BrainParrot

एनव्हीएस-०३ चे प्रक्षेपण आणि नाविकचे पुनरुज्जीवन

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: द हिंदू, 1 नोव्हेंबर, 2026

सारांश

  • ३० ऑक्टोबर रोजी इस्रोने श्रीहरिकोटा येथून जीएसएलव्ही वाहकाद्वारे एनव्हीएस-०३ हा दिशादर्शन उपग्रह प्रक्षेपित केला. भारताच्या प्रादेशिक "जीपीएस" असलेल्या नाविकची मूलभूत कार्यक्षमता पूर्ववत करणे हा त्याचा उद्देश आहे.
  • अणुघड्याळे बंद पडल्यामुळे आणि एनव्हीएस-०२ आपल्या अंतिम कक्षेत पोहोचू न शकल्यामुळे नाविकची कार्यक्षमता खालावली होती. उपायादाखल एनव्हीएस-०३ चे पायरोटेक्निक व्हॉल्व्ह आधीच उघडे ठेवून प्रक्षेपण करण्यात आले. इस्रोचे माजी अध्यक्ष किरण कुमार यांच्या अध्यक्षतेखालील राष्ट्रीय समितीने या बदलाची वैधता तपासून मान्यता दिली.
  • नाविक पुन्हा किमान चार उपग्रहांच्या कार्यरत रचनेत आले असल्याचे इस्रोने सांगितले. एनव्हीएस-०४ आणि एनव्हीएस-०५ पुढे प्रक्षेपित केले जाणार आहेत.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ — विज्ञान-तंत्रज्ञान: अंतराळ तंत्रज्ञान, स्वदेशीकरण; सामरिक/संरक्षणविषयक उपयोग

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • नाविक: पूर्ण रूप "नेव्हिगेशन विथ इंडियन कॉन्स्टेलेशन"; पूर्वीचे नाव आयआरएनएसएस; व्याप्ती भारत आणि भोवतालचा सुमारे १,५०० किमी परिसर.
  • उपग्रह समूहाची भूमिती: ३ जीईओ + ४ कलते जीएसओ उपग्रह; दिशादर्शन केंद्रे बयालालू आणि लखनौ येथे.
  • सेवा: मानक स्थाननिश्चिती सेवा (खुली) आणि प्रतिबंधित सेवा (कूटबद्ध, अधिकृत वापरकर्त्यांसाठी).
  • एनव्हीएस-०३: एनव्हीएस मालिकेतील तिसरा; जीएसएलव्ही-एफ१८ (२०वे जीएसएलव्ही उड्डाण); एल५ आणि एस-बँडमध्ये एल१ ची भर; इस्रो अंतराळ उपयोजन केंद्राने विकसित केलेले स्वदेशी रुबिडियम अणुघड्याळ सोबत.
  • जीएसएलव्ही: त्रिस्तरीय; क्रायोजेनिक अप्पर स्टेज (एलएच२/एलओएक्स), स्वदेशी.
  • प्रक्षेपण केंद्र: सतीश धवन अंतराळ केंद्र, श्रीहरिकोटा.
  • कक्षा संज्ञा: जीटीओ, भूसमकालिक कक्षा, पेरिजी (पृथ्वीच्या सर्वात जवळ) आणि अपोजी (पृथ्वीपासून सर्वात दूर).
  • पहिल्या पिढीतील उपग्रहांत आयात केलेली अणुघड्याळे (स्विस स्पेक्ट्राटाइम) वापरली होती.

आकडेवारी आणि तपशील

  • नाविकने अपेक्षित पद्धतीने कार्य करण्यासाठी किमान ४ उपग्रह आवश्यक आहेत.
  • क्षय: जुलै २०२५ मध्ये इस्रोने उघड केले की पाच उपग्रह पूर्णपणे निकामी झाले आहेत (प्रत्येकावरील तिन्ही घड्याळे बंद). मार्चमध्ये आयआरएनएसएस-१एफ (२०१६ मध्ये प्रक्षेपित) वरील शेवटचे कार्यरत अणुघड्याळ, त्याचे १०-वर्षीय रचना-आयुष्य संपल्यानंतर तीन दिवसांनी, बंद पडले. त्यामुळे केवळ तीन उपग्रह पीएनटी देण्यास सक्षम राहिले.
  • एनव्हीएस-०२ (जानेवारी २०२५): भूसमकालिक स्थानांतरण कक्षेत स्थापित झाला, परंतु त्याचे थ्रस्टर त्याला अंतिम कक्षेत नेण्यात अपयशी ठरले. एनव्हीएस-०१ मे २०२३ मध्ये प्रक्षेपित झाला असून त्यावर स्वदेशी रुबिडियम घड्याळ आहे.
  • एनव्हीएस-०२ च्या अपयशाचे कारण: कक्षा उंचावण्यासाठीच्या इंजिनाच्या ऑक्सिडायझर वाहिनीतील पायरो व्हॉल्व्हपर्यंत चालक संकेत पोहोचला नाही, असा निष्कर्ष उच्चस्तरीय समितीने काढला. फेब्रुवारी २०२६ मध्ये इस्रोने जाहीर केले की (मुख्य आणि पर्यायी दोन्ही मार्गांतील) कनेक्टरमधील किमान एक संपर्क निखळणे हे संभाव्य कारण आहे.
  • एनव्हीएस-०३ साठी उपाय: "तीन पायरो व्हॉल्व्ह उघडे" ठेवून उड्डाण; कंपन आणि आघात चाचण्यांनंतर किरण कुमार यांच्या अध्यक्षतेखालील राष्ट्रीय समितीने वैधता तपासून मान्यता दिली.
  • इस्रोचे अध्यक्ष व्ही. नारायणन यांनी सांगितलेली अचूकता: नियोजित पेरिजी १७०.३६ किमी, साध्य १७०.३१ किमी; नियोजित अपोजी ३७,२४७ किमी, साध्य ३८,०८० किमी; कोणत्याही प्रक्षेपण वाहनाने साधलेल्या सर्वोत्तम अचूकतेपैकी ही एक असल्याचे त्यांनी म्हटले.
  • एनव्हीएस-०३ ची घड्याळे: आयात आणि स्वदेशी यांचे मिश्रण; इस्रोने अधिक तपशील दिलेला नाही. प्रत्येक एनव्हीएस उपग्रहावर किमान एक स्वदेशी रुबिडियम घड्याळ असते. पर्यायी व्यवस्थेसाठी प्रत्येक उपग्रहावर घड्याळांची संख्या पाचपर्यंत वाढवण्याचा प्रस्ताव इस्रोने मांडला आहे.
  • उपग्रह समूहाची स्थिती: एनव्हीएस-०१ सह चार उपग्रह आता दिशादर्शन प्रणालीत सक्रिय आहेत, असे इस्रोच्या अध्यक्षांनी सांगितले.
  • पुढील प्रक्षेपणे: वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न स्पष्टीकरणानुसार एनव्हीएस-०४ आणि एनव्हीएस-०५ "कथितरीत्या" डिसेंबरपर्यंत अपेक्षित आहेत. प्रक्षेपणानंतरच्या माहिती सत्रात एनव्हीएस-०४ पाच महिन्यांत आणि एनव्हीएस-०५ दहा महिन्यांत असे सांगण्यात आले (दोन्ही वृत्तांत फरक आहे).
  • प्रक्षेपण नोंद: सलग दोन पीएसएलव्ही अपयशांमुळे अपयश विश्लेषण समितीसाठी प्रक्षेपणे थांबवण्यात आली. कारणे शोधून त्यांचे निराकरण केल्याचे सरकार सांगते, परंतु निष्कर्ष प्रसिद्ध केलेले नाहीत. या वर्षी इस्रोची केवळ दोन प्रक्षेपणे यशस्वी झाली आहेत: जीएसएलव्ही-एफ१७ (ईओएस-०५) आणि हे. पीएसएलव्ही आणि जीएसएलव्ही यांच्यात पहिल्या टप्प्यातील घन-इंधन मोटरची परंपरा, एव्हियोनिक्स, मार्गदर्शन आणि निर्मिती यांतील काही घटक समान आहेत.
  • द हिंदूमधील मार्चच्या संपादकीयात असा युक्तिवाद करण्यात आला की देशांतर्गत घड्याळ निर्मितीमुळे उड्डाणास सज्ज उपकरणांचा विश्वासार्ह पुरवठा सुनिश्चित झालेला नाही.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • उपग्रह दिशादर्शन प्रणाली स्थान, दिशादर्शन आणि वेळ (पीएनटी) पुरवते. अनेक उपग्रहांकडून येणाऱ्या संकेतांच्या प्रवासवेळेवरून रिसिव्हर स्थान काढतो, त्यामुळे वेळेची अचूकता अत्यंत महत्त्वाची असते. वेळेतील लहानशी चूकही स्थाननिश्चितीत मोठी त्रुटी निर्माण करते. म्हणूनच प्रणालीचे आरोग्य अणुघड्याळांवर अवलंबून असते.
  • प्रादेशिक प्रणाली (नाविक) ही जागतिक प्रणालीपेक्षा (जीपीएस) वेगळी असते. विश्वासार्हतेसाठी किमान चार कार्यरत उपग्रह आणि पर्यायी व्यवस्था (रिडंडन्सी) आवश्यक असते. सामरिक स्वायत्तता म्हणजे लष्कराला परकीय प्रणालींवर अवलंबून राहावे लागत नाही.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – विज्ञान-तंत्रज्ञान: अंतराळ तंत्रज्ञान, स्वदेशीकरण, दैनंदिन जीवनातील उपयोग | जीएस३ – सुरक्षा: संरक्षण क्षमता आणि कार्यात्मक स्वातंत्र्य

पार्श्वभूमी

नाविक (नेव्हिगेशन विथ इंडियन कॉन्स्टेलेशन) / आयआरएनएसएस

जीएसएलव्ही (जिओसिंक्रोनस सॅटेलाइट लाँच व्हेईकल)

अधिक संदर्भ

  • जीएसएलव्ही-एफ१८/एनव्हीएस-०३ मोहीम ३० ऑक्टोबर २०२६ रोजी २३:५१ वाजता श्रीहरिकोटा येथील एसडीएससी येथून पूर्ण झाल्याचे पीआयबीने पुष्टी केली आहे. हे २०वे जीएसएलव्ही उड्डाण होते. दुसऱ्या पिढीतील पाच उपग्रहांपैकी (एनव्हीएस-०१ ते एनव्हीएस-०५) एनव्हीएस-०३ हा तिसरा आहे.
  • एनव्हीएस मालिका जुन्या एल५ आणि एस संकेतांमध्ये एल१ संकेताची भर घालते. एल१ मुळे जीपीएससारख्या जागतिक प्रणालींशी आंतरक्रियाशीलता आणि कमी ऊर्जेच्या परिधान करण्यायोग्य उपकरणांमध्ये एकात्मीकरण शक्य होते. दुसऱ्या पिढीतील उपग्रहांचे आयुष्य सुमारे १२ वर्षे, तर पहिल्या पिढीचे १० वर्षे अपेक्षित आहे.
  • पहिला कक्षा-बदल युक्तीप्रयोग ३१ ऑक्टोबर रोजी पूर्ण झाला. निर्धारित स्थान १११.७५° पूर्व येथे पोहोचण्यासाठी आणखी युक्तीप्रयोग नियोजित आहेत.
  • इस्रोच्या अध्यक्षांनी सांगितले की शेवटच्या दोन जीएसएलव्ही मोहिमांमधील अंतर ५६ दिवस होते, जे आतापर्यंतचे सर्वात कमी आहे. दोन स्वदेशी अणुघड्याळे आधीच कक्षेत कार्यरत आहेत आणि तिसरे आता एनव्हीएस-०३ वर बसवण्यात आले आहे, तसेच कार्यक्रमांतर्गत सात उपग्रहांची कल्पना आहे, असेही ते म्हणाले. मोबाइल प्रणालींशी दिशादर्शन जोडून व्यापक जनउपयोग करण्यापूर्वी उपग्रह समूह पूर्ण होणे आवश्यक आहे, असे त्यांनी सांगितले.

मेन्सचे पैलू

  • सामरिक स्वायत्तता: किमान चार उपग्रहांची रचना पुन्हा साधल्याने स्वदेशी पीएनटी परत येते, परंतु "अधिक उच्च उद्दिष्टे" साध्य होण्यास अजून काही काळ लागेल, असा इशारा लेखात दिला आहे. लष्कराची प्रतिबंधित सेवा निरोगी उपग्रह समूहावर अवलंबून आहे.
  • एकल-बिंदू तंत्रज्ञान अपयशे: घड्याळांच्या अपयशांनी पहिली पिढी निकामी केली आणि कनेक्टर किंवा व्हॉल्व्हमधील संपर्कामुळे एनव्हीएस-०२ अयशस्वी ठरला. पर्यायी व्यवस्था (प्रत्येक उपग्रहावर पाच घड्याळे, आधीच उघडे ठेवलेले पायरो व्हॉल्व्ह) यांवर उत्तर देतात, परंतु बदललेल्या रचनेसाठी तज्ज्ञ समितीची मान्यता आवश्यक ठरली.
  • स्वदेशीकरण विरुद्ध पुरवठा साखळी: आयात केलेल्या स्पेक्ट्राटाइम घड्याळांकडून इस्रोच्या स्वतःच्या रुबिडियम घड्याळांकडे वळल्याने अवलंबित्व कमी होते, परंतु खरेदी आणि वितरणाच्या अडचणी येतात. एनव्हीएस-०३ वर अजूनही आयात आणि स्वदेशी घड्याळे आहेत.
  • संस्थात्मक उणीव: जीपीएस आणि युरोपीय संघाच्या प्रणालीप्रमाणे स्वतंत्र व्यवस्थापन संस्था नसताना इस्रो नाविकची रचना आणि संचालन करते. सेवा-स्तरीय उत्तरदायित्वासाठी हा प्रशासनाचा प्रश्न आहे.
  • अपारदर्शकता आणि विश्वासार्हता: अप्रसिद्ध अपयश-समितीचे निष्कर्ष (पीएसएलव्ही) आणि घड्याळांबाबतची तुटपुंजी माहिती यांमुळे जनतेकडून होणारी छाननी मर्यादित राहते.
  • प्रक्षेपणांची गती: या वर्षी इस्रोची केवळ दोन प्रक्षेपणे यशस्वी झाली आहेत आणि सलग दोन पीएसएलव्ही अपयशांमुळे अपयश विश्लेषणासाठी थांबावे लागले. जीएसएलव्हीचा ५६ दिवसांचा अंतराल आणि एनव्हीएस-०४/०५ च्या योजना ही पुनर्प्राप्तीची कसोटी ठरेल.
  • स्वीकार: मोबाइल एकात्मीकरणासाठी उपग्रह समूह पूर्ण होणे ही पूर्वअट आहे. एल१ सुसंगततेमुळे नागरी स्वीकाराला मदत होऊ शकते.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस पेपर ३, १५ गुण:** "सामरिक संपत्ती असूनही नाविकला उपग्रहांचा क्षय आणि प्रक्षेपणातील अपयशांचा सामना करावा लागला आहे. भारताची प्रादेशिक दिशादर्शन प्रणाली विश्वासार्ह करण्यातील तांत्रिक आणि संस्थात्मक आव्हानांची चर्चा करा आणि पुढील मार्ग सुचवा."

संबंधित विषय

  • जीपीएस, ग्लोनास, गॅलिलिओ, बेईदू: जागतिक विरुद्ध प्रादेशिक प्रणाली; गगन
  • जीएसएलव्ही विरुद्ध पीएसएलव्ही; क्रायोजेनिक तंत्रज्ञान; कक्षांचे प्रकार (जीईओ, जीएसओ, जीटीओ, एलईओ)
  • भारतीय अंतराळ क्षेत्र: इस्रो, इन-स्पेस, अंतराळ धोरण; महत्त्वाच्या घटकांचे (अणुघड्याळे) स्वदेशीकरण
  • उपग्रह दिशादर्शनाचे संरक्षणविषयक उपयोग

विषय: GS3विज्ञान व तंत्रज्ञान

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

1 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत