BrainParrot

पंतप्रधान श्री नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते पहिल्या एससीओ सभ्यता संवाद मंचाचे उद्घाटन

GS2संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗

सारांश

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी नवी दिल्लीतील पुराणा किल्ल्यावर पहिल्या शांघाय सहकार्य संघटना (एससीओ) सभ्यता संवाद मंचाचे उद्घाटन केले. या कार्यक्रमाला एससीओ सदस्य देशांचे मंत्री, राजदूत, उच्चायुक्त, विद्वान आणि कलाकार उपस्थित होते.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध (शांघाय सहकार्य संघटना, सांस्कृतिक मुत्सद्देगिरी); जीएस१ — कला व संस्कृती/इतिहास (रेशीम मार्ग, बौद्ध धर्म, सांस्कृतिक आदानप्रदान)

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • एससीओ: स्थापना १५ जून २००१, शांघाय; पूर्वसूरी शांघाय फाइव्ह (१९९६); सनद १९ सप्टेंबर २००३ रोजी अमलात; भारत २०१७ मध्ये सदस्य (पाकिस्तानसह); इराण २०२३ मध्ये आणि बेलारूस २०२४ मध्ये सदस्य, त्यामुळे एकूण दहा सदस्य.
  • एससीओच्या कायमस्वरूपी संस्था: सचिवालय (बीजिंग); रॅट्सची कार्यकारी समिती (ताश्कंद). अधिकृत भाषा: रशियन व चिनी.
  • मंचाचे स्थळ: पुराणा किल्ला, नवी दिल्ली. हा पहिला एससीओ सभ्यता संवाद मंच आहे.
  • भाषणात एससीओच्या २५ व्या वर्धापनदिनाचा उल्लेख.
  • सांस्कृतिक/ऐतिहासिक संदर्भ: सिंधू संस्कृती–मेसोपोटेमिया व्यापार (सुमारे ५,००० वर्षांपूर्वी); भारत, चीन, मध्य आशिया व युरेशियामधील रेशीम मार्ग आणि बौद्ध जाळे.
  • उल्लेखलेल्या व्यक्ती व स्थळे: फाहियान, ह्युएनत्सांग, यिजिंग (चिनी बौद्ध यात्रेकरू), कुमारजीव (कुचा येथे जन्म), नालंदा, कुचा आणि दुनहुआंग ही आदानप्रदानाची केंद्रे.
  • ग्रंथ व ज्ञानप्रवाह: पंचतंत्र फारसी व अरबीमध्ये कलिला व दिम्ना झाले; रामायण कंबोडियात रीमकेर झाले; ब्रह्मगुप्ताचे गणित बगदादला पोहोचले, जिथे अल-ख्वारिज्मीसारख्या विद्वानांनी त्यात भर घातली.
  • सांस्कृतिक दुवे: मध्य आशियाई मकाम आणि भारतीय राग; कव्वालीवर सूफी प्रभाव; समरकंद/हेरात येथील बाग परंपरांनी चारबाग शैलीला दिलेला आकार.
  • तत्त्वज्ञान: वसुधैव कुटुंबकम (जग एक कुटुंब); वैदिक आवाहन "संगच्छध्वं संवदध्वं सं वो मनांसि जानताम्" (एकत्र चला, एकत्र बोला, मने एकमेकांशी जुळवा).

आकडेवारी आणि तपशील

  • पंतप्रधानांनी हा मंच केवळ औपचारिक व्यासपीठ नाही असे वर्णन केले (प्रसिद्धीपत्रकातील अपूर्ण ओळीत नमूद).
  • भाषणाची पार्श्वभूमी: जागतिक चर्चेवर युद्ध आणि अशांततेचे वर्चस्व असलेला काळ.
  • तंत्रज्ञानाशी निगडित प्रस्ताव: संग्रहालये, ग्रंथालये व अभिलेखागारांमधील प्राचीन हस्तलिखिते, दुर्मिळ ग्रंथ, दस्तऐवज व कलाकृतींचे डिजिटायझेशन आणि भाषांतर; सामायिक इतिहासावर संयुक्त संशोधन; भाषांतराला नवी गती देण्यासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्ता.
  • सहकार्याचे इतर मार्ग: संग्रहालये व सांस्कृतिक संस्थांची संयुक्त प्रदर्शने; विद्यापीठांदरम्यान विद्वान/संशोधकांचे आदानप्रदान; रेशीम मार्ग व बौद्ध वारसा स्थळांना जोडणारे वारसा परिपथ व सांस्कृतिक मार्ग; सांस्कृतिक पर्यटन; संयुक्त सांस्कृतिक महोत्सव; कलाकारांचे आदानप्रदान.
  • तरुण: विविध भाषा, साहित्य व सांस्कृतिक परंपरांशी जोडले जाण्याच्या अधिक संधी, ज्यात स्थानिक कलाकार व कारागिरांना सामील करणे; डिजिटल व्यासपीठांचा वापर करणारे तरुण कलाकार, लेखक व चित्रपट निर्माते.
  • तंत्रज्ञानविषयक मुद्दा: ज्या जोडण्यांना पूर्वी प्रवासात महिने लागत, त्या आता काही सेकंदांत होतात.
  • लेखात नसलेले: संयुक्त घोषणापत्र, संस्थात्मक यंत्रणा, निधी, कालमर्यादा किंवा उपस्थित देश/मंत्र्यांची यादी; प्रस्ताव हे सूचनांच्या स्वरूपाचे आहेत, ठरलेले निष्कर्ष नाहीत.

स्थिर–गतिशील दुवा

सांस्कृतिक व सभ्यताविषयक मुत्सद्देगिरी हे सॉफ्ट पॉवरचे साधन आहे. ती सामायिक इतिहासाच्या आधारे विश्वास निर्माण करते आणि एससीओसारख्या गटांच्या सुरक्षा व आर्थिक कार्यसूचीला पूरक ठरते (पायाभूत माहिती पाहा). भारताचे मध्य आशिया व युरेशियाशी असलेले संबंध रेशीम मार्गावरील व्यापारापर्यंत आणि बौद्ध धर्माच्या प्रसारापर्यंत मागे जातात. पंतप्रधानांनी हे संबंध आणि वसुधैव कुटुंबकम ही संकल्पना वापरून भारताचा दृष्टिकोन विविधतेतून एकतेकडे जाणारा असल्याचे मांडले. वारसा डिजिटायझेशन आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित भाषांतर ही या दृष्टिकोनातील नवी साधने आहेत.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध: द्विपक्षीय, प्रादेशिक व जागतिक गट (एससीओ); भारताची सॉफ्ट पॉवर व सांस्कृतिक मुत्सद्देगिरी; जीएस१ – कला व संस्कृती/प्राचीन इतिहास: व्यापारी मार्ग व सांस्कृतिक आदानप्रदान (सिंधू–मेसोपोटेमिया, रेशीम मार्ग, बौद्ध धर्म); जीएस३ – विज्ञान व तंत्रज्ञान: वारसा जतनासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्ता व डिजिटायझेशन.

पार्श्वभूमी

शांघाय सहकार्य संघटना (एससीओ)

पुराणा किल्ला (कार्यक्रमस्थळ)

मेन्सचे पैलू

  • सॉफ्ट पॉवर आणि सभ्यताविषयक मुत्सद्देगिरी: सुरक्षेवर भर असलेल्या गटात विश्वासाचा आधार म्हणून भाषणात सामायिक वारसा (बौद्ध धर्म, रेशीम मार्ग, पंचतंत्र, ब्रह्मगुप्त/अल-ख्वारिज्मी यांसारखे ज्ञानहस्तांतरण) मांडला आहे.
  • एससीओच्या कार्यसूचीचा विस्तार: सुरक्षा ("तीन वाईट शक्ती") आणि अर्थव्यवस्थेकडून संस्कृती व लोकांमधील संबंधांकडे वाटचाल, २५ व्या वर्धापनदिनानिमित्त. भारतासाठी हा मध्य आशियाशी संलग्नतेचा एक मार्गही आहे.
  • वारसा आणि तंत्रज्ञान: डिजिटायझेशन, भाषांतर (कृत्रिम बुद्धिमत्तेसह) आणि संयुक्त संशोधन हे कमी खर्चाचे, वादविरहित सहकार्य आहे. विचारात घ्यायचे मुद्दे: डिजिटाइझ केलेल्या वारशावरील बौद्धिक संपदा व मालकी, भाषा आणि माहितीसंचाची मानके.
  • सभ्यताविषयक आख्यान आणि विविधता: "विविधता हा एकतेचा आधार" ही मांडणी भारताच्या बहुलवादाला आदर्श म्हणून मांडते. टीकाकार विचारू शकतात की हे एससीओमधील सामरिक स्पर्धांशी कसे जुळते (पंतप्रधानांनी युद्ध व अशांततेचा उल्लेख केला, पण विशिष्ट संघर्षांची नावे घेतली नाहीत).
  • मर्यादा: प्रसिद्धीपत्रकात निष्पत्तीच्या यंत्रणा नमूद नाहीत, त्यामुळे मंचाचे मूल्य पुढील पाठपुराव्यावर (वारसा परिपथ, आदानप्रदान, पर्यटन) अवलंबून आहे.
  • पुढील मार्ग: मंचाचे संस्थात्मकीकरण करणे, संयुक्त डिजिटायझेशन प्रकल्प सुरू करणे आणि त्यांना भारतीय सांस्कृतिक संबंध परिषद, भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण व राष्ट्रीय हस्तलिखित अभियान या विद्यमान संस्थांशी जोडणे.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस२, १० गुण:** "भारताच्या एससीओ व मध्य आशियाशी असलेल्या संलग्नतेत सांस्कृतिक व सभ्यताविषयक मुत्सद्देगिरीच्या भूमिकेचे परीक्षण करा. ती बळकट करण्यासाठी कोणते व्यावहारिक उपाय योजता येतील?"

संबंधित विषय

  • एससीओ: शिखर परिषदा, रॅट्स, भारताची भूमिका (संपर्कव्यवस्था, दहशतवाद), सदस्यत्व विस्तार
  • भारत–मध्य आशिया: मध्य आशियाशी जोडणी धोरण, आंतरराष्ट्रीय उत्तर–दक्षिण वाहतूक मार्गिका, चाबहार
  • रेशीम मार्ग, बौद्ध धर्माचा प्रसार (नालंदा, कुचा, दुनहुआंग), चिनी यात्रेकरू
  • भारतीय ज्ञानाचे संक्रमण: पंचतंत्र, आग्नेय आशियातील रामायण, भारतीय गणित आणि अरब जग
  • सॉफ्ट पॉवरची साधने: भारतीय सांस्कृतिक संबंध परिषद, बौद्ध परिपथ, राष्ट्रीय हस्तलिखित अभियान

विषय: GS2

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

20 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत