భారతదేశపు తొలి ఫ్యూజన్ విద్యుత్ సంస్థ అణు రియాక్టర్ కోసం రోడ్మ్యాప్ రూపొందించింది
ప్రచురణ: · నవీకరణ:
మూలం: ది హిందూ, 1 నవంబర్, 2026
సారాంశం
- బెంగళూరుకు చెందిన స్టార్టప్ ప్రానోస్ ఫ్యూజన్ ప్లాస్మా నియంత్రణను, అతివాహక అయస్కాంతాలను పరీక్షించడానికి 'ప్రజ్ఞ' అనే చిన్న డోనట్ ఆకారపు టోకామాక్ను నిర్మించింది.
- ఇది పెద్ద టోకామాక్ అయిన 'ప్రానిక్'కు తొలి మెట్టు. ప్రానిక్ బ్లూప్రింట్ను ౨౦౨౭ నాటికి ఖరారు చేయాలని సంస్థ భావిస్తోంది. దీంతో భారతదేశానికి తొలి ప్రైవేట్ టోకామాక్ డిజైన్ లభిస్తుంది.
- ఫ్యూజన్ నుంచి విద్యుత్ ఉత్పత్తి ఇంకా చాలా దూరంలో ఉందని చెబుతున్నారు. కాంపాక్ట్ యంత్రాలు, అధిక-ఉష్ణోగ్రత అతివాహక (హెచ్టీఎస్) అయస్కాంతాలు, భారతదేశ తయారీ రంగ బలం ఖర్చులను తగ్గించగలవని సంస్థ చెబుతోంది.
ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు
- ఫిషన్: విద్యుత్ కోసం వేడిని ఉత్పత్తి చేసే యురేనియం కేంద్రకాల గొలుసు చర్య. ఫ్యూజన్: తేలికపాటి కేంద్రకాలు (సాధారణంగా హైడ్రోజన్ రెండు రూపాలైన డ్యూటీరియం, ట్రిషియం) కలిసి హీలియం, వేగవంతమైన న్యూట్రాన్ను ఇవ్వడం.
- టోకామాక్ అనేది డోనట్ ఆకారపు పరికరం, దీనిలో శక్తిమంతమైన అయస్కాంతాలు అతి వేడి ప్లాస్మాను గోడలకు దూరంగా పట్టి ఉంచుతాయి.
- ఫ్యూజన్కు ఇంధనం సుమారు ౧౦ కోట్ల డిగ్రీల సెల్సియస్ వద్ద ఉండాలి.
- హెచ్టీఎస్ అంటే అధిక-ఉష్ణోగ్రత అతివాహక అయస్కాంతాలు.
- 'ప్రజ్ఞ' ప్రానోస్ ఫ్యూజన్ కాంపాక్ట్ టోకామాక్. 'ప్రానిక్' పెద్ద టోకామాక్, దీని డిజైన్ను ౨౦౨౭లో ఖరారు చేయాలని ప్రణాళిక.
- ఐపీఆర్ (గాంధీనగర్, అణుశక్తి విభాగం కింద) ఆదిత్య-యూ, ఎస్ఎస్టీ-౧ (స్థిరస్థితి అతివాహక టోకామాక్)లను నిర్వహిస్తుంది.
- ఐటీఈఆర్ ఫ్రాన్స్లో ఉంది, భారతదేశం సభ్యదేశం. క్యూ ≥ ౧౦ అంటే ౫౦ మెగావాట్ల వేడి శక్తి నుంచి ౫౦౦ మెగావాట్ల ఉత్పత్తి.
- ప్రానోస్ ఫ్యూజన్ ఐపీఆర్, జవహర్లాల్ నెహ్రూ అధునాతన శాస్త్రీయ పరిశోధన కేంద్రం వద్ద సహ-ఇంక్యుబేషన్లో ఉంది (జీకే టుడే ప్రకారం).
- ఐటీఈఆర్లో ఏడుగురు సభ్యులు ఉన్నారు (యూరోపియన్ యూనియన్, చైనా, భారతదేశం, జపాన్, దక్షిణ కొరియా, రష్యా, అమెరికా). భారతదేశం నిర్మాణ విలువలో సుమారు ౯% అందిస్తోంది.
గణాంకాలు, వివరాలు
- హైడ్రోజన్ పరమాణువులను కలపడానికి ప్లాస్మాను సూర్యుని అంతర్భాగం కన్నా ఎక్కువగా, లక్షల డిగ్రీల వరకు వేడి చేస్తారు (ఫ్యూజన్ జరగడానికి సుమారు ౧౦ కోట్ల డిగ్రీల సెల్సియస్).
- ప్రానిక్ డిజైన్ ఖరారు ౨౦౨౭ నాటికి ఆశిస్తున్నారు. ఫ్యూజన్ నుంచి విద్యుత్ ఉత్పత్తి ఇంకా దూరంలో ఉంది.
- ప్రానోస్ ఫ్యూజన్ ౭.౨ మిలియన్ అమెరికన్ డాలర్లు సమీకరించింది. అంకుర్ క్యాపిటల్, పై వెంచర్స్, ఇండస్ట్రియల్౪౭ దీనికి మద్దతిస్తున్నాయి.
- రోషన్ జార్జ్ వాదనలు: ఫ్యూజన్కు యురేనియం వంటి రేడియోధార్మిక పదార్థం అవసరం లేదు, భారతదేశం ఇప్పటికే పుష్కలంగా డ్యూటీరియం ఉత్పత్తి చేస్తోంది, చర్యలు గొలుసు చర్యలు కావు కాబట్టి అదుపు తప్పే ప్రమాదం దాదాపు లేదు.
- శౌర్య కౌశల్: 'ప్రజ్ఞ' తరహా కాంపాక్ట్ పరిశోధన యంత్రాలు "సాపేక్షంగా స్వల్ప పెట్టుబడి". ప్రైవేట్ టోకామాక్ ఖర్చు దాని పరిమాణంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఖర్చు గణాంకం వెల్లడించలేదు.
- ఫ్యూజన్ విద్యుత్ "ఇంకా చాలా దూరంలో" ఉందని, ప్రస్తుతం ఖరీదైనదని జార్జ్ అంగీకరిస్తున్నారు, అయితే ఇంధన అవసరం పెరుగుతుందని అంటున్నారు.
- కాంపాక్ట్ యంత్రాలు, హెచ్టీఎస్ అయస్కాంతాలు, భారతదేశ తయారీ రంగ బలం ఖర్చులను గణనీయంగా తగ్గించగలవని సంస్థ చెబుతోంది.
స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం
- అణుశక్తిని రెండు విధాలుగా పొందవచ్చు. ఫిషన్లో భారీ కేంద్రకాలు (యురేనియం వంటివి) గొలుసు చర్యలో విడిపోతాయి. ఫ్యూజన్లో తేలికపాటి కేంద్రకాలు (డ్యూటీరియం, ట్రిషియం) కలిసి హీలియంగా, ఒక న్యూట్రాన్గా మారతాయి.
- ఫ్యూజన్కు ఇంధనాన్ని సుమారు ౧౦ కోట్ల డిగ్రీల సెల్సియస్కు వేడి చేయాలి. ఇది ఏ ఘన గోడ తట్టుకోగల ఉష్ణోగ్రత కన్నా ఎక్కువ. టోకామాక్లు శక్తిమంతమైన అయస్కాంత క్షేత్రాలతో ప్లాస్మాను గోడలకు దూరంగా నిలిపి ఉంచుతాయి.
- ఫ్యూజన్ గొలుసు చర్య కాదు, కాబట్టి అదుపు తప్పిన చర్య ప్రమాదం దాదాపు లేదు.
- భారతదేశ ఫ్యూజన్ పరిశోధన ఇప్పటివరకు ప్రభుత్వ రంగంలోనే సాగింది (ప్లాస్మా పరిశోధన సంస్థ, ఐటీఈఆర్లో భాగస్వామ్యం). ప్రైవేట్ కాంపాక్ట్ టోకామాక్ స్టార్టప్ వ్యవస్థ వైపు మార్పును సూచిస్తుంది.
సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౩ – విజ్ఞాన శాస్త్రం & సాంకేతికత: సాంకేతికత స్వదేశీకరణ, అణుశక్తి, కొత్త సాంకేతికతల అభివృద్ధి; జీఎస్౩ – ఆర్థిక వ్యవస్థ: ఇంధన భద్రత; ప్రిలిమ్స్ – విజ్ఞాన శాస్త్రం & సాంకేతికత (ఇంధనం).
నేపథ్యం
టోకామాక్
ప్లాస్మా పరిశోధన సంస్థ (ఐపీఆర్)
ఐటీఈఆర్ (అంతర్జాతీయ థర్మోన్యూక్లియర్ ప్రయోగాత్మక రియాక్టర్)
ప్రానోస్ ఫ్యూజన్
అదనపు నేపథ్యం
- 'ప్రజ్ఞ' నిర్మాణం ౨౧ ఆగస్టు ౨౦౨౬న పూర్తయి, ౩ సెప్టెంబర్ ౨౦౨౬న ప్రారంభమైనట్లు నివేదికలు చెబుతున్నాయి. దీన్ని ౧౨ మంది సభ్యుల బృందం ఎనిమిది నెలల్లో నిర్మించింది. (మూలం: జీకే టుడే.)
- దీన్ని ౨౦ ఏళ్ల ప్రయోగాత్మక పరీక్షా వేదికగా, ఏడాదికి సుమారు ౩,౦౦౦ షాట్లతో, ప్లాస్మా నియంత్రణ, హెచ్టీఎస్ అయస్కాంతాలను అధ్యయనం చేసేలా ప్రణాళిక చేశారు. ఇది వాణిజ్య విద్యుత్ ఉత్పత్తికి రూపొందించింది కాదు. (జీకే టుడే.)
- ప్రానోస్ ఫ్యూజన్ ప్లాస్మా పరిశోధన సంస్థ, జవహర్లాల్ నెహ్రూ అధునాతన శాస్త్రీయ పరిశోధన కేంద్రం వద్ద సహ-ఇంక్యుబేషన్లో ఉంది. తన సొంత హెచ్టీఎస్ అయస్కాంత సాంకేతికత ౨౦౨౭ నాటికి పనిచేయాలని, పూర్తి స్థాయి రియాక్టర్ ౨౦౩౦ నాటికి సిద్ధం కావాలని ప్రణాళిక వేసింది. ౨౦౩౦ లక్ష్యాన్ని జీకే టుడే మాత్రమే పేర్కొంది (రియాక్టర్ పేరును 'ప్రానిక్' అని రాసింది), అది వ్యాసంలో లేదు.
- భారతదేశం ఐటీఈఆర్ నిర్మాణ విలువలో సుమారు ౯% అందిస్తోంది, క్రయోస్టాట్ వంటి కీలక భాగాలను సరఫరా చేస్తోంది. ఐటీఈఆర్ ప్రయోగాత్మక సౌకర్యం, అది స్వయంగా విద్యుత్ను ఉత్పత్తి చేయదు.
- ఎస్ఎస్టీ-౧ ౧౬ నిమిషాల రూపకల్పన లక్ష్యానికి గాను ౬౫౦ మిల్లీసెకన్లు ప్లాస్మా నిర్బంధాన్ని సాధించింది. ఐపీఆర్ పరిశోధకులు ఎస్ఎస్టీ-భారత్ రోడ్మ్యాప్ను ప్రతిపాదించారు. ఇది క్యూ విలువ ౫తో ౧౩౦ మెగావాట్ల ఫ్యూజన్-ఫిషన్ హైబ్రిడ్ రియాక్టర్తో మొదలై, ౨౦౬౦ నాటికి ౨౫౦ మెగావాట్ల ప్రదర్శన రియాక్టర్ (క్యూ = ౨౦) వరకు సాగుతుంది.
- ఐపీఆర్ రోడ్మ్యాప్ పేర్కొన్న సవాళ్లలో ప్లాస్మా నిర్బంధం, అవసరమైన శక్తి లాభం (క్యూ) సాధించడం, వికిరణ నిరోధక పదార్థాలు, అమెరికా, యూరోపియన్ యూనియన్తో పోలిస్తే భారతదేశంలో పరిమితమైన ప్రైవేట్ రంగ భాగస్వామ్యం ఉన్నాయి.
మెయిన్స్ కోణాలు
- ఇంధన భద్రత, కర్బన తగ్గింపు: ఫ్యూజన్ పుష్కలమైన ఇంధనంతో తక్కువ కర్బన నిరంతర విద్యుత్ను వాగ్దానం చేస్తుంది (సంస్థ ప్రకారం భారతదేశం ఇప్పటికే పుష్కలంగా డ్యూటీరియం ఉత్పత్తి చేస్తోంది). విద్యుత్ ఉత్పత్తి ఇంకా దూరంగా, ఖరీదైనదిగా ఉంది, కాబట్టి ఇది తక్షణ పరిష్కారం కాదు, దీర్ఘకాలిక పందెం.
- ప్రైవేట్ రంగ భాగస్వామ్యం: ౭.౨ మిలియన్ అమెరికన్ డాలర్లు, కాంపాక్ట్ యంత్ర వ్యూహంతో ఉన్న స్టార్టప్ భారీ ప్రభుత్వ ప్రాజెక్టులకు భిన్నంగా నిలుస్తుంది. ప్రభుత్వ సంస్థ (ఐపీఆర్) ప్రైవేట్ సంస్థలను ఇంక్యుబేట్ చేసే అత్యాధునిక సాంకేతిక వ్యవస్థకు ఇది ఉదాహరణ.
- సాంకేతిక ఆధారాలు: హెచ్టీఎస్ అయస్కాంతాలు చిన్న, చౌక యంత్రాలను సాధ్యం చేస్తాయి. భారతదేశ తయారీ రంగ బలం ఖర్చు తగ్గింపునకు సాధనంగా చెబుతున్నారు.
- భద్రత, వ్యర్థాలు: గొలుసు చర్య లేకపోవడంతో అదుపు తప్పే చర్యల ప్రమాదం చాలా తక్కువ. రేడియోధార్మిక పదార్థం అవసరం లేదన్న వాదన యురేనియంను సూచిస్తుంది. ట్రిషియం (ఇంధనంగా వాడే హైడ్రోజన్ ఐసోటోప్) రేడియోధార్మికమైనది, లిథియం దుప్పట్లలో దాన్ని ఉత్పత్తి చేయడంపై ఆధారపడే దాని సరఫరా ఒక సవాలుగా మిగిలింది.
- ఇంజినీరింగ్ అడ్డంకులు: ప్లాస్మా అస్థిరత, గోడలపై న్యూట్రాన్ నష్టం, శీతలీకరణ, ఖర్చులు. ఐటీఈఆర్ స్వయంగా విద్యుత్ను ఉత్పత్తి చేయని ప్రయోగాత్మక సౌకర్యం, ప్లాస్మా శక్తి లాభం సానుకూలంగా ఉండటం అంటే గ్రిడ్కు నికర విద్యుత్ అని కాదు.
- కాలపరిమితి వాస్తవికత: ౨౦౨౭లో డిజైన్ ఖరారు కేవలం బ్లూప్రింట్ దశ. రియాక్టర్ నిర్మాణం, నిర్వహణ, ఆ తర్వాత విద్యుత్ ఉత్పత్తి తరువాతి దశలు.
- గమనించాల్సిన నియంత్రణ లోపం: ప్రైవేట్ ఫ్యూజన్ యంత్రాలను ఎలా నియంత్రిస్తారు, నిధులు ఎలా సమకూరుస్తారు, లైసెన్సులు ఎలా ఇస్తారు అనే దాని గురించి వ్యాసం ఏమీ చెప్పలేదు. భారతదేశ అణు చట్టం ఇటీవల సమగ్రంగా మార్చబడింది: శాంతి చట్టం, ౨౦౨౫ అణుశక్తి చట్టం, ౧౯౬౨ను రద్దు చేసి, లైసెన్సు పొందిన ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యానికి అణు రంగాన్ని తెరిచింది.
సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న
**జీఎస్౩, ౧౫ మార్కులు:** "అణు ఫ్యూజన్ను తరచుగా స్వచ్ఛ ఇంధనానికి 'పరమ లక్ష్యం' అంటారు. ప్రైవేట్ స్టార్టప్ల పాత్రతో సహా భారతదేశంలో ఫ్యూజన్ పరిశోధన పురోగతిని చర్చించండి. అది ఇంధన భద్రతకు తోడ్పడే ముందు అధిగమించాల్సిన సవాళ్లను కూడా వివరించండి."
సంబంధిత అంశాలు
- అణు ఫిషన్ వర్సెస్ ఫ్యూజన్; భారతదేశ త్రిదశ అణు కార్యక్రమం, అణుశక్తి విభాగం
- ఐటీఈఆర్, అందులో భారతదేశ పాత్ర; ఐపీఆర్ ఆదిత్య-యూ, ఎస్ఎస్టీ-౧
- అతివాహకత, హెచ్టీఎస్ అయస్కాంతాలు; ప్లాస్మా భౌతికశాస్త్రం (క్యూ విలువ)
- శాంతి చట్టం, ౨౦౨౫ (అణుశక్తి చట్టం, ౧౯౬౨ను, అణు నష్టానికి పౌర బాధ్యత చట్టం, ౨౦౧౦ను భర్తీ చేసింది; అణుశక్తిలో ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యాన్ని నియంత్రించింది; అణుశక్తి నియంత్రణ మండలికి చట్టబద్ధ హోదా ఇచ్చింది)
- ఇంధన భద్రత, నికర-సున్నా, స్వచ్ఛ ఇంధన పరివర్తన
అంశాలు: GS3శాస్త్ర సాంకేతికత
1 నవంబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో