BrainParrot

डीपीडीपी कायदा, २०२३ आणि नियम, २०२५ यांना डीएनपीएचे आव्हान

GS2संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: द हिंदू, 28 ऑक्टोबर, 2026

सारांश

  • डिजिटल न्यूज पब्लिशर्स असोसिएशनच्या (डीएनपीए) मते डिजिटल वैयक्तिक डेटा संरक्षण (डीपीडीपी) कायदा, २०२३ आणि डीपीडीपी नियम, २०२५ यामुळे "वृत्तकक्ष बंद पडतील आणि सेन्सॉरशिपचे युग सुरू होईल".
  • सरन्यायाधीश सूर्यकांत यांच्या अध्यक्षतेखालील खंडपीठाने केंद्र सरकारला नोटीस बजावली. या प्रकरणाची सविस्तर सुनावणी १७ नोव्हेंबर रोजी होणार आहे.
  • न्यायालय एकतर्फी स्थगिती आदेश देऊ शकत नाही, असे सरन्यायाधीशांनी सांगितले. नागरिकांचे हक्क आणि प्रसारमाध्यम स्वातंत्र्याचा गैरवापर यांचा समतोल कसा साधायचा, याबद्दल सूचना देण्याचे आवाहन त्यांनी डीएनपीएला केले.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ — राज्यव्यवस्था: मूलभूत हक्क (अनुच्छेद १९(१)(क), अनुच्छेद २१), गोपनीयता, प्रसारमाध्यमांचे स्वातंत्र्य, डेटा प्रशासन

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • डीपीडीपी कायदा, २०२३: २०२३ चा अधिनियम क्र. २२, ११ ऑगस्ट २०२३ रोजी संमती. हा भारतात प्रक्रिया होणाऱ्या डिजिटल वैयक्तिक डेटाला लागू होतो, मग तो डिजिटल स्वरूपात गोळा केलेला असो किंवा नंतर डिजिटायझेशन केलेला असो; तसेच भारतात वस्तू किंवा सेवा पुरवण्याशी संबंधित भारताबाहेरील काही प्रक्रियेलाही तो लागू होतो.
  • व्यक्तीने स्वतः सार्वजनिकरीत्या उपलब्ध करून दिलेल्या वैयक्तिक डेटाला (उदा. तिचा स्वतःचा ब्लॉग किंवा समाजमाध्यमावरील पोस्ट) हा कायदा लागू होत नाही.
  • डेटा प्रिन्सिपल: ज्या व्यक्तीशी डेटा संबंधित आहे ती व्यक्ती (लेखातील स्वतःचे स्पष्टीकरण). डेटा फिड्युशियरी: वैयक्तिक डेटावर प्रक्रिया का आणि कशी करायची हे ठरवणारा घटक.
  • डेटा प्रिन्सिपलच्या हक्कांमध्ये प्रक्रिया केलेल्या डेटाबद्दल माहिती मिळवणे आणि दुरुस्ती व विलोपन यांचा समावेश आहे.
  • कायद्यातील सवलतींमध्ये अधिसूचित सरकारी संस्था (सुरक्षा, सार्वभौमत्व, सार्वजनिक सुव्यवस्था) आणि संशोधन, अभिलेखीकरण किंवा सांख्यिकीय उद्देश यांचा समावेश आहे.
  • पुट्टस्वामी (२०१७): गोपनीयता हा अनुच्छेद २१ अंतर्गत मूलभूत हक्क आहे.
  • अनुच्छेद १९(१)(क): भाषण आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य; अनुच्छेद १९(२) मध्ये सार्वजनिक सुव्यवस्था, सभ्यता, नैतिकता आणि मानहानी यांसह आठ वाजवी निर्बंधांची यादी आहे.
  • भारतीय प्रेस परिषद ही मुद्रित माध्यमांसाठी वैधानिक नियामक आहे; पारंपरिक माध्यमांवरील विद्यमान नियमनाचे उदाहरण म्हणून डीएनपीएने तिचा उल्लेख केला आहे.

आकडेवारी आणि तपशील

  • डीएनपीए: लेखात हा २१ प्रकाशकांचा गट असल्याचे वर्णन आहे (तो २२ माध्यम प्रकाशकांचे प्रतिनिधित्व करतो असेही म्हटले आहे). यात अंबानी आणि अदानी समूहांच्या मालकीचे प्रकाशक आणि द हिंदू ग्रुप पब्लिशिंग प्रायव्हेट लिमिटेड यांचा समावेश आहे.
  • प्रतिनिधित्व: डीएनपीएतर्फे ज्येष्ठ वकील माधवी दिवाण आणि वकील अनुज तिवारी.
  • सुनावणी: नोटीस बजावली; सविस्तर सुनावणी १७ नोव्हेंबर रोजी. आपण स्थगितीची मागणी करत नसून अंतरिम स्थगितीच्या याचिकेवर केंद्र सरकारने उत्तर द्यावे अशी अपेक्षा असल्याचे डीएनपीएने सांगितले. सरन्यायाधीश म्हणाले: "आम्ही स्थगितीचे एकतर्फी आदेश देऊ शकत नाही."
  • डीएनपीएचे युक्तिवाद:
  • हा कायदा पत्रकारांसाठी तयार केलेला नव्हता.
  • याच्या उद्दिष्टांमध्ये भारतीय प्रेस परिषदेसारख्या संस्थांकडून आधीच नियमन होत असलेल्या पारंपरिक, मान्यताप्राप्त माध्यम संस्थांवर बंधने घालणे अभिप्रेत नव्हते.
  • "डेटा प्रिन्सिपलच्या मर्जीवर सोडले गेल्यास" वृत्तकक्ष बंद पडतील आणि "बातमीची संकल्पनाच बदलेल".
  • चुकीचे वार्तांकन करणाऱ्या प्रकाशकांना आधीच परिणाम भोगावे लागतात, त्यामुळे "प्रकाशित करण्यापूर्वी त्यांना विचारणे" समर्थनीय नाही.
  • हा कायदा सर्वोच्च न्यायालयाच्या गोपनीयता निकालाच्या विरोधात आहे, ज्यात गोपनीयता अभंग आणि मानवी प्रतिष्ठा व जीवनाचा मूलाधार असल्याचे म्हटले होते.
  • याचिकेनुसार हा कायदा माहितीच्या मूलभूत हक्कावर आणि भाषण व अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यावर "अनुज्ञेय नसलेले निर्बंध" घालतो.
  • निर्दोष नागरिकांचे हक्क आणि प्रसारमाध्यम स्वातंत्र्याचा गैरवापर यांचा समतोल कसा साधायचा, तसेच माध्यमांच्या माहिती प्रसारित करण्याच्या हक्काचे संरक्षण कसे करायचे, हे सांगण्यास सरन्यायाधीशांनी डीएनपीएला सांगितले.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • स्थिर संकल्पना.
    • प्रसारमाध्यमांचे स्वातंत्र्य अनुच्छेद १९(१)(क) मधून निर्माण होते आणि ते अनुच्छेद १९(२) मधील निर्बंधांच्या अधीन असते.
    • गोपनीयता हा अनुच्छेद २१ चा भाग आहे (पुट्टस्वामी, २०१७).
    • त्यामुळे डेटा संरक्षण कायद्याला प्रमाणबद्धतेच्या कसोटीचा वापर करून दोन मूलभूत हक्कांचा समतोल साधावा लागतो.
  • जोडणारा दुवा. डीएनपीएच्या मते हा कायदा वृत्तकक्षाला इतर कोणत्याही डेटा प्रक्रिया करणाऱ्या घटकाप्रमाणेच वागवतो. त्यामुळे वृत्तकक्षाला "डेटा प्रिन्सिपल" कडून (ज्या व्यक्तीशी डेटा संबंधित आहे) संमती घ्यावी लागेल, आणि त्या व्यक्तीला स्वतःच्या डेटावर नियंत्रणही मिळेल. डीएनपीएच्या मते यामुळे सार्वजनिक हिताचे वार्तांकन निष्फळ ठरते.
  • न्यायालयाचा दृष्टिकोन. सरन्यायाधीशांनी एकतर्फी स्थगिती नाकारली. आधी केंद्र सरकारला उत्तर द्यावे लागेल, आणि न्यायालयाला माध्यमांकडून समतोल साधणारे व्यवहार्य प्रस्ताव हवे आहेत.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ — राज्यव्यवस्था: मूलभूत हक्क; न्यायपालिका; वैधानिक/नियामक संस्था; सरकारी धोरणे आणि हस्तक्षेप (डेटा संरक्षण). जीएस३ — विज्ञान व तंत्रज्ञान: माहिती तंत्रज्ञान आणि सायबर कायदा.

पार्श्वभूमी

डिजिटल वैयक्तिक डेटा संरक्षण कायदा, २०२३

अधिक संदर्भ

  • दृष्टी आयएएसच्या नोंदीनुसार, कलम ७ (काही कायदेशीर वापर) किंवा कलम १७ (सवलती) यापैकी कशातही माध्यमांसाठी वैधानिक सवलत नाही. त्यामुळे पत्रकारांना "डेटा फिड्युशियरी" मानले जाते आणि ते ज्या सार्वजनिक पदाधिकाऱ्यांची चौकशी करतात त्यांची पूर्वसंमती त्यांना घ्यावी लागेल, असे त्यात म्हटले आहे.
  • कलम ३६ केंद्र सरकारला फिड्युशियरींकडून माहिती मागवण्याची मुभा देते, त्यामुळे स्रोतांच्या गोपनीयतेला धक्का पोहोचू शकतो, असेही त्यात नमूद आहे.
  • कलम ३७ केंद्र सरकारला ऑनलाइन माहिती अवरुद्ध करण्याचे अधिकार देते. हे डेटा संरक्षण मंडळाकडे केलेल्या संदर्भानंतर होते, ज्यात किमान दोन आर्थिक दंडांचा समावेश असतो; यासाठी सुनावणी आणि लेखी कारणे आवश्यक असतात. यामुळे पूर्व-सेन्सॉरशिपची चिंता निर्माण होते.
  • कायद्याने माहितीचा अधिकार कायद्यातील वैयक्तिक माहितीच्या सवलतीतून सार्वजनिक हिताची अट काढून टाकली, त्यामुळे सर्व "वैयक्तिक माहिती" माहितीचा अधिकार कायद्यांतर्गत प्रकटीकरणातून व्यापकपणे वगळली गेली आहे, असेही त्यात म्हटले आहे.
  • डीएनपीएची याचिका प्रलंबित असलेल्या व्यंकटेश नायक विरुद्ध भारत संघ (२०२६) या प्रकरणाशी जोडलेली आहे. त्यात माहितीचा अधिकार, सरकारचा अवाजवी प्रवेश आणि पाळतीविरोधी संरक्षणे या संदर्भात डीपीडीपी चौकटीवर प्रश्न उपस्थित केले आहेत.
  • २०२६ च्या सुरुवातीला सर्वोच्च न्यायालयाने डीपीडीपी कायद्याच्या कलम ४४(३) ला (माहितीचा अधिकार कायद्याच्या कलम ८(१)(ज) मधील सुधारणा) आव्हान देणाऱ्या याचिका संविधान पीठाकडे पाठवल्या.
  • स्वतंत्र समाजमाध्यम निर्मात्यांच्या काळात "पत्रकार" यांची कायदेशीर व्याख्या करणे अवघड असल्याकडे केंद्र सरकारने लक्ष वेधले आहे.
  • एडिटर्स गिल्ड ऑफ इंडियाने यापूर्वी पत्रकारितेच्या उपक्रमांना सवलत देण्याची मागणी केली होती.
  • कायदा केंद्र सरकारला कोणत्याही डेटा प्रक्रियाकर्त्याला किंवा प्रक्रियाकर्त्यांच्या वर्गाला कायद्यातील तरतुदींमधून सूट देण्याचे अधिकार देतो.

मेन्सचे पैलू

  • हक्कांचा संघर्ष, हक्कांची उतरंड नव्हे. गोपनीयता (अनुच्छेद २१, पुट्टस्वामी) आणि प्रसारमाध्यम स्वातंत्र्य (अनुच्छेद १९(१)(क)) हे दोन्ही मूलभूत हक्क आहेत. कोणताही निर्बंध वैधता, कायदेशीर उद्दिष्ट आणि प्रमाणबद्धता यांची पूर्तता करणारा असला पाहिजे. वैयक्तिक डेटावरील संमती आणि विलोपन हक्क प्रसारमाध्यमांच्या सार्वजनिक हिताच्या कार्यात अडथळा आणतात, असा डीएनपीएचा युक्तिवाद आहे.
  • रचनेतील उणीव. कायद्यात पत्रकारितेसाठी वैधानिक सवलत नाही आणि तो कलम १७ अन्वये कार्यकारी अधिसूचनेवर अवलंबून आहे. त्यामुळे प्रसारमाध्यम स्वातंत्र्य कार्यकारी विवेकाधीन ठरते; श्रीकृष्ण मसुद्यात याच्या उलट भूमिका घेतली होती.
  • उत्तरदायित्व पत्रकारिता. पूर्वसंमतीची अट घातल्यास चौकशीखाली असलेल्या अधिकारी, राजकारणी आणि फसवणूक करणाऱ्यांनाच संरक्षण मिळेल. याचा संबंध माहितीचा अधिकार कायद्यातील वैयक्तिक माहितीच्या सवलतीतील बदलाशी आणि स्रोतांच्या गोपनीयतेशी (कलम ३६/३७ विषयीच्या चिंता) आहे.
  • प्रतिवादी चिंता. सामान्य नागरिक, पीडित आणि अल्पवयीन यांना आक्षेपार्ह प्रकाशनापासून संरक्षण हवे असते, आणि माध्यमांद्वारे चालवल्या जाणाऱ्या खटल्यांचा न्याय्य सुनावणीच्या हक्कावर (अनुच्छेद २१) परिणाम होतो. सरन्यायाधीशांनी समतोल साधणारे प्रस्ताव मागवणे याची दखल घेते, तसेच "पत्रकार" यांची व्याख्या करण्यातील अडचणीबद्दल केंद्र सरकारचा मुद्दाही याची दखल घेतो.
  • न्यायिक प्रक्रिया. एकतर्फी स्थगिती नाकारणे आणि केंद्र सरकारचे उत्तर मागवणे हे संस्थात्मक संयम दर्शवते. संबंधित व्यंकटेश नायक प्रकरण आणि माहितीचा अधिकार सुधारणेचे आव्हान संविधान पीठाकडे पाठवणे हे या चौकटीची अधिक व्यापक घटनात्मक तपासणी होत असल्याचे दर्शवते.
  • पुढील मार्ग.
  • पत्रकारितेसाठी कायद्याद्वारे किंवा कलम १७ अंतर्गत विवेकाधीन नसलेल्या नियमांद्वारे स्पष्ट, वस्तुनिष्ठ, सार्वजनिक हिताचे सुरक्षित कवच.
  • प्रेस परिषद आणि प्रसारण संस्थांसह स्वयं-नियामक संहिता.
  • सार्वजनिक व्यक्तींच्या सार्वजनिक भूमिकेशी संबंधित डेटासाठी संमती आणि विलोपन हक्कांची मर्यादित आखणी.
  • स्रोतांच्या गोपनीयतेसाठी संरक्षक उपाय.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस२, १५ गुण:** "डिजिटल वैयक्तिक डेटा संरक्षण कायदा, २०२३ ला वृत्त प्रकाशकांनी प्रसारमाध्यम स्वातंत्र्यासाठी धोका म्हणून आव्हान दिले आहे. हा कायदा गोपनीयतेचा हक्क आणि प्रसारमाध्यमांचे स्वातंत्र्य यांचा समतोल कसा साधतो याचे परीक्षण करा आणि पुढील मार्ग सुचवा."

संबंधित विषय

  • पुट्टस्वामी (२०१७) आणि प्रमाणबद्धतेची कसोटी; अनुच्छेद १९(१)(क) आणि १९(२); अनुच्छेद २१
  • माहितीचा अधिकार कायदा, २००५ (कलम ८(१)(ज)) आणि डीपीडीपी सुधारणा
  • भारतीय प्रेस परिषद; माध्यम नियमन; श्रेया सिंघल (२०१५) आणि माहिती तंत्रज्ञान अधिनियम, २०००
  • डेटा संरक्षण मंडळ; श्रीकृष्ण समिती (२०१८); तुलनात्मक उदाहरण म्हणून जीडीपीआर
  • सरकारी पाळतीसाठीच्या सवलती आणि सीमापार डेटा प्रवाह

विषय: GS2राज्यव्यवस्था

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

28 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत