BrainParrot

स्विफ्ट पेमेंट प्रणालीला पर्याय कोणते आहेत?

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: द हिंदू, 25 सप्टेंबर, 2026

सारांश

  • अलीकडील ब्रिक्स शिखर परिषदेतील नवी दिल्ली जाहीरनाम्यात, गटांतर्गत व्यापार आणि देयके राष्ट्रीय चलनांत वाढवण्याची वचनबद्धता सदस्य देशांनी व्यक्त केली.
  • काही दिवस आधी रॉयटर्सच्या वृत्तानुसार, राजकीय आणि तांत्रिक अडथळे असूनही, ब्रिक्सच्या सीमापार देयकांसाठी मध्यवर्ती बँक डिजिटल चलने (सीबीडीसी) जोडण्याचा आग्रह भारत धरणार आहे. सीबीडीसी जोडणीचा प्रस्ताव जाहीरनाम्याचा भाग नव्हता.
  • बेल्जियममधील स्विफ्ट प्रणालीला असलेले प्रमुख पर्याय आणि त्यांची सध्याची कामगिरी, तसेच भारत-रशिया व्यापाराचे देयक कसे होते, याचा आढावा या स्पष्टीकरणात घेतला आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ — अर्थव्यवस्था: बँकिंग व पेमेंट प्रणाली, आंतरराष्ट्रीय वित्त; जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: ब्रिक्स

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • स्विफ्ट: बेल्जियममधील संदेशवहन प्रणाली (सेटलमेंट प्रणाली नव्हे).
  • लेखात नमूद केलेले पर्याय:
  • प्रकल्प एमब्रिज: बहु-सीबीडीसी व्यासपीठ.
  • सीआयपीएस: चीनची सीमापार आंतरबँक देयक प्रणाली.
  • एसपीएफएस: रशियाची वित्तीय संदेश हस्तांतरण प्रणाली.
  • सेपामा: इराणची आंतरबँक दूरसंचार प्रणाली.
  • लेखानुसार एमब्रिजमधील सहभागी: थायलंडची मध्यवर्ती बँक, संयुक्त अरब अमिरातीची मध्यवर्ती बँक, पीपल्स बँक ऑफ चायनाची डिजिटल करन्सी संस्था, हाँगकाँग मॉनेटरी अथॉरिटी, सौदी मध्यवर्ती बँक.
  • आंतरराष्ट्रीय व्यवहार बँक (बीआयएस) ही मध्यवर्ती बँकांच्या मालकीची आंतरराष्ट्रीय वित्तीय संस्था असून आंतरराष्ट्रीय चलनविषयक व वित्तीय सहकार्याला चालना देणे हा तिचा हेतू आहे.
  • विशेष आहरण हक्क (एसडीआर): आयएमएफने निर्माण केलेली आंतरराष्ट्रीय राखीव मालमत्ता. रेन्मिन्बी एसडीआर टोपलीत आहे.
  • मध्यवर्ती बँक डिजिटल चलन (सीबीडीसी): मध्यवर्ती बँकेने जारी केलेले डिजिटल कायदेशीर चलन.
  • इतर प्रणाली: अमेरिकेतील क्लिअरिंग हाऊस इंटरबँक पेमेंट्स सिस्टीम (सीएचआयपीएस) — खूप मोठी प्रस्थापित प्रणाली.

आकडेवारी आणि तपशील

  • रॉयटर्स (परिषदेपूर्वी): ब्रिक्सची सीबीडीसी जोडण्याचा आग्रह भारत धरणार. जगभरात डिजिटल चलनांचा मर्यादित स्वीकार असल्याने अंमलबजावणी गुंतागुंतीची होऊ शकते. हा प्रस्ताव नवी दिल्ली जाहीरनाम्यात नव्हता.
  • सीआयपीएस:
  • २०१५ मध्ये सुरू; पीपल्स बँक ऑफ चायनाचे पाठबळ; युआनचे आंतरराष्ट्रीयीकरण हा हेतू.
  • जागतिक बँकांना ऑफशोअर युआन क्लिअरिंग केंद्रांशिवाय, देशांतर्गत पातळीवर थेट सीमापार युआन व्यवहारांचे क्लिअरिंग करता येते.
  • भारत वगळता सर्व ब्रिक्स सदस्यांसह १२०+ देशांतील सहभागी.
  • २०२५ मध्ये दररोज सरासरी ६७९.८ अब्ज युआनची प्रक्रिया केली (साउथ चायना मॉर्निंग पोस्ट), जी सीएचआयपीएसपेक्षा अजूनही खूपच कमी आहे.
  • बिस्वजित धर (द हिंदू, नोव्हेंबर २०२५) यांच्या मते, रेन्मिन्बीचा एसडीआर टोपलीतील समावेश सीआयपीएसच्या स्वीकारार्हतेला चालना देणारा ठरला आहे.
  • सिंघुआ विद्यापीठाच्या अभ्यासानुसार (जू जियांदोंग) बीजिंग जागतिक बहु-चलन व्यासपीठाकडे वाटचाल करत आहे.
  • एसपीएफएस:
  • पाश्चात्त्य निर्बंध टाळण्यासाठी रशियाने २०१४ मध्ये विकसित केली. २०२२ मध्ये रशियन बँका स्विफ्टमधून वगळल्या गेल्या तेव्हा तिचा उपयोग झाला.
  • २०२३ मध्ये ५० नवीन संस्था सामील झाल्या आणि एकूण संख्या ४४० झाली, त्यांपैकी १०० पेक्षा जास्त अनिवासी आहेत (अल्ला बाकिना, रशियन मध्यवर्ती बँक).
  • सेपामा: २०२३ मध्ये इराणच्या मध्यवर्ती बँकेनुसार, इराणी बँकांच्या ५२ शाखा आणि नाव न सांगितलेल्या चार परदेशी बँका एसपीएफएस वापरणाऱ्या १०६ बँकांशी जोडल्या गेल्या.
  • एमब्रिज:
  • हाँगकाँग मॉनेटरी अथॉरिटी आणि थायलंडची मध्यवर्ती बँक यांनी २०१९ मध्ये प्रणाली सुरू केली, तेव्हापासून बीआयएसने तिला मार्गदर्शन केले.
  • २०२४ मध्ये ती किमान व्यवहार्यता स्तरावर पोहोचली; प्रतिनिधी बँकांशिवाय थेट सीबीडीसी सेटलमेंटसाठी ती खास बनवलेली एमब्रिज लेजर ब्लॉकचेन वापरते.
  • बीआयएस ३१ ऑक्टोबर २०२४ रोजी बाहेर पडली. रशियावरील निर्बंध टाळण्यासाठी ब्रिक्सच्या उपक्रमाला एमब्रिजचा आधार मिळू शकत असल्याने ही माघार घेतल्याचे माध्यमांच्या वृत्तांत म्हटले होते.
  • फोर्ब्सच्या वृत्तानुसार, २०२५ च्या अखेरीपर्यंत एमब्रिज प्रत्यक्षात डॉलर प्रतिनिधी प्रणालीबाहेरील, चीन–आखात व्यापारासाठी रेन्मिन्बी-आधारित घाऊक सेटलमेंट मार्ग बनला होता.
  • भारत-रशिया:
  • द्विपक्षीय व्यापारातील ९६% हिस्सा रूबल आणि रुपये यांचा आहे (इव्हान नोसोव, भारतातील स्बरबँकेचे प्रमुख).
  • २२ रशियन बँका (पायाभूत सुविधा उभारण्याची जबाबदारी असलेली रशियाची सर्वात मोठी कर्जदाता स्बरबँकेसह) आणि १७ भारतीय बँका व्यापाराला सेवा देतात.
  • रशियाने इतर देशांसोबत उभारलेल्या सर्वांत चांगल्या प्रस्थापित देयक यंत्रणांपैकी ही एक असल्याचे नोसोव यांनी म्हटले.
  • भारत हा रशियन तेलाचा दुसरा सर्वांत मोठा आयातदार आहे.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • स्थिर संकल्पना: आंतरराष्ट्रीय देयकांना दोन स्तर लागतात: संदेशवहन स्तर (बँकांमधील सूचना) आणि सेटलमेंट स्तर (प्रत्यक्ष निधी हस्तांतरण — प्रतिनिधी बँका, क्लिअरिंग प्रणाली किंवा मध्यवर्ती बँकांमार्फत). स्विफ्ट हा संदेशवहन स्तर आहे. चलनाची आंतरराष्ट्रीय भूमिका (राखीव, बिलिंग, देयके) त्या चलनाच्या जारीकर्त्याला सामर्थ्य देते. निर्बंधांमुळे एखादा देश या प्रणालीपासून तोडला जाऊ शकतो.
  • डी-डॉलरायझेशनची मोहीम: युद्धे आणि अमेरिकेकडून निर्बंधांसाठी डॉलरचा वापर यांमुळे ग्लोबल साउथ पर्यायांकडे वळत आहे. या प्रयत्नांना लेखात विस्कळीत म्हटले आहे.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – अर्थव्यवस्था: बँकिंग, पेमेंट प्रणाली, बाह्य क्षेत्र, सीबीडीसी; जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध: गट (ब्रिक्स), वित्ताचे शस्त्रीकरण, निर्बंध

पार्श्वभूमी

स्विफ्ट (सोसायटी फॉर वर्ल्डवाइड इंटरबँक फायनान्शियल टेलिकम्युनिकेशन)

ब्रिक्स पे / ब्रिक्स सीमापार देयक उपक्रम

अधिक संदर्भ

  • प्रकल्प नेक्सस: बीआयएस इनोव्हेशन हबने संकल्पित केलेला हा प्रकल्प, भारताच्या यूपीआय आणि विद्यमान द्विपक्षीय जलद-देयक जोडण्यांवर आधारित, देशांतर्गत जलद देयक प्रणालींना जोडून तात्काळ बहुपक्षीय सीमापार किरकोळ देयके शक्य करतो. भारत आणि चार आसियान देश (मलेशिया, फिलिपाईन्स, सिंगापूर आणि थायलंड) हे संस्थापक सदस्य आहेत. बीआयएससोबतचा करार ३० जून २०२४ रोजी बेसल येथे सही झाला.
  • एमब्रिज सीबीडीसी व्यासपीठावरील सेटलमेंट व्यवहारांपैकी ९५% पेक्षा जास्त व्यवहार चीनच्या डिजिटल युआनमध्ये होत असल्याचे सांगितले जाते.
  • स्विफ्टला पर्याय उभारण्यातील आव्हाने: अत्यंत निर्बंधग्रस्त देशांसोबत स्विफ्ट पर्यायात सहभागी होणाऱ्या संस्थांना दुय्यम निर्बंधांचा धोका, युआनच्या वर्चस्वाचा धोका, भू-राजकीय मतभेद, नियामक विखंडन, विस्तारक्षमता आणि सायबर सुरक्षेच्या चिंता.
  • सुचवलेला दृष्टिकोन: द्विपक्षीय स्थानिक चलन सेटलमेंटपासून सुरुवात करून, पुढे डिजिटल देयक जाळ्यात त्याचे रूपांतर करणे.

मेन्सचे पैलू

  • पर्याय का हवेत: निर्बंध आणि डॉलरचे शस्त्रीकरण — २०२२ मध्ये रशियन बँकांना स्विफ्टमधून वगळण्यात आल्याचे उदाहरण — यामुळे बंद करता येणार नाहीत असे पर्याय देशांना हवे आहेत.
  • विखंडित रचना:
  • सीआयपीएस हा चीनचा युआन मार्ग आहे.
  • एसपीएफएस ही रशियाची निर्बंध-प्रेरित प्रणाली आहे.
  • एमब्रिज पाश्चात्त्य सहभागाशिवाय मध्यवर्ती बँकांना जोडते.
  • प्रत्येक प्रणाली एका देशाच्या सामरिक गरजा प्रतिबिंबित करते, त्यामुळे त्या मिळून एकच ब्रिक्स प्रणाली बनत नाहीत.
  • भारतासाठी युआन वर्चस्वाचा धोका: एमब्रिज रेन्मिन्बी सेटलमेंट मार्गासारखे काम करते आणि सीआयपीएस भारत वगळता प्रत्येक ब्रिक्स सदस्याला व्यापते. डॉलर अवलंबित्वाच्या जागी युआन अवलंबित्व येण्याची भारताला चिंता आहे.
  • भारताचा दृष्टिकोन: भारत सीबीडीसी जोडणी आणि स्थानिक चलन सेटलमेंटला प्राधान्य देतो. भारत-रशिया रुपया-रूबल यंत्रणा (९६% व्यापार) हे द्विपक्षीय सेटलमेंटचे कार्यरत प्रारूप आहे. भारताचा प्रस्ताव जाहीरनाम्यात समाविष्ट झाला नाही, यातून सहमतीच्या मर्यादा दिसतात.
  • व्याप्ती आणि तांत्रिक मर्यादा: सीआयपीएस दररोज ६७९.८ अब्ज युआन हाताळते, तरीही ती सीएचआयपीएसपेक्षा खूपच लहान आहे. जगभरात सीबीडीसीचा स्वीकार मर्यादित आहे आणि आंतरकार्यक्षमता तांत्रिकदृष्ट्या कठीण आहे.
  • भारतासाठी पुढील वाटचाल:
  • यूपीआय आणि रुपया सेटलमेंटला चालना देणे;
  • द्विपक्षीय स्थानिक चलन करार सुरू ठेवणे;
  • आंतरकार्यक्षम, तटस्थ मार्ग राखणे;
  • जागतिक वित्तव्यवस्थेपासून फारकत न घेता निर्बंधांपासून संरक्षण (हेजिंग) करणे.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३ / जीएस२, १५ गुण:** "आर्थिक निर्बंधांपासून संरक्षण मिळवण्यासाठी देश प्रयत्न करत असताना स्विफ्टला पर्याय उदयास येत आहेत. त्यांच्या शक्यतांचे मूल्यमापन करा आणि भारतासमोरील पर्यायांची चर्चा करा."

संबंधित विषय

  • मध्यवर्ती बँक डिजिटल चलन (ई-रुपया), यूपीआय आणि त्याच्या आंतरराष्ट्रीय जोडण्या
  • ब्रिक्स: न्यू डेव्हलपमेंट बँक, कंटिन्जंट रिझर्व्ह अरेंजमेंट; ब्रिक्स विस्तार
  • रुपयाचे आंतरराष्ट्रीयीकरण: रिझर्व्ह बँकेची विशेष रुपया वोस्ट्रो खाती आणि स्थानिक चलन सेटलमेंट
  • आयएमएफचा एसडीआर आणि आंतरराष्ट्रीय चलन प्रणाली
  • निर्बंध आणि दुय्यम निर्बंध; डी-डॉलरायझेशन
  • भारत-रशिया आर्थिक संबंध (तेल व्यापार)

विषय: GS3अर्थव्यवस्था

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

25 सप्टेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत