बुद्धिमत्तेशी एकात्म उत्पादन) संशोधन व विकासापलीकडे मूल्यवर्धन साधते आणि सार्वभौम तंत्रज्ञान, अन्नसुरक्षा व आरोग्यसुरक्षा यांना आधार देते.
- रूपांतरणातील दरी: बीआरआयसी–बायरॅक उद्यमशीलता कार्यक्रम आणि प्रयोगशाळेतून बाजारपेठेपर्यंतचे उद्दिष्ट हे भारताच्या कमकुवत संशोधन-ते-व्यापारीकरण साखळीला उत्तर देतात. अणुक्षेत्राच्या धर्तीवर आरडीआय निधी, एएनआरएफ आणि बायरॅक यांच्यामार्फत खासगी सहभाग वाढवण्याचे नियोजन आहे.
- मानवी भांडवल: आरोग्य व कृषी क्षेत्रांतील नियुक्त्यांसह आय३सी पीएच.डी. अभ्यासक्रम, वेलकम-निधीतून रममाण प्रशिक्षण (२५०+ अभ्यासक) आणि मुलींसाठी मार्गदर्शन प्रस्ताव हे जैवतंत्रज्ञानाला कौशल्यविकास आणि एसटीईएममधील लैंगिक समावेशनाशी जोडतात.
- आंतरराष्ट्रीय भागीदारी: बीआरआयसी–सीपीआय हेतुपत्र आणि वेलकम निधी हे भारत–ब्रिटन विज्ञान व तंत्रज्ञान अक्ष आणि भारतीय संशोधनातील परोपकारी निधीची भूमिका दर्शवतात.
- जीनोमिक्स आणि अचूक औषधोपचार: जीनोमिक्स उत्कृष्टता केंद्र आणि एम्सचे स्वारस्य आरोग्य व्यवस्थेतील स्वीकाराकडे निर्देश करतात. विचारात घ्यावयाच्या चिंता: माहिती प्रशासन, उपलब्धतेतील समानता आणि नैतिकता.
- सावधानता: ठळक आकडे (जैव-अर्थव्यवस्थेचा आकार, स्टार्टअपची संख्या) हे मंत्र्यांचे दावे आहेत; उत्तरात ते अधिकृत अंदाज म्हणून मांडावेत.
संभाव्य मेन्स प्रश्न
**जीएस३, १५ गुण:** "स्वायत्त संशोधन संस्थांना एकाच छत्र संस्थेखाली आणल्याने भारताच्या जैव-अर्थव्यवस्थेला गती मिळू शकते, परंतु संस्थात्मक स्वायत्तता कमकुवत होण्याचा धोका आहे. जैवतंत्रज्ञान संशोधन व नवोन्मेष परिषदेच्या (बीआरआयसी) संदर्भात परीक्षण करा."
संबंधित विषय
- बायोई३ धोरण; बायोराइड योजना; बायरॅक
- अनुसंधान राष्ट्रीय संशोधन प्रतिष्ठान; आरडीआय निधी; पीएम-एसटीआयएसी
- जीनोम इंडिया प्रकल्प / जीनोमिक्स आणि अचूक औषधोपचार
- जैवउत्पादन आणि जैवफाउंड्री; भारताची जैव-अर्थव्यवस्था
- भारत–ब्रिटन विज्ञान व तंत्रज्ञान सहकार्य
विषय: GS3
10 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत