ప్రచురణ: · నవీకరణ:
మూలం: ది హిందూ, 25 సెప్టెంబర్, 2026
సారాంశం
- ఇటీవలి బ్రిక్స్ శిఖరాగ్ర సమావేశం ఆమోదించిన న్యూఢిల్లీ ప్రకటనలో, కూటమి లోపల వాణిజ్యాన్ని, చెల్లింపులను జాతీయ కరెన్సీలలో పెంచుతామని సభ్య దేశాలు ప్రతిజ్ఞ చేశాయి.
- కొన్ని రోజుల ముందు రాయిటర్స్ ఒక కథనంలో, రాజకీయ, సాంకేతిక అడ్డంకులు ఉన్నప్పటికీ బ్రిక్స్ సరిహద్దు చెల్లింపుల కోసం కేంద్ర బ్యాంకు డిజిటల్ కరెన్సీలను (సీబీడీసీలు) అనుసంధానించాలని భారత్ ఒత్తిడి చేస్తుందని పేర్కొంది. ఈ సీబీడీసీ అనుసంధాన ప్రతిపాదన ప్రకటనలో భాగం కాలేదు.
- బెల్జియం కేంద్రంగా పనిచేసే స్విఫ్ట్ వ్యవస్థకు ఉన్న ప్రధాన ప్రత్యామ్నాయాలను, అవి ఎలా పనిచేస్తున్నాయో ఈ వివరణాత్మక కథనం సమీక్షిస్తుంది. భారత్–రష్యా వాణిజ్య చెల్లింపులు ఎలా పరిష్కారమవుతున్నాయో కూడా ఇందులో ఉంది.
ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు
- స్విఫ్ట్: బెల్జియం కేంద్రంగా పనిచేసే సందేశ వ్యవస్థ (పరిష్కార వ్యవస్థ కాదు).
- కథనంలో పేర్కొన్న ప్రత్యామ్నాయాలు:
- ప్రాజెక్ట్ ఎంబ్రిడ్జ్: బహుళ సీబీడీసీ వేదిక.
- సీఐపీఎస్: చైనా సరిహద్దు ఇంటర్బ్యాంక్ చెల్లింపు వ్యవస్థ.
- ఎస్పీఎఫ్ఎస్: రష్యా ఆర్థిక సందేశాల బదిలీ వ్యవస్థ.
- సెపామా: ఇరాన్ ఇంటర్బ్యాంక్ టెలికమ్యూనికేషన్ వ్యవస్థ.
- కథనం ప్రకారం ఎంబ్రిడ్జ్ భాగస్వాములు: బ్యాంక్ ఆఫ్ థాయ్లాండ్, యూఏఈ కేంద్ర బ్యాంకు, పీపుల్స్ బ్యాంక్ ఆఫ్ చైనా డిజిటల్ కరెన్సీ సంస్థ, హాంకాంగ్ ద్రవ్య అథారిటీ, సౌదీ కేంద్ర బ్యాంకు.
- బ్యాంక్ ఫర్ ఇంటర్నేషనల్ సెటిల్మెంట్స్ (బీఐఎస్): అంతర్జాతీయ ద్రవ్య, ఆర్థిక సహకారాన్ని ప్రోత్సహించడానికి కేంద్ర బ్యాంకుల యాజమాన్యంలో ఉన్న అంతర్జాతీయ ఆర్థిక సంస్థ.
- ప్రత్యేక డ్రాయింగ్ హక్కులు (ఎస్డీఆర్): అంతర్జాతీయ ద్రవ్య నిధి సృష్టించిన అంతర్జాతీయ నిల్వ ఆస్తి. రెన్మిన్బి ఎస్డీఆర్ బుట్టలో ఉంది.
- కేంద్ర బ్యాంకు డిజిటల్ కరెన్సీ (సీబీడీసీ): కేంద్ర బ్యాంకు జారీ చేసే డిజిటల్ చట్టబద్ధ ద్రవ్యం.
- ఇతర వ్యవస్థలు: అమెరికా కేంద్రంగా పనిచేసే క్లియరింగ్ హౌస్ ఇంటర్బ్యాంక్ పేమెంట్స్ సిస్టమ్ (చిప్స్); ఇది స్థిరపడిన, చాలా పెద్ద వ్యవస్థ.
గణాంకాలు, వివరాలు
- రాయిటర్స్ (శిఖరాగ్ర సమావేశానికి ముందు): బ్రిక్స్ సీబీడీసీలను అనుసంధానించాలని భారత్ ఒత్తిడి చేస్తుంది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా డిజిటల్ కరెన్సీల వినియోగం పరిమితంగా ఉండటం అమలును క్లిష్టతరం చేయవచ్చు. ఈ ప్రతిపాదన న్యూఢిల్లీ ప్రకటనలో లేదు.
- సీఐపీఎస్:
- ౨౦౧౫లో ప్రారంభమైంది; యువాన్ను అంతర్జాతీయం చేయడానికి పీపుల్స్ బ్యాంక్ ఆఫ్ చైనా దీనికి మద్దతు ఇస్తోంది.
- ఆఫ్షోర్ యువాన్ క్లియరింగ్ కేంద్రాలు లేకుండా, ప్రపంచ బ్యాంకులు సరిహద్దు యువాన్ లావాదేవీలను నేరుగా చైనా లోపలే క్లియర్ చేయడానికి ఇది వీలు కల్పిస్తుంది.
- భారత్ మినహా బ్రిక్స్ సభ్యులందరితో సహా ౧౨౦కి పైగా దేశాల్లో దీనికి భాగస్వాములు ఉన్నారు.
- ౨౦౨౫లో రోజుకు సగటున ౬౭౯.౮ బిలియన్ యువాన్ల లావాదేవీలను ప్రాసెస్ చేసింది (ఎస్సీఎంపీ); అయినా చిప్స్ కంటే ఇది చాలా చిన్నది.
- ఎస్డీఆర్ బుట్టలో రెన్మిన్బి చేరడం వల్ల సీఐపీఎస్కు ఆమోదం పెరిగిందని బిశ్వజిత్ ధర్ (ద హిందూ, ౨౦౨౫ నవంబర్) అంటారు.
- బీజింగ్ ప్రపంచ బహుళ కరెన్సీ వేదిక వైపు కదులుతోందని సింగువా విశ్వవిద్యాలయ అధ్యయనం (జు జియాండాంగ్) భావిస్తోంది.
- ఎస్పీఎఫ్ఎస్:
- పాశ్చాత్య ఆంక్షలను అధిగమించడానికి రష్యా దీన్ని ౨౦౧౪లో అభివృద్ధి చేసింది. ౨౦౨౨లో రష్యా బ్యాంకులను స్విఫ్ట్ నుంచి తొలగించినప్పుడు ఇది ఉపయోగపడింది.
- ౨౦౨౩లో ౫౦ కొత్త సంస్థలు చేరడంతో మొత్తం సంఖ్య ౪౪౦కి చేరింది; వీటిలో ౧౦౦కి పైగా నివాసేతర సంస్థలు (అల్లా బాకినా, రష్యా కేంద్ర బ్యాంకు).
- సెపామా: ఇరాన్ కేంద్ర బ్యాంకు ప్రకారం ౨౦౨౩లో ఇరాన్ బ్యాంకుల ౫౨ శాఖలు, పేరు చెప్పని నాలుగు విదేశీ బ్యాంకులు ఎస్పీఎఫ్ఎస్ వాడుతున్న ౧౦౬ బ్యాంకులతో అనుసంధానమయ్యాయి.
- ఎంబ్రిడ్జ్:
- హాంకాంగ్ ద్రవ్య అథారిటీ, బ్యాంక్ ఆఫ్ థాయ్లాండ్ ఈ వ్యవస్థను ప్రారంభించిన ౨౦౧౯ నుంచి బీఐఎస్ దీన్ని చేయిపట్టి నడిపించింది.
- ౨౦౨౪లో ఇది కనీస సాధ్యత స్థాయికి చేరింది. కరస్పాండెంట్ బ్యాంకులు లేకుండా పీర్-టు-పీర్ సీబీడీసీ పరిష్కారం కోసం ప్రత్యేకంగా నిర్మించిన ఎంబ్రిడ్జ్ లెడ్జర్ బ్లాక్చెయిన్ను ఇది వాడుతుంది.
- బీఐఎస్ ౨౦౨౪ అక్టోబర్ ౩౧న వైదొలగింది. రష్యాపై ఆంక్షలను తప్పించుకోవడానికి ఎంబ్రిడ్జ్ ఒక బ్రిక్స్ చొరవకు తోడ్పడగలదనే కారణంతో వైదొలిగిందని మీడియా నివేదికలు తెలిపాయి.
- ౨౦౨౫ చివరి నాటికి ఎంబ్రిడ్జ్ ఆచరణలో చైనా–గల్ఫ్ వాణిజ్యానికి డాలర్ కరస్పాండెంట్ వ్యవస్థ వెలుపల రెన్మిన్బి ఆధారిత టోకు పరిష్కార మార్గంగా మారిందని ఫోర్బ్స్ నివేదిక పేర్కొంది.
- భారత్–రష్యా:
- ద్వైపాక్షిక వాణిజ్యంలో ౯౬% రూబుళ్లు, రూపాయల్లోనే జరుగుతోంది (ఇవాన్ నోసోవ్, భారత్లో స్బెర్బ్యాంక్ అధిపతి).
- వాణిజ్యానికి ౨౨ రష్యా బ్యాంకులు (మౌలిక సదుపాయాల నిర్మాణ బాధ్యత ఇచ్చిన రష్యా అతిపెద్ద రుణదాత స్బెర్బ్యాంక్తో సహా), ౧౭ భారతీయ బ్యాంకులు సేవలు అందిస్తున్నాయి.
- రష్యా ఇతర దేశాలతో కలిగి ఉన్న అత్యుత్తమంగా స్థిరపడిన చెల్లింపు విధానాల్లో ఇదొకటని నోసోవ్ అన్నారు.
- రష్యా చమురును రెండో అతిపెద్ద స్థాయిలో దిగుమతి చేసుకునే దేశం భారత్.
స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం
- స్థిర భావన: అంతర్జాతీయ చెల్లింపులకు రెండు పొరలు అవసరం: సందేశ పొర (బ్యాంకుల మధ్య సూచనలు), పరిష్కార పొర (కరస్పాండెంట్ బ్యాంకులు, క్లియరింగ్ వ్యవస్థలు లేదా కేంద్ర బ్యాంకుల ద్వారా నిధుల వాస్తవ తరలింపు). స్విఫ్ట్ అనేది సందేశ పొర. ఒక కరెన్సీ అంతర్జాతీయ పాత్ర (నిల్వ, ఇన్వాయిసింగ్, చెల్లింపులు) దాన్ని జారీ చేసే దేశానికి శక్తిని ఇస్తుంది. ఆంక్షల వల్ల ఒక దేశం ఈ వ్యవస్థ నుంచి తెగిపోవచ్చు.
- డాలరీకరణ తగ్గింపు ప్రయత్నం: యుద్ధాలు, ఆంక్షల కోసం అమెరికా డాలర్ను వాడుకోవడం వల్ల గ్లోబల్ సౌత్ దేశాలు ప్రత్యామ్నాయాల వైపు మొగ్గుతున్నాయి. ఈ ప్రయత్నాలు అక్కడక్కడా మాత్రమే సఫలమయ్యాయని కథనం పేర్కొంది.
సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౩ – ఆర్థిక వ్యవస్థ: బ్యాంకింగ్, చెల్లింపు వ్యవస్థలు, బాహ్య రంగం, సీబీడీసీ; జీఎస్౨ – అంతర్జాతీయ సంబంధాలు: సమూహాలు (బ్రిక్స్), ఆర్థిక వ్యవస్థను ఆయుధంగా మార్చడం, ఆంక్షలు
నేపథ్యం
స్విఫ్ట్ (సొసైటీ ఫర్ వరల్డ్వైడ్ ఇంటర్బ్యాంక్ ఫైనాన్షియల్ టెలికమ్యూనికేషన్)
బ్రిక్స్ పే / బ్రిక్స్ సరిహద్దు చెల్లింపుల చొరవ
అదనపు నేపథ్యం
- ప్రాజెక్ట్ నెక్సస్: బీఐఎస్ ఇన్నోవేషన్ హబ్ రూపొందించిన భావన. ఇది దేశీయ తక్షణ చెల్లింపు వ్యవస్థలను అనుసంధానించి, తక్షణ బహుపాక్షిక సరిహద్దు రిటైల్ చెల్లింపులకు వీలు కల్పిస్తుంది. భారత్ యూపీఐని, ఇప్పటికే ఉన్న ద్వైపాక్షిక తక్షణ చెల్లింపు అనుసంధానాలను ఇది ఆధారంగా తీసుకుంది. భారత్తో పాటు నాలుగు ఆసియాన్ దేశాలు (మలేషియా, ఫిలిప్పీన్స్, సింగపూర్, థాయ్లాండ్) వ్యవస్థాపక సభ్యులు. ఈ ఒప్పందంపై ౨౦౨౪ జూన్ ౩౦న బాసెల్లో బీఐఎస్తో సంతకాలు జరిగాయి.
- ఎంబ్రిడ్జ్ సీబీడీసీ వేదికపై పరిష్కార పరిమాణంలో ౯౫%కి పైగా చైనా డిజిటల్ యువాన్లోనే జరుగుతోందని నివేదికలు చెబుతున్నాయి.
- స్విఫ్ట్ ప్రత్యామ్నాయాలకు సవాళ్లు: తీవ్ర ఆంక్షలున్న దేశాలతో కలిసి ప్రత్యామ్నాయ వ్యవస్థలో చేరే సంస్థలకు ద్వితీయ ఆంక్షల ప్రమాదం, యువాన్ ఆధిపత్య ప్రమాదం, భౌగోళిక రాజకీయ విభేదాలు, నియంత్రణపరమైన విచ్ఛిన్నత, విస్తరణ సామర్థ్యం, సైబర్ భద్రత సమస్యలు.
- సూచించిన విధానం: ముందుగా ద్వైపాక్షిక స్థానిక కరెన్సీ పరిష్కారాలతో మొదలుపెట్టి, క్రమంగా డిజిటల్ చెల్లింపు నెట్వర్క్గా అభివృద్ధి చేయడం.
మెయిన్స్ కోణాలు
- ప్రత్యామ్నాయాలు ఎందుకు: ఆంక్షలు, డాలర్ను ఆయుధంగా వాడటం (౨౦౨౨లో రష్యా బ్యాంకులను స్విఫ్ట్ నుంచి తొలగించడం ఇందుకు ఉదాహరణ) వల్ల, ఎవరూ నిలిపివేయలేని ప్రత్యామ్నాయాలను దేశాలు కోరుకుంటున్నాయి.
- విచ్ఛిన్న నిర్మాణం:
- సీఐపీఎస్ చైనా యువాన్ మార్గం.
- ఎస్పీఎఫ్ఎస్ ఆంక్షల వల్ల పుట్టిన రష్యా వ్యవస్థ.
- ఎంబ్రిడ్జ్ పాశ్చాత్య భాగస్వామ్యం లేకుండా కేంద్ర బ్యాంకులను కలుపుతుంది.
- ఇవి ఒక్కొక్కటీ ఒక్కో దేశపు వ్యూహాత్మక అవసరాలను ప్రతిబింబిస్తాయి; కాబట్టి అన్నీ కలిసి ఒకే బ్రిక్స్ వ్యవస్థగా ఏర్పడవు.
- భారత్కు యువాన్ ఆధిపత్య ప్రమాదం: ఎంబ్రిడ్జ్ రెన్మిన్బి పరిష్కార మార్గంగా పనిచేస్తోంది; సీఐపీఎస్ భారత్ మినహా బ్రిక్స్ సభ్యులందరినీ కలుపుతోంది. డాలర్ ఆధారపడటాన్ని యువాన్ ఆధారపడటంతో భర్తీ చేసే ప్రమాదం భారత్ ఆందోళన.
- భారత్ విధానం: భారత్ సీబీడీసీ అనుసంధానానికి, స్థానిక కరెన్సీ పరిష్కారానికి ప్రాధాన్యం ఇస్తుంది. భారత్–రష్యా రూపాయి–రూబుల్ విధానం (వాణిజ్యంలో ౯౬%) ద్వైపాక్షిక పరిష్కారానికి పనిచేస్తున్న నమూనా. భారత్ ప్రతిపాదన ప్రకటనలోకి రాకపోవడం ఏకాభిప్రాయం పరిమితులను చూపిస్తుంది.
- స్థాయి, సాంకేతిక పరిమితులు: సీఐపీఎస్ రోజుకు ౬౭౯.౮ బిలియన్ యువాన్లను నిర్వహిస్తున్నా చిప్స్ కంటే చాలా చిన్నదిగానే ఉంది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా సీబీడీసీ వినియోగం పరిమితం; పరస్పర అనుసంధానం సాంకేతికంగా కష్టం.
- భారత్ ముందున్న మార్గం:
- యూపీఐని, రూపాయి పరిష్కారాన్ని ప్రోత్సహించడం;
- ద్వైపాక్షిక స్థానిక కరెన్సీ ఒప్పందాలను కొనసాగించడం;
- పరస్పరం అనుసంధానమయ్యే, తటస్థ మార్గాలను కొనసాగించడం;
- ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థతో తెగతెంపులు చేసుకోకుండా ఆంక్షల ప్రమాదాన్ని నివారించుకోవడం.
సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న
**జీఎస్౩ / జీఎస్౨, ౧౫ మార్కులు:** "ఆర్థిక ఆంక్షల నుంచి రక్షణ కోసం దేశాలు ప్రయత్నిస్తున్న నేపథ్యంలో స్విఫ్ట్కు ప్రత్యామ్నాయాలు ఉద్భవిస్తున్నాయి. వాటి అవకాశాలను మూల్యాంకనం చేసి, భారత్ ముందున్న ఎంపికలను చర్చించండి."
సంబంధిత అంశాలు
- కేంద్ర బ్యాంకు డిజిటల్ కరెన్సీ (ఈ-రూపాయి), యూపీఐ మరియు దాని అంతర్జాతీయ అనుసంధానాలు
- బ్రిక్స్: కొత్త అభివృద్ధి బ్యాంకు, ఆకస్మిక నిల్వ ఏర్పాటు; బ్రిక్స్ విస్తరణ
- రూపాయి అంతర్జాతీయీకరణ: రిజర్వ్ బ్యాంక్ ప్రత్యేక రూపాయి వోస్ట్రో ఖాతాలు, స్థానిక కరెన్సీ పరిష్కారం
- అంతర్జాతీయ ద్రవ్య నిధి ఎస్డీఆర్, అంతర్జాతీయ ద్రవ్య వ్యవస్థ
- ఆంక్షలు, ద్వితీయ ఆంక్షలు; డాలరీకరణ తగ్గింపు
- భారత్–రష్యా ఆర్థిక సంబంధాలు (చమురు వాణిజ్యం)
అంశాలు: GS3ఆర్థిక వ్యవస్థ
25 సెప్టెంబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో