भारतातील पहिल्या फ्यूजन ऊर्जा कंपनीने अणुभट्टीसाठी आराखडा निश्चित केला
प्रकाशित: · अद्ययावत:
स्रोत: द हिंदू, 1 नोव्हेंबर, 2026
सारांश
- बेंगळुरूस्थित स्टार्टअप प्रानोस फ्यूजनने प्रज्ञा हे लहान, डोनटच्या आकाराचे टोकामाक तयार केले आहे. प्लाझ्मा नियंत्रण आणि अतिसंवाहक चुंबकांची चाचणी करणे हा त्याचा उद्देश आहे.
- हे मोठ्या प्रणिक टोकामाककडे जाणारे एक पाऊल आहे. कंपनीला प्रणिकचा आराखडा २०२७ पर्यंत अंतिम होण्याची अपेक्षा आहे; त्यामुळे भारताला खासगीरीत्या उभारलेला पहिला टोकामाक आराखडा मिळेल.
- फ्यूजनमधून वीजनिर्मिती हा त्यापुढील टप्पा असल्याचे सांगितले जाते. कंपनीच्या मते कॉम्पॅक्ट यंत्रे, उच्च-तापमान अतिसंवाहक (एचटीएस) चुंबक आणि भारताचा उत्पादन पाया यांमुळे खर्च कमी होऊ शकतो.
प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
- विखंडन: युरेनियम केंद्रकांची साखळी अभिक्रिया, जी वीजनिर्मितीसाठी उष्णता निर्माण करते. संमीलन: हलकी केंद्रके एकत्र येणे, सामान्यतः ड्यूटेरियम आणि ट्रिटियम (हायड्रोजनची दोन रूपे), ज्यातून हेलियम आणि जलद न्यूट्रॉन मिळतो.
- टोकामाक हे डोनटच्या आकाराचे उपकरण आहे, ज्यात शक्तिशाली चुंबक अतिउष्ण प्लाझ्मा भिंतींपासून दूर धरून ठेवतात.
- फ्यूजनसाठी इंधन सुमारे १० कोटी °से. तापमानावर लागते.
- एचटीएस म्हणजे उच्च-तापमान अतिसंवाहक चुंबक.
- प्रज्ञा हा प्रानोस फ्यूजनचा कॉम्पॅक्ट टोकामाक आहे. प्रणिक हा मोठा टोकामाक आहे, ज्याचा आराखडा २०२७ मध्ये नियोजित आहे.
- आयपीआर (गांधीनगर, अणुऊर्जा विभागांतर्गत) आदित्य-यू आणि एसएसटी-१ (स्थिर-अवस्था अतिसंवाहक टोकामाक) चालवते.
- आयटीईआर फ्रान्समध्ये आहे आणि भारत त्याचा सदस्य आहे. क्यू ≥ १० म्हणजे ५० मेगावॉट तापन ऊर्जेतून ५०० मेगावॉट उत्पादन.
- प्रानोस फ्यूजनचे सह-उद्भवन आयपीआर आणि जेएनसीएएसआर येथे झाले आहे (जीकेटुडेनुसार).
- आयटीईआरमध्ये सात सदस्य आहेत (युरोपीय संघ, चीन, भारत, जपान, दक्षिण कोरिया, रशिया, अमेरिका); भारत बांधकाम मूल्याच्या सुमारे ९% योगदान देतो.
आकडेवारी आणि तपशील
- हायड्रोजन अणूंचे संमीलन करण्यासाठी प्लाझ्मा सूर्याच्या अंतर्भागापेक्षाही जास्त, म्हणजे कोट्यवधी अंशांपर्यंत तापवला जाईल (फ्यूजन होण्यासाठी सुमारे १० कोटी °से.).
- प्रणिकचा आराखडा २०२७ पर्यंत अंतिम होण्याची अपेक्षा आहे. फ्यूजनमधून वीज हा त्यापुढील टप्पा आहे.
- प्रानोस फ्यूजनने ७.२ दशलक्ष डॉलर उभारले आहेत; अंकुर कॅपिटल, पाय व्हेंचर्स आणि इंडस्ट्रियल४७ यांचा पाठिंबा आहे.
- रोशन जॉर्ज यांचे दावे: फ्यूजनला युरेनियमसारख्या किरणोत्सर्गी पदार्थाची गरज नाही, भारत आधीच भरपूर ड्यूटेरियम निर्माण करतो, आणि अभिक्रिया साखळी अभिक्रिया नसल्याने अनियंत्रित अभिक्रियेचा धोका जवळजवळ नाही.
- शौर्य कौशल: प्रज्ञा प्रकारची कॉम्पॅक्ट संशोधन यंत्रे ही "तुलनेने माफक गुंतवणूक" आहे. खासगी टोकामाकचा खर्च आकारावर अवलंबून असतो. कोणताही खर्चाचा आकडा जाहीर केलेला नाही.
- जॉर्ज मान्य करतात की फ्यूजन वीज "अजून दूर" आहे आणि सध्या महाग आहे, पण ऊर्जेची गरज वाढत जाईल.
- कंपनीच्या मते कॉम्पॅक्ट यंत्रे, एचटीएस चुंबक आणि भारताचा उत्पादन पाया यांमुळे खर्च मोठ्या प्रमाणात कमी होऊ शकतो.
स्थिर–गतिशील दुवा
- अणुऊर्जा दोन मार्गांनी मिळवता येते. विखंडन (फिजन) प्रक्रियेत जड केंद्रके (उदा. युरेनियम) साखळी अभिक्रियेत फुटतात. संमीलन (फ्यूजन) प्रक्रियेत हलकी केंद्रके (ड्यूटेरियम आणि ट्रिटियम) एकत्र येऊन हेलियम आणि न्यूट्रॉन तयार होतात.
- फ्यूजनसाठी इंधन सुमारे १० कोटी °से. पर्यंत तापवावे लागते; हे तापमान कोणतीही घन भिंत सहन करू शकत नाही. टोकामाकमध्ये शक्तिशाली चुंबकीय क्षेत्रांच्या साहाय्याने प्लाझ्मा भिंतींपासून दूर धरून ठेवला जातो.
- फ्यूजन ही साखळी अभिक्रिया नसल्याने अनियंत्रित अभिक्रियेचा धोका जवळजवळ नाही.
- भारतातील फ्यूजन संशोधन आतापर्यंत सार्वजनिक क्षेत्रात (प्लाझ्मा संशोधन संस्था, आयटीईआरमधील सहभागासह) झाले आहे. खासगी कॉम्पॅक्ट टोकामाक हे स्टार्टअप परिसंस्थेकडे होणाऱ्या बदलाचे द्योतक आहे.
अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – विज्ञान व तंत्रज्ञान: तंत्रज्ञानाचे स्वदेशीकरण, अणुऊर्जा आणि नवीन तंत्रज्ञानांचा विकास; जीएस३ – अर्थव्यवस्था: ऊर्जा सुरक्षा; पूर्वपरीक्षा – विज्ञान व तंत्रज्ञान (ऊर्जा).
पार्श्वभूमी
टोकामाक
प्लाझ्मा संशोधन संस्था (आयपीआर)
आयटीईआर (आंतरराष्ट्रीय औष्णिक-अणू प्रायोगिक अणुभट्टी)
प्रानोस फ्यूजन
अधिक संदर्भ
- प्रज्ञा २१ ऑगस्ट २०२६ रोजी पूर्ण झाल्याचे आणि ३ सप्टेंबर २०२६ रोजी सुरू झाल्याचे वृत्त आहे. ती १२ सदस्यांच्या चमूने आठ महिन्यांत तयार केली. (स्रोत: जीकेटुडे.)
- ती २० वर्षांची प्रायोगिक चाचणी सुविधा म्हणून नियोजित आहे, ज्यात वर्षाला सुमारे ३,००० शॉट्स घेतले जातील आणि प्लाझ्मा नियंत्रण व एचटीएस चुंबकांचा अभ्यास होईल. ती व्यावसायिक वीजनिर्मितीसाठी रचलेली नाही. (जीकेटुडे.)
- प्रानोस फ्यूजनचे सह-उद्भवन आयपीआर आणि जवाहरलाल नेहरू प्रगत वैज्ञानिक संशोधन केंद्र येथे झाले आहे. तिचे स्वतःचे एचटीएस चुंबक तंत्रज्ञान २०२७ पर्यंत कार्यरत करण्याची आणि पूर्ण-आकाराची अणुभट्टी २०३० पर्यंत उभारण्याची योजना आहे. २०३० चे लक्ष्य केवळ जीकेटुडेने नोंदवले आहे (त्यात अणुभट्टीचे नाव "प्रणिक्यू" असे लिहिले आहे) आणि ते लेखात नाही.
- आयटीईआरच्या बांधकाम मूल्यापैकी सुमारे ९% भारताचे योगदान आहे आणि भारत क्रायोस्टॅटसारखे महत्त्वाचे घटक पुरवतो. आयटीईआर ही प्रायोगिक सुविधा असून ती स्वतः वीज निर्माण करणार नाही.
- एसएसटी-१ ने १६ मिनिटांच्या रचना-लक्ष्याच्या तुलनेत ६५० मिलिसेकंद प्लाझ्मा बंदिस्त ठेवण्यात यश मिळवले आहे. आयपीआरच्या संशोधकांनी एसएसटी-भारत आराखडा सुचवला आहे; त्यात क्यू मूल्य ५ असलेली १३० मेगावॉटची फ्यूजन-विखंडन संकरित अणुभट्टी आणि २०६० पर्यंत २५० मेगावॉटची प्रात्यक्षिक अणुभट्टी (क्यू = २०) यांचा समावेश आहे.
- आयपीआरच्या आराखड्यात नमूद आव्हानांमध्ये प्लाझ्मा बंदिस्त ठेवणे, आवश्यक ऊर्जा लाभ (क्यू) साध्य करणे, किरणोत्सर्ग-प्रतिरोधक पदार्थ आणि अमेरिका व युरोपीय संघाच्या तुलनेत भारतातील मर्यादित खासगी क्षेत्र सहभाग यांचा समावेश आहे.
मेन्सचे पैलू
- ऊर्जा सुरक्षा आणि कार्बनमुक्तीकरण: फ्यूजन विपुल इंधनासह कमी-कार्बन पायाभूत वीज देण्याचे आश्वासन देते (कंपनीनुसार भारत आधीच भरपूर ड्यूटेरियम निर्माण करतो). वीजनिर्मिती अजून दूर आणि महाग आहे, त्यामुळे ही दीर्घकालीन गुंतवणूक आहे, तात्कालिक उपाय नव्हे.
- खासगी क्षेत्राचा सहभाग: ७.२ दशलक्ष डॉलर निधी आणि कॉम्पॅक्ट यंत्र धोरण असलेले स्टार्टअप मोठ्या सार्वजनिक प्रकल्पांशी विरोधाभास दर्शवते. हे अशा सखोल तंत्रज्ञान परिसंस्थेचे उदाहरण आहे, ज्यात सार्वजनिक संस्था (आयपीआर) खासगी घटकांना सह-उद्भवन देते.
- तंत्रज्ञान सक्षमक: एचटीएस चुंबकांमुळे लहान आणि स्वस्त यंत्रे शक्य होतात. भारताचा उत्पादन पाया हा खर्च कमी करण्याचा घोषित घटक आहे.
- सुरक्षा आणि कचरा: साखळी अभिक्रिया नसल्याने अनियंत्रित अभिक्रियेचा धोका अत्यंत कमी आहे. किरणोत्सर्गी पदार्थ लागत नाही हा दावा युरेनियमबाबत आहे. ट्रिटियम (इंधन म्हणून वापरला जाणारा हायड्रोजनचा समस्थानिक) किरणोत्सर्गी आहे, त्यामुळे त्याचा पुरवठा, जो लिथियम आवरणांमध्ये त्याच्या निर्मितीवर अवलंबून आहे, हे आव्हान आहे.
- अभियांत्रिकी अडथळे: प्लाझ्मा अस्थिरता, भिंतींना न्यूट्रॉनमुळे होणारी हानी, शीतकरण आणि खर्च. आयटीईआर स्वतः प्रायोगिक सुविधा आहे जी वीज निर्माण करणार नाही, आणि सकारात्मक प्लाझ्मा ऊर्जा लाभ म्हणजे ग्रिडसाठी निव्वळ वीज नव्हे.
- कालमर्यादेची वास्तविकता: २०२७ मधील आराखडा अंतिम करणे हा केवळ आराखड्याचा टप्पा आहे. अणुभट्टी उभारणे व चालवणे आणि नंतर वीजनिर्मिती हे पुढे येते.
- लक्ष ठेवण्याजोगी नियामक त्रुटी: खासगी फ्यूजन यंत्रांचे नियमन, निधी किंवा परवाना कसा होईल याबाबत लेखात काहीही नाही. भारताच्या अणू कायद्यात नुकतीच सुधारणा झाली: शांती अधिनियम, २०२५ ने अणुऊर्जा अधिनियम, १९६२ रद्द केला आणि अणू क्षेत्र परवानाधारक खासगी सहभागासाठी खुले केले.
संभाव्य मेन्स प्रश्न
**जीएस३, १५ गुण:** "अणू फ्यूजनला स्वच्छ ऊर्जेचा 'पवित्र ग्रेल' म्हटले जाते. खासगी स्टार्टअप्सच्या भूमिकेसह भारतातील फ्यूजन संशोधनाच्या प्रगतीची चर्चा करा आणि ऊर्जा सुरक्षेत योगदान देण्यापूर्वी कोणती आव्हाने पार करावी लागतील ते स्पष्ट करा."
संबंधित विषय
- अणू विखंडन विरुद्ध संमीलन; भारताचा त्रिस्तरीय अणू कार्यक्रम आणि अणुऊर्जा विभाग
- आयटीईआर आणि भारताची भूमिका; आयपीआरचे आदित्य-यू आणि एसएसटी-१
- अतिसंवाहकता आणि एचटीएस चुंबक; प्लाझ्मा भौतिकशास्त्र (क्यू मूल्य)
- शांती अधिनियम, २०२५ (अणुऊर्जा अधिनियम, १९६२ आणि अणू हानीसाठी नागरी दायित्व अधिनियम, २०१० यांच्या जागी; अणुऊर्जेत खासगी सहभागाचे नियमन; अणुऊर्जा नियामक मंडळाला वैधानिक दर्जा)
- ऊर्जा सुरक्षा, निव्वळ-शून्य उत्सर्जन आणि स्वच्छ ऊर्जा संक्रमण
विषय: GS3विज्ञान व तंत्रज्ञान
1 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत