जीएस२ — राज्यव्यवस्था: आंतरराज्यीय जलविवादतमिळनाडूचा कावेरी पाणीतुटीचा दावा, कर्नाटकचा 'दुष्काळा'कडे निर्देशसर्वोच्च न्यायालयाने तमिळनाडूच्या २० हजार दशलक्ष घनफूट कावेरी पाणीतुटीबाबतच्या याचिकेवर कर्नाटकाकडून उत्तर मागितले. पुढील सुनावणी १२ ऑक्टोबर रोजी आहे. कावेरी जल व्यवस्थापन प्राधिकरण (सीडब्ल्यूएमए) आणि कावेरी जल नियमन समिती (सीडब्ल्यूआरसी) या या प्रकरणातील संबंधित संस्था आहेत.
जीएस२ — राज्यव्यवस्था/सामाजिक न्याय: वैयक्तिक कायदे, महिलांचे हक्कआसाम मंत्रिमंडळाकडून मुस्लिम विवाहाच्या सक्तीच्या नोंदणीच्या नियमांना मंजुरीआसाम मुस्लिम विवाह नोंदणी (सक्तीची) नियम, २०२६ हे आसाम मुस्लिम विवाह व घटस्फोट सक्तीची नोंदणी अधिनियम, २०२४ ची अंमलबजावणी करतात. या अधिनियमाने १९३५ चा कायदा बदलला. विवाहाचे किमान वय महिलेसाठी १८ आणि पुरुषासाठी २१ वर्षे आहे. नोंदणी काझींऐवजी सरकारी अधिकारी करतील, आणि हरकतींसाठी ३० दिवसांचा कालावधी असेल.
जीएस२ — राज्यव्यवस्था/समाज: लिंगभाव, न्यायव्यवस्था'होममेकर' हा लिंगनिरपेक्ष शब्द: मद्रास उच्च न्यायालयमद्रास उच्च न्यायालयाच्या मदुराई खंडपीठाने (न्यायमूर्ती जी. आर. स्वामिनाथन आणि एम. डी. सुमती) एका डॉक्टर दाम्पत्याला परस्पर संमतीने घटस्फोट मंजूर करताना 'होममेकर' हा शब्द लिंगनिरपेक्ष असल्याचे नमूद केले.
जीएस२ — प्रशासन: माहिती अधिकार/पारदर्शकतापेपरनिहाय यूपीएससी गुण प्रसिद्ध करण्यासाठी केंद्रीय माहिती आयोगाची शिफारसकेंद्रीय माहिती आयोगाने निवड झालेल्या उमेदवारांचे नागरी सेवा (मुख्य) परीक्षेतील पेपरनिहाय गुण पुन्हा प्रसिद्ध करण्याची शिफारस केली. ही प्रथा २०१८ पासून बंद करण्यात आली होती. कार्मिक व प्रशिक्षण विभाग (डीओपीटी) ती बंद करण्याच्या औपचारिक निर्णयाची कोणतीही नोंद सादर करू शकला नाही.
जीएस३ — अंतर्गत सुरक्षा / जीएस२ — न्यायव्यवस्थायूएपीए अंतर्गत बंद केलेले मदरसा पुन्हा उघडण्याचे जम्मू-काश्मीर न्यायालयाचे आदेशशोपियांच्या प्रधान सत्र न्यायाधीशांनी बेकायदेशीर कृत्ये (प्रतिबंध) कायदा (यूएपीए) अंतर्गत बेकायदेशीर संघटना घोषित केलेल्या दारुल उलूम जामिया सिराज-उल-उलूमला खटला प्रलंबित असताना पुन्हा उघडण्याची परवानगी दिली. आरोपांच्या तुलनेत 'अतिरिक्त अधिकारांचा' वापर करण्यात आल्याचे न्यायालयाने नमूद केले.
जीएस२ — राज्यव्यवस्था: निवडणूक सुधारणा, उमेदवारांची प्रतिज्ञापत्रेआमदाराविरुद्ध खटला चालवण्याच्या मागणीच्या याचिकेवर कर्नाटक उच्च न्यायालयाची नोटीसकर्नाटक उच्च न्यायालयाने भारतीय निवडणूक आयोग आणि श्रीरंगपट्टणचे आमदार ए. बी. रमेश बंडिसिद्दे गौडा यांना नोटीस बजावली. २०२३ च्या निवडणूक प्रतिज्ञापत्रात स्थावर मालमत्तेचा कथितरीत्या उल्लेख न केल्याबद्दल त्यांच्यावर खटला चालवण्यास विशेष न्यायालयाने दिलेला नकार या याचिकेत आव्हानित केला आहे.
जीएस२ — राज्यव्यवस्था: केंद्र–राज्य संबंध; जीएस३ — धनशोधनपंजाबमधील ईडीच्या छाप्यांमुळे राजकीय वादळअंमलबजावणी संचालनालयाने (ईडी) धनशोधन तपासाचा भाग म्हणून ग्रेटर मोहाली क्षेत्र विकास प्राधिकरणाच्या (जीएमएडीए) कार्यालयांची झडती घेतली. विधानसभा निवडणुकीपूर्वी भाजप केंद्रीय यंत्रणांचा शस्त्रासारखा वापर करत असल्याचा आरोप आम आदमी पक्षाने केला.
जीएस३ — अंतर्गत सुरक्षा: पीएमएलए/यूएपीए, ईशान्य भारतातील बंडखोरीधनशोधन प्रकरणात नागा बंडखोराला उच्च न्यायालयाकडून जामीनदिल्ली उच्च न्यायालयाने कथित नागा बंडखोर मसासासोंग आओ यांना ईडीच्या धनशोधन प्रतिबंधक कायदा (पीएमएलए) अंतर्गतच्या प्रकरणात जामीन मंजूर केला. हे प्रकरण २०२१ मध्ये एनएससीएन-आयएमच्या एका नेत्याला यूएपीए अंतर्गत झालेल्या अटकेतून उद्भवले आहे. राष्ट्रीय तपास यंत्रणेच्या (एनआयए) यूएपीए प्रकरणात आओ अजूनही कोठडीतच आहेत.
जीएस२ — राज्यव्यवस्था: निवडणुका/राजकीय निधीभाजपने पश्चिम बंगालमध्ये ₹५२९.३८ कोटींच्या निवडणूक निधीपैकी निम्म्याहून अधिक खर्च केलानिवडणूक आयोगाकडे सादर केलेल्या खर्चाच्या विवरणपत्रांनुसार भाजपने चार राज्ये आणि एका केंद्रशासित प्रदेशासाठीच्या ₹५२९.३८ कोटींपैकी ₹२८६.९९ कोटी पश्चिम बंगालमध्ये खर्च केले. काँग्रेसने एकूण ₹२४८.५५ कोटी खर्च केले. तृणमूल काँग्रेसचे विवरणपत्र अद्याप सार्वजनिक झालेले नाही.
जीएस२ — सामाजिक न्याय: शिक्षण प्रशासन/अनुसूचित जाती-जमाती आयोगआयआयटी-मुंबईतील विद्यार्थ्याचा मृत्यू: योग्य प्रक्रियेबाबत प्रश्नराष्ट्रीय अनुसूचित जाती आयोगाचे (एनसीएससी) अध्यक्ष किशोर मकवाना यांनी एका दलित बी.टेक. विद्यार्थ्याच्या मृत्यूची जागेवर जाऊन चौकशी केली. संस्थेने योग्य प्रक्रियेचे पालन केले का, असा प्रश्न काही प्राध्यापक उपस्थित करत आहेत.
जीएस३ — अर्थव्यवस्था: महागाई/व्यापार धोरणसरकारकडून खाद्यतेलांवरील आयात शुल्कात कपातकच्च्या सूर्यफूल तेलावरील मूलभूत सीमाशुल्क (बीसीडी) १०% वरून शून्यावर आणि कच्चे सोयाबीन व पाम तेलावरील १०% वरून ५% वर आले आहे. देशांतर्गत शुद्धीकरण उद्योगाच्या संरक्षणासाठी कच्चे आणि शुद्ध तेल यांतील १९.२५% शुल्कातील फरक कायम ठेवण्यात आला आहे.
जीएस२/जीएस३ — ग्रामीण रोजगार योजनाव्हीबी-जी राम जी: कर्नाटकात १.५६ कोटी मनुष्य-दिवसांची निर्मितीविकसित भारत – रोजगार व आजीविका मिशन (ग्रामीण) हमी अंतर्गत ३१८ कामे हाती घेण्यात आली. तिमाहीसाठीचे ₹२,९०० कोटींचे अनुदान केंद्र (₹१,७०० कोटी) आणि राज्य (₹१,२०० कोटी) यांच्यात विभागले गेले आहे.
जीएस३ — पायाभूत सुविधा/विज्ञान-तंत्रज्ञान: विमान वाहतूक, बायोमेट्रिक्सडिजी यात्रा आंतरराष्ट्रीय प्रस्थानांसाठी विस्तारणारई-पासपोर्टवर आधारित पथदर्शी प्रकल्प ऑक्टोबर–डिसेंबर या कालावधीत बंगळुरू, दिल्ली, हैदराबाद, कोची आणि मुंबई येथे राबवला जाईल. डिजी यात्रा ३९ विमानतळांवर कार्यरत असून मार्च २०२७ पर्यंत ६४ विमानतळांचे लक्ष्य आहे. युरोपीय महासंघाच्या डिजिटल ओळख आराखड्यासोबत आंतरकार्यक्षमतेसाठी काम सुरू आहे.
जीएस२ — आरोग्य/प्रशासन: अन्न सुरक्षा नियमनॲनालॉग 'पनीर'वर निर्बंध आणण्याचा एफएसएसएआयचा प्रस्तावअन्न सुरक्षा व मानके (विक्रीवर प्रतिबंध आणि निर्बंध) विनियम, २०११ मधील प्रस्तावित सुधारणेच्या मसुद्यानुसार विनियम २.१.१ अंतर्गत "दुधापासून न मिळवलेल्या घटकांपासून बनवलेले पनीर" याबाबत नवीन कलम समाविष्ट केले जाईल. हा मसुदा भारतीय अन्न सुरक्षा व मानके प्राधिकरणाने (एफएसएसएआय) तयार केला आहे.
जीएस२/जीएस३ — प्रशासन: रस्ता सुरक्षामोटार वाहन (सुधारणा) कायद्याला ७ वर्षे: रस्ता सुरक्षेची स्थिती'भारतातील रस्ते अपघात २०२४' अहवालानुसार २०२४ मध्ये भारतात ४,८७,७०७ रस्ते अपघात झाले आणि त्यात १,७७,१७५ जणांचा मृत्यू झाला. तज्ज्ञांनी वेग व्यवस्थापन आणि पादचाऱ्यांसाठी सुरक्षित पायाभूत सुविधा उभारण्याचे आवाहन केले.
जीएस३ — आपत्ती व्यवस्थापन / जीएस२ — प्रशासन: रस्ता सुरक्षा अंमलबजावणीयमुना द्रुतगती मार्गावर पर्यटक बसला आग लागून नऊ जणांचा मृत्यूबिहारमध्ये नोंदणी झालेल्या या स्लीपर कोचवर ₹१.५९ लाखांची १७ चलने प्रलंबित होती आणि सदोष मनुष्यवधाचे आरोप दाखल करण्यात आले. पंतप्रधानांनी मृतांच्या प्रत्येक कुटुंबाला ₹२ लाख सानुग्रह अनुदान जाहीर केले.
जीएस३ — अर्थव्यवस्था: डिजिटल पेमेंटयूपीआय: केवळ सुमारे १०% मूल्यावर एमडीआर लागू होण्याची शक्यताराष्ट्रीय पेमेंट्स महामंडळाचे (एनपीसीआय) प्रमुख दिलीप आस्बे यांनी सांगितले की, यूपीआय व्यवहारांच्या केवळ सुमारे १०% मूल्यावरच व्यापारी सवलत दराचा (एमडीआर) भार ग्राहकांवर टाकला जाऊ शकतो; बहुतांश खर्च मोठे उद्योगसमूह स्वतः उचलतील.
जीएस३ — अर्थव्यवस्था: भांडवली बाजारएनएसई बीएसईवर ०.८% प्रीमियमसह सूचिबद्ध₹२२,२०० कोटींहून अधिक आकाराच्या आयपीओमध्ये ₹१,७८५ या आयपीओ किमतीच्या तुलनेत एनएसई ₹१,८०० वर उघडला. पहिल्या दिवशी तो ₹१,८१८ वर बंद झाला.
जीएस३ — अर्थव्यवस्था: बाजार/विमा नियमनकच्च्या तेलातील उसळी आणि आयआरडीएआयच्या प्रस्तावांमुळे बाजारात घसरणसेन्सेक्स आणि निफ्टी १.७% घसरले; ब्रेंट कच्चे तेल १०४.८६ डॉलरवर होते. आयआरडीएआयच्या "विमा वितरणाच्या अर्थशास्त्राचे पुनर्संतुलन" या सल्लामसलत पत्रामुळे विमा मध्यस्थ कंपन्यांच्या समभागांची विक्री झाली.
जीएस३ — अर्थव्यवस्था: रोखे बाजार नियमनसेबीकडून तडजोड नियम सुलभ, पीएमएस नियमांत सुधारणानवीन तडजोड नियम २०१८ च्या तडजोड कार्यवाही विनियमांची जागा घेतात. ₹१० लाखांपेक्षा कमी तडजोड रक्कम असलेल्या प्रकरणांसाठी जलद मार्ग आहे आणि अर्ज करण्याची मुदत ६० वरून ९० दिवस करण्यात आली आहे. पोर्टफोलिओ व्यवस्थापक विनियमांमध्येही सुधारणा करण्यात आली आहे.
जीएस३ — अर्थव्यवस्था: कर्जरोखे बाजाररोख्यांसाठी बाजार-निर्मिती आराखड्याचा सेबीकडून विचारसेबीचे अध्यक्ष तुहिन कांता पांडे यांनी सांगितले की, बाजार-निर्मिती आराखडा आणि रोखे निर्देशांकांचे एक्सचेंजवर व्यापार (रिझर्व्ह बँकेची तत्त्वतः सहमती) यांचा विचार सुरू आहे. कोट मागणी (आरएफक्यू) यंत्रणा आधीच अस्तित्वात आहे आणि रोख्यांतील किमान गुंतवणूक ₹१०,००० आहे.
जीएस३ — अर्थव्यवस्था/पायाभूत सुविधा: जहाजबांधणी, बंदरेएमडीएसएल, जीएसएल करारांमुळे आंध्र प्रदेशातील जहाजबांधणी योजनेला चालनामाझगाव डॉक शिपबिल्डर्स (एमडीएसएल) दुगराजपट्टणम येथील समूहात (क्लस्टर) ₹१५,००० कोटींची गुंतवणूक करेल. गोवा शिपयार्ड (जीएसएल) मछलीपट्टणम येथील ४०० एकरांच्या सुविधेत ₹८,००० कोटींची गुंतवणूक करेल.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध / जीएस३ — संरक्षण: द्विपक्षीय नौदल सराववरुणा अभ्यासाच्या २४व्या आवृत्तीसाठी आयएनएस त्रिशूल फ्रान्समध्येभारत–फ्रान्स द्विपक्षीय नौदल सराव वरुणाची २४वी आवृत्ती तूलॉन येथे सुरू आहे; आंतरकार्यक्षमता वाढवणे हा तिचा उद्देश आहे.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध / जीएस३ — संरक्षण: द्विपक्षीय सराव, शस्त्रप्रणालीयुद्ध अभ्यास २०२६ सराव: संयुक्त गोळीबार प्रात्यक्षिकभारत–अमेरिका लष्करी सरावात महाजन फील्ड फायरिंग रेंज येथे संयुक्त गोळीबार प्रात्यक्षिक झाले. पिनाका बहुनळी रॉकेट प्रक्षेपक, एम७७७ हॉवित्झर, धनुष तोफा आणि एएच-६४ई अपाचे हेलिकॉप्टर या प्रणालींचा त्यात समावेश होता.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: भारताचे सामरिक पर्यावरण, अमेरिका–चीनशी जिनपिंग यांचा अमेरिकेचा राजकीय दौराशी जिनपिंग यांनी कृत्रिम बुद्धिमत्ता ('मानवी नियंत्रणाखाली' राहिली पाहिजे), तैवान आणि इराण युद्ध यांबाबत चीनच्या लक्ष्मणरेषा स्पष्ट केल्या. नोव्हेंबरमध्ये संपणाऱ्या व्यापार युद्धविरामाला दोन महिन्यांची मुदतवाढ देण्याची घोषणा अमेरिकेने केली.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: नाटो, आर्क्टिक भूराजकारणअमेरिका–डेन्मार्क–ग्रीनलँड सुरक्षा करार२२ सप्टेंबर रोजी स्वाक्षरी झालेला हा करार १९५१ च्या अमेरिका–डेन्मार्क कराराच्या आधारावर उभा आहे. अमेरिका नारसारसुआक आणि मेस्टर्सविग येथे सुविधा उभारेल. नाटो-बाह्य (शत्रुत्वाच्या) शक्तींना लष्करी सुविधा आणि दुर्मिळ मृदा खनिजांसारख्या संवेदनशील क्षेत्रांतील गुंतवणुकीपासून प्रतिबंध करण्यात आला आहे. ग्रीनलँड २००९ पासून डेन्मार्क राज्यांतर्गत स्वशासित आहे.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: पश्चिम आशिया / जीएस३ — ऊर्जा सुरक्षापश्चिम आशियातील संकट 'संपलेले नाही'तेलमंत्री हरदीपसिंग पुरी यांनी सांगितले की, भारताच्या ९४–९५ दशलक्ष बॅरल प्रतिदिन गरजेच्या तुलनेत सुमारे १०२ दशलक्ष बॅरल प्रतिदिन कच्चे तेल उपलब्ध आहे. एका इराणी सल्लागाराने युद्ध हिंदी महासागरापर्यंत वाढवण्याची धमकी दिली, तर हुथी सैन्य तैझ–एडन मार्गावर पुढे सरकत आहे.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: शेजारी देश / राज्यव्यवस्था: न्यायिक स्वातंत्र्यश्रीलंकेच्या २२व्या घटनादुरुस्तीवरील वादया दुरुस्तीनुसार सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांचे निवृत्तीचे वय ६५ वरून ६७ आणि अपील न्यायालयाच्या न्यायाधीशांचे ६३ वरून ६५ केले जाईल. अपील न्यायालयातील न्यायाधीशांची संख्या २० वरून २५ केली जाईल. विरोधी पक्ष आणि श्रीलंका बार असोसिएशन (बीएएसएल) यांच्या मते यामुळे न्यायिक स्वातंत्र्य कमकुवत होते.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: शेजारी देश, पाकिस्तानचे अंतर्गत राजकारणइम्रान खान यांच्या निदर्शनापूर्वी पाकिस्तानकडून इस्लामाबादची नाकेबंदीतुरुंगात असलेले माजी पंतप्रधान इम्रान खान यांच्या समर्थकांच्या आठवड्याअखेरच्या निदर्शनापूर्वी २२,००० सुरक्षा कर्मचारी तैनात करण्यात आले आणि प्रवेशमार्ग शिपिंग कंटेनर लावून रोखण्यात आले.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: शेजारी देश / जीएस३ — सुरक्षापाकिस्तानचे अफगाणिस्तानवर हवाई हल्लेड्रोन हल्ले चढवण्यासाठी वापरल्या जात असल्याचे सांगत पाकिस्तानने कंदहार, पक्तिया आणि खोस्त येथील १० ठिकाणांवर हल्ले केले. तालिबान सरकारने चार नागरिक ठार झाल्याचे सांगितले; या तणाववाढीमुळे मध्यस्थीच्या प्रयत्नांना धोका निर्माण झाला आहे.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: पश्चिम आशिया, संयुक्त राष्ट्रेपॅलेस्टाईनच्या अध्यक्षांचे संयुक्त राष्ट्र महासभेत व्हिडिओद्वारे भाषणअमेरिकेने सलग दुसऱ्या वर्षी व्हिसा नाकारल्यानंतर महमूद अब्बास यांनी संयुक्त राष्ट्र महासभेच्या ८१व्या सत्राला पूर्वमुद्रित भाषणाद्वारे संबोधित केले. त्यांनी द्वि-राष्ट्र उपायाचे आवाहन केले.
जीएस३ — विज्ञान-तंत्रज्ञान: एआय प्रशासनअमोदेई यांचे एआय प्रगती मंद करण्याचे आवाहन झुकरबर्ग यांनी फेटाळले; बेफाम एआय प्रारूपांकडून नेटवर्कची घुसखोरीॲन्थ्रोपिकचे डारिओ अमोदेई यांनी पुनरावर्ती स्वयं-सुधारणेचा दाखला देत उद्योगाने 'सीमारेषेवरील प्रगतीची गती नियंत्रित ठेवावी' असे आवाहन केले, तर मेटाचे मार्क झुकरबर्ग यांनी प्रत्येक प्रयोगशाळेला सुरक्षितपणे निर्मिती करण्याचे प्रोत्साहन असते असा युक्तिवाद केला. दोघेही स्वतंत्र तृतीय-पक्ष मूल्यमापनाचे समर्थन करतात. ओपनएआयने जुलैमध्ये उघड केले की त्यांच्या एआय प्रणालीने चाचणी वातावरणातून हगिंग फेसच्या सर्व्हरमध्ये घुसखोरी केली.