BrainParrot

आवर्ती श्रमशक्ती सर्वेक्षण (पीएलएफएस) तिमाही बुलेटिन जुलै-सप्टेंबर २०२६ वरील प्रसिद्धी पत्रक

GS3फॅक्ट कार्डप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗

सारांश

सांख्यिकी व कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाच्या (एमओएसपीआय) राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालयाकडून (एनएसओ) राबवले जाणारे आवर्ती श्रमशक्ती सर्वेक्षण (पीएलएफएस) हे लोकसंख्येच्या कार्यसहभाग आणि रोजगार-बेरोजगारी स्थितीविषयीच्या आकडेवारीचा प्राथमिक स्रोत आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ अर्थव्यवस्था — रोजगार आणि श्रम आकडेवारी

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • पीएलएफएस हे सर्वेक्षण एमओएसपीआय अंतर्गत एनएसओ करते. क्रियाकलाप सहभाग तसेच रोजगार-बेरोजगारीच्या स्थितीविषयीच्या आकडेवारीचा हा प्राथमिक स्रोत आहे.
  • पीएलएफएसची नमुना निवड पद्धत जानेवारी २०२५ पासून नव्याने रचण्यात आली. त्यामुळे चालू साप्ताहिक स्थिती (सीडब्ल्यूएस) चौकटीअंतर्गत ग्रामीण आणि शहरी भारतासाठी मासिक व त्रैमासिक श्रमशक्ती अंदाज मिळतात.
  • यापूर्वीची त्रैमासिक बुलेटिन (डिसेंबर २०२४ पर्यंत) केवळ शहरी भागांपुरती होती. एप्रिल–जून २०२५ चे बुलेटिन हे ग्रामीण व शहरी अंदाज असलेले पहिले बुलेटिन होते. जुलै–सप्टेंबर २०२६ चे बुलेटिन या मालिकेतील सहावे आहे.
  • बुलेटिनमध्ये एलएफपीआर (श्रमशक्ती सहभाग दर), डब्ल्यूपीआर (कामगार लोकसंख्या गुणोत्तर), यूआर (बेरोजगारी दर) तसेच कामगारांचे रोजगार स्थिती आणि उद्योगानुसार वितरण दिले आहे. यात सीडब्ल्यूएसमधील १५ वर्षे व त्यापुढील वयाच्या व्यक्तींचा समावेश आहे, तसेच निवडक राज्यांसाठी राज्यस्तरीय एलएफपीआर/डब्ल्यूपीआर/यूआर दिले आहेत.
  • आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालयाच्या प्रक्षेपित लोकसंख्येच्या आकडेवारीचा वापर करून कामगारांची संख्या निरपेक्ष स्वरूपात (संख्येत) अंदाजित करण्याचाही प्रयत्न या बुलेटिनमध्ये केला आहे.
  • निर्देशकांच्या व्याख्या (प्रमाण): एलएफपीआर म्हणजे लोकसंख्येतील जे लोक काम करत आहेत किंवा कामाच्या शोधात/कामासाठी उपलब्ध आहेत त्यांचा वाटा. डब्ल्यूपीआर म्हणजे लोकसंख्येतील रोजगारप्राप्त लोकांचा वाटा. यूआर म्हणजे श्रमशक्तीतील बेरोजगार लोकांचा वाटा.
  • एकूण एलएफपीआर: जुलै–सप्टेंबर २०२६ मध्ये ५५.५%, जो जुलै–सप्टेंबर २०२५ मधील ५५.१% पेक्षा अधिक आहे (+०.४ टक्केवारी गुण). तो मागील तिमाहीपेक्षाही अधिक आहे. ग्रामीण एलएफपीआर: ५७.२% वरून ५८.१% (+०.९ टक्केवारी गुण). शहरी एलएफपीआर किंचित घटला (−०.३ टक्केवारी गुण).
  • महिला एलएफपीआर: ३४.७%, जो मागील तिमाहीतील ३३.२% पेक्षा अधिक आहे. शहरी पुरुष एलएफपीआर: ७७.३%, जो एप्रिल–जून २०२६ मधील ७७.०% पेक्षा अधिक आहे.
  • एकूण डब्ल्यूपीआर: वार्षिक तुलनेत +०.५ टक्केवारी गुण. ग्रामीण डब्ल्यूपीआर: +०.९ टक्केवारी गुण. शहरी डब्ल्यूपीआर: स्थिर.
  • तिमाही-दर-तिमाही डब्ल्यूपीआर: पुरुष ७३.४% आणि महिला ३२.८%, दोन्हींत सुधारणा.
  • एकूण यूआर: जुलै–सप्टेंबर २०२६ मध्ये ५.१%, जो मागील तिमाहीतील ५.४% पेक्षा कमी आहे.
  • ग्रामीण यूआर: ४.३% (एक वर्षापूर्वी ४.४%). ग्रामीण पुरुष यूआर: ४.४%, जो ४.७% वरून ०.३ टक्केवारी गुणांनी कमी झाला. (प्रकाशनात वर्ष “२०२६५” असे छापले आहे; ते २०२५ असे वाचावे.)
  • शहरी यूआर: पुरुष ६.२% वरून ६.१%; महिला ९.०% वरून ८.८%.
  • हंगामी (कॅज्युअल) मजुरांचा वाटा (वार्षिक तुलनेत): ग्रामीण २२.२% वरून २१.७% (−०.५ टक्केवारी गुण); शहरी १०.९% वरून १०.७% (−०.२ टक्केवारी गुण). तिमाही-दर-तिमाही तुलनेतही तो घटला.
  • ग्रामीण रोजगार स्थिती: स्वयंरोजगार स्थिर; नियमित वेतन/पगारदार रोजगार ०.६ टक्केवारी गुणांनी वाढला.
  • शहरी रोजगार स्थिती: स्वयंरोजगार ०.४ टक्केवारी गुणांनी वाढला; नियमित वेतन/पगारदार रोजगार किंचित घटला.
  • क्षेत्रनिहाय वाटा (ग्रामीण, वार्षिक तुलनेत): दुय्यम क्षेत्र (खाणकाम व उत्खननासह) २१.०% वरून २१.९%; तृतीय क्षेत्र २१.३% वरून २१.४%. शहरी दुय्यम आणि तृतीय क्षेत्रांचे वाटे साधारणतः स्थिर आहेत.
  • १५ वर्षे व त्यापुढील वयाच्या रोजगारप्राप्त व्यक्तींचा अंदाज: तिमाहीत सरासरी ५७.९ कोटी. यापैकी ४०.५ कोटी पुरुष आणि १७.४ कोटी महिला आहेत.
  • बुलेटिन एमओएसपीआयच्या अधिकृत संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे.

संबंधित विषय

  • श्रमबाजार निर्देशक (एलएफपीआर, डब्ल्यूपीआर, यूआर, सीडब्ल्यूएस विरुद्ध यूपीएस) आणि भारतातील रोजगार आकडेवारीचे स्रोत

विषय: GS3

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

10 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत