विदेशी तंत्रज्ञानावर भारत किती अवलंबून आहे? स्टारशील्डवरील निर्बंध आणि भारताचे सामरिक अवलंबित्व
स्रोत: द हिंदू, 22 ऑक्टोबर, 2026
सारांश
- वॉल स्ट्रीट जर्नलने वृत्त दिले की इलॉन मस्क यांच्या स्पेसएक्स कंपनीने युक्रेनला पुरवत असलेल्या स्टारशील्ड नेटवर्कची गती मंद केली. युक्रेनने रशियाच्या तेल पायाभूत सुविधांवर केलेल्या हल्ल्यांचा हा बदला होता.
- एएफपीच्या वृत्तात अधिक तपशील आहेत. मस्क यांनी युक्रेनी उपकरणे ज्या गतीने जोडली जाऊ शकतात, त्या गतीवर मर्यादा घातली, त्यामुळे कीव्हचे काही ड्रोन निरुपयोगी झाले. कोणत्याही मर्यादा अमेरिकी लष्कर आणि राष्ट्राध्यक्ष ठरवतील, असे मस्क यांनी म्हटल्यानंतर हे घडले.
- भारत उपग्रह संपर्क, दिशादर्शन, क्लाउड कॉम्प्युटिंग, डिजिटल पेमेंट आणि लष्करी उपकरणे या क्षेत्रांत परकीय नियंत्रणाखालील तंत्रज्ञानावर किती अवलंबून आहे, याचा आढावा घेण्यासाठी स्पष्टीकरणात्मक लेखात या घटनेचा आधार घेतला आहे.
प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
- नाविक: इस्रोची प्रादेशिक दिशादर्शन प्रणाली. यात ७ उपग्रह (३ जीईओ, ४ आयजीएसओ) आहेत आणि ती भारत तसेच सभोवतालचे सुमारे १,५०० किमी क्षेत्र व्यापते. सेवा: एसपीएस आणि प्रतिबंधित सेवा. एल५ आणि एस बँड हे जुने संकेत आहेत, तर एनव्हीएस मालिका एल१ जोडते.
- स्वतंत्र स्थाननिश्चितीसाठी किमान चार उपग्रह आवश्यक आहेत, जे सध्या उपलब्ध नाहीत, असे लेखात म्हटले आहे. अमेरिकेने २००० सालापर्यंत नागरी जीपीएसची अचूकता जाणीवपूर्वक कमी ठेवली होती आणि ती पुन्हा लागू न करण्याची बांधिलकी स्वीकारली.
- जीएमपीसीएस ही उपग्रहाधारित संपर्क सेवेसाठीची परवाना श्रेणी आहे. इन-स्पेस अवकाश उपक्रम आणि उपग्रह मालिकांना अधिकृतता देते.
- भारतातील तीन परवानाधारक उपग्रह संपर्क कंपन्या: स्टारलिंक, युटेलसॅट वनवेब (भारतीय उपकंपनी) आणि जिओ सॅटेलाइट कम्युनिकेशन्स (जिओ–एसईएस).
- मेघराज हा सरकारचा जीआय क्लाउड असून तो इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालयांतर्गत एनआयसीमार्फत चालवला जातो.
- एडब्ल्यूएस आउटपोस्ट्स हे व्यवस्थापित संकरित क्लाउड उत्पादन आहे, जे एडब्ल्यूएसद्वारे व्यवस्थापित पायाभूत सुविधा ग्राहकाच्या जागेवर बसवते. त्याला एडब्ल्यूएसच्या प्रादेशिक नियंत्रण प्रणालीशी जोडणी आवश्यक असते.
- इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालयांतर्गत सी-डॅकने लिनक्सवर आधारित भारत ऑपरेटिंग सिस्टीम सोल्यूशन्स (बॉस) विकसित केली. २०१५ च्या धोरणानुसार ई-प्रशासन प्रकल्पांसाठी मुक्त स्रोत हा प्राधान्याचा पर्याय आहे.
- यूपीआय एनपीसीआय चालवते. स्विफ्ट हे व्यवहार संदेशवहन जाळे आहे; २०२२ मध्ये युरोपीय संघाने त्यावरून निवडक रशियन बँका वगळल्या.
- ऑपरेशन शक्ती (१९९८) म्हणजे भारताच्या अणुचाचण्या. सिप्री शस्त्रास्त्र आयातदारांची क्रमवारी जाहीर करते.
आकडेवारी आणि तपशील
- उपग्रह संपर्क:
- १६ ऑक्टोबरपर्यंत तिन्ही परवानाधारक उपग्रह संपर्क कंपन्यांपैकी कोणाकडेही उपग्रह ब्रॉडबँड देण्यासाठी सुरक्षा मंजुरी नव्हती.
- युटेलसॅट वनवेब: फ्रेंच सरकार २९.६५%, ब्रिटिश सरकार १०.८९%, भारती स्पेस १७.८८%. भारती एअरटेल वनवेबच्या भारतीय उपकंपनीची स्वतंत्रपणे २६% मालक आहे.
- जिओ–एसईएस (२०२२ मध्ये जाहीर): एसईएस उपग्रह वापरण्याच्या बदल्यात जिओकडे ५१% हिस्सा आहे. बहुसंख्य मालकी असूनही जिओला नेटवर्कवर नियंत्रण मिळत नाही.
- इस्रोने १९८१ पासून सुमारे ४० संपर्क उपग्रह प्रक्षेपित केले आहेत, जे प्रसारण आणि सामरिक संपर्काला साहाय्य करतात. भारताकडे स्वतंत्र लष्करी उपग्रह संपर्क प्रणालीही आहे.
- दिशादर्शन: २९ जुलै रोजी अवकाश राज्यमंत्री जितेंद्र सिंह यांनी संसदेत सांगितले की सध्या केवळ तीन नाविक उपग्रह पीएनटी संकेत देऊ शकतात. लेखात याचा संबंध अंशतः इस्रोच्या प्रक्षेपण गतीतील अडचणींशी जोडला आहे.
- क्लाउड:
- गार्टनरच्या अंदाजानुसार २०२६ मध्ये भारतातील क्लाउड सेवांवरील खर्च १७.५ अब्ज अमेरिकी डॉलर असेल.
- डिसेंबर २०२५ पर्यंत २,१७० मंत्रालये आणि विभाग मेघराजवर अनुप्रयोग चालवत होते, आणि ते परकीय पुरवठादारांसह पॅनेलवरील खासगी पुरवठादारांवरही अवलंबून होते.
- फेब्रुवारीमध्ये एडब्ल्यूएस आणि योट्टा यांनी मेघराज २.० साठी एडब्ल्यूएस आउटपोस्ट्स जाहीर केले. डेटा भारतातच राहतो, पण एडब्ल्यूएसच्या दस्तऐवजानुसार आउटपोस्ट्सना एडब्ल्यूएसच्या प्रादेशिक नियंत्रण प्रणालीशी जोडणी आवश्यक असते.
- क्राउडस्ट्राइकच्या सदोष अद्यतनामुळे जगभरातील विंडोज संगणकांत व्यत्यय आला, त्यात भारतीय विमान कंपन्या, विमानतळ आणि रोखे कंपन्यांचाही समावेश होता.
- देयके: गुगल पे गुगलच्या मालकीचे आहे. फोनपे बहुसंख्येने वॉलमार्टच्या मालकीचे आहे, पण दोघांपैकी कोणीही यूपीआयच्या पायाभूत सुविधांवर नियंत्रण ठेवत नाही.
- लष्करी:
- १९९८ च्या चाचण्यांनंतर अमेरिकेने लष्करी पुरवठ्यावर निर्बंध घातले. कॅगला आढळले की त्या एप्रिलमध्ये एचएएलने मागवलेली ३० एलएचटीईसी टी८०० हेलिकॉप्टर इंजिने दिली जाऊ शकली नाहीत, त्यामुळे एचएएलने एका फ्रेंच उत्पादकाकडे पर्यायी इंजिनांची मागणी नोंदवली.
- सिप्री (मार्च): २०२१–२०२५ मध्ये भारत प्रमुख शस्त्रास्त्रांचा जगातील दुसरा सर्वांत मोठा आयातदार होता, आणि एकूण आयातीपैकी ४०% वाटा रशियाचा होता. फ्रान्स, इस्रायल आणि अमेरिकेकडूनही आयात झाली.
- तेजसचे उत्पादन अमेरिकेत बनलेल्या जीई एरोस्पेस इंजिनांवर अवलंबून आहे. पुरवठ्यातील विलंबामुळे उत्पादन मर्यादित झाले असून वितरणाच्या मुदती पुढे ढकलल्या गेल्या आहेत.
- स्टारशील्ड:
- मस्क यांनी जोडणीच्या गतीवर मर्यादा घातली, त्यामुळे काही युक्रेनी ड्रोन निरुपयोगी झाले.
- कीव्हने वॉशिंग्टनवर गती जाणीवपूर्वक कमी केल्याचा आरोप केला, जो डोनाल्ड ट्रम्प यांनी फेटाळला.
- मस्क म्हणाले की मर्यादा "अमेरिकी लष्कर आणि राष्ट्राध्यक्ष यांनी ठरवल्या" आहेत. संरक्षण सचिव पीट हेगसेथ यांनी सांगितले की पेंटागॉनने कोणतेही बदल करण्याचे निर्देश दिले नव्हते.
- स्पेसएक्सने २०२२ मध्येही कारवाई केल्याचे वृत्त आहे, जे स्पेसएक्सने फेटाळले आहे.
स्थिर–गतिशील दुवा
- सामरिक स्वायत्तता ही केवळ कंपन्यांची मालकी किंवा डेटा कुठे साठवला जातो यावर अवलंबून नसते, तर महत्त्वाच्या प्रणालींवरील नियंत्रणावर अवलंबून असते. सेवा चालवणारी कंपनी, परकीय राज्य किंवा निर्बंध यांमुळे सेवांवर मर्यादा येऊ शकतात.
- अवलंबित्वाचा एक पट आहे:
- परकीय सेवा-चालक थेट सेवेवर निर्बंध घालतो;
- परकीय नियंत्रणाखालील प्लॅटफॉर्म अन्यथा भारतीय असलेल्या प्रणालीत व्यत्यय आणतात;
- पुरवठादार भारताची क्षमता हळूहळू कमकुवत करतो.
- स्वदेशीकरणामुळे धोका कमी होतो. यूपीआय आणि नाविक ही त्याची उदाहरणे आहेत, पण दोन्हींना मर्यादा आहेत.
अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – विज्ञान-तंत्रज्ञान (अवकाश, माहिती तंत्रज्ञान, स्वदेशीकरण), अंतर्गत सुरक्षा (सायबर आणि महत्त्वाच्या पायाभूत सुविधा); जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध (इतर देशांच्या धोरणांचा भारतावर होणारा परिणाम)
पार्श्वभूमी
नाविक (नेव्हिगेशन विथ इंडियन कॉन्स्टेलेशन)
भारतातील उपग्रह संपर्क परवाने आणि स्टारलिंक
मेघराज (जीआय क्लाउड)
स्टारशील्ड
अधिक संदर्भ
पूर्वीच्या घटना:
-
रॉयटर्सच्या वृत्तानुसार, २०२२ च्या सप्टेंबरअखेर युक्रेनच्या आक्रमणादरम्यान मस्क यांनी खेरसनसह काही भागांतील स्टारलिंक व्याप्ती बंद करण्याचा आदेश दिला. स्पेसएक्सने हे वृत्त चुकीचे असल्याचे म्हटले.
-
२०२३ मध्ये स्पेसएक्सने सांगितले की ड्रोन हल्ल्यांसह काही कारवायांसाठी युक्रेनला स्टारलिंक वापरण्यापासून रोखण्यासाठी तिने काही अनिर्दिष्ट पावले उचलली आहेत.
-
युक्रेनच्या फेदोरोव्ह यांनी स्टारलिंकची व्याप्ती भौगोलिकदृष्ट्या मर्यादित करण्याची क्षमता मान्य केली.
-
युक्रेनने युरोपीय पर्यायांमध्ये रस दाखवला आहे, त्यात युरोपीय संघाचा गव्हसॅटकॉम प्रकल्पही आहे.
नंतरच्या घडामोडी:
- ऑक्टोबर २०२६ मधील युक्रेनला झालेल्या स्टारशील्डमधील व्यत्ययांचा समावेश अमेरिका–युक्रेन संबंधांतील ताणांमध्ये होता. त्यानंतर ३० ऑक्टोबर २०२६ रोजी अमेरिकी परराष्ट्र विभागाने युक्रेनला ५०० पीएसी-३ एमएसई क्षेपणास्त्रांच्या संभाव्य विक्रीला मंजुरी दिली.
- पीआयबी: इस्रोच्या जीएसएलव्ही-एफ१८ ने ३० ऑक्टोबर २०२६ रोजी एनव्हीएस-०३ भूसमकालिक स्थानांतर कक्षेत प्रक्षेपित केला. तो १११.७५° पूर्व येथील त्याच्या निर्धारित स्थानाकडे उंचावला जात आहे; एनव्हीएस-०४ आणि एनव्हीएस-०५ तयारीत आहेत. एनव्हीएस-०२ (जानेवारी २०२५ मध्ये प्रक्षेपित) हा उपग्रह त्याचे ऑक्सिडायझर व्हॉल्व्ह न उघडल्याने इच्छित स्थानी पोहोचू शकला नाही. एनव्हीएस-०३ आपल्या स्थानी स्थिरावल्यानंतर नाविकला स्वतंत्र स्थाननिश्चिती पुन्हा साध्य होईल का, हे येथे निश्चित नाही.
- स्टारलिंकने भारतात २० गेटवे स्थळे उभारली आहेत आणि व्यावसायिक प्रारंभापूर्वी अंतिम स्पेक्ट्रम वाटप आणि सुरक्षा मंजुरीची प्रतीक्षा करत आहे.
- दूरसंचार विभागाच्या मसुद्यातील दूरसंचार (प्रशासकीय प्रक्रियेद्वारे स्पेक्ट्रम वाटप) नियम, २०२६ (१७ जून २०२६) मध्ये उपग्रह संपर्क स्पेक्ट्रमचे प्रशासकीय (लिलावाशिवाय) वाटप प्रस्तावित आहे. स्पेक्ट्रम वाटपानंतरही केंद्राची स्पष्ट सुरक्षा मंजुरी आवश्यक असल्याचेही त्यात म्हटले आहे.
मेन्सचे पैलू
- अवलंबित्वाचे प्रकार: सेवा थेट नाकारणे (स्टारशील्ड), अन्यथा भारतीय असलेल्या प्रणालीवर प्लॅटफॉर्मचे नियंत्रण (आउटपोस्ट्स, यूपीआयवरील गुगल पे) आणि क्षमतेचा हळूहळू ऱ्हास (तेजससाठी जीई इंजिने).
- उपग्रह संपर्क: भारतीय हिस्सा असलेल्या कंपन्यांचेही नेटवर्कवर नियंत्रण नसते. वनवेबला युरोपीय सरकारांचा पाठिंबा आहे आणि जिओ–एसईएस एसईएस उपग्रहांवर अवलंबून आहे. परवाना अटी, डेटा स्थानिकीकरण आणि सुरक्षा मंजुरी हे भारताचे मुख्य संरक्षणोपाय असून मंजुरी अद्याप प्रलंबित आहे. बहुतांश वाहतूक भूमीवरील जाळ्यांवरून चालते आणि उपग्रह ब्रॉडबँड हा विशिष्ट गरजेपुरता मर्यादित आहे, त्यामुळे अवलंबित्व मर्यादित आहे. युक्रेनमधील प्रकरणावरून सुरक्षा मंजुरी का महत्त्वाची आहे हे स्पष्ट होते.
- दिशादर्शन: नाविकचे केवळ तीन उपग्रह पीएनटी संकेत देऊ शकतात, तर चार आवश्यक आहेत. एखाद्या विशिष्ट प्रदेशात लष्करी कारणांसाठी जीपीएसचा वापर नाकारला गेल्यास यामुळे पोकळी निर्माण होते.
- क्लाउड: करार आणि भारतीय कायदे पुरवठादारांवर बंधने घालतात, तरीही सेवा परकीय नियंत्रण प्रणालींवर अवलंबून असते. सार्वभौम क्लाउड, मुक्त स्रोत सॉफ्टवेअर आणि बॉस ऑपरेटिंग सिस्टीम हे उपाय आहेत.
- देयके: यूपीआयमुळे व्हिसा आणि मास्टरकार्डपासून स्वातंत्र्य मिळते, पण बँकांवरील निर्बंधांमुळे (जसे रशियन बँकांना स्विफ्टवरून वगळणे) मर्यादा दिसतात.
- लष्करी: १९९८ मधील निर्बंधांचे प्रकरण हे एक उदाहरण आहे. भारत रशियन, फ्रेंच, इस्रायली आणि अमेरिकी उपकरणांवर तसेच जीई इंजिनांवर अवलंबून असल्याने इतरांच्या राजकारणाचा खरेदीवर परिणाम होऊ शकतो.
- दुहेरी वापराचे उपग्रह: व्यावसायिक नेटवर्कला मालक आणि परकीय सरकार कसे आकार देऊ शकतात, हे स्टारशील्डवरून दिसते.
- पुढील वाटचाल:
- नाविक आणि इस्रोच्या प्रक्षेपण गतीला वेग देणे.
- देशांतर्गत उपग्रह संपर्क आणि सार्वभौम क्लाउड क्षमता उभारणे.
- पुरवठादारांमध्ये विविधता आणणे आणि खात्रीशीर प्रवेशाच्या कराराधारित तरतुदी वापरणे.
- सामरिक तंत्रज्ञानावरील अवलंबित्वाकडे सुरक्षेचा प्रश्न म्हणून पाहणे.
संभाव्य मेन्स प्रश्न
**जीएस३, १५ गुण:** "युक्रेनमधील स्टारशील्ड नेटवर्कवरील अलीकडील निर्बंधांमुळे परकीय नियंत्रणाखालील तंत्रज्ञानावरील अवलंबित्वाचे धोके अधोरेखित झाले आहेत. अवकाश, डिजिटल आणि संरक्षण क्षेत्रांतील भारताच्या अवलंबित्वाचे परीक्षण करा आणि सामरिक स्वायत्तता वाढवण्यासाठी उपाय सुचवा."
संबंधित विषय
- नाविक/आयआरएनएसएस, जीपीएस, गगन; इस्रोची प्रक्षेपण क्षमता; इन-स्पेस आणि अवकाश क्षेत्र खुले करणे
- उपग्रह संपर्क स्पेक्ट्रम आणि परवाने; डेटा स्थानिकीकरण; महत्त्वाच्या पायाभूत सुविधांची सायबर सुरक्षा
- मेघराज/डिजिटल इंडिया; मुक्त स्रोत धोरण; यूपीआय आणि एनपीसीआय
- संरक्षण स्वदेशीकरण (तेजसची इंजिने, सिप्रीची शस्त्रास्त्र आयात आकडेवारी); निर्बंध आणि सामरिक स्वायत्तता
- दुहेरी वापराचे अवकाश तंत्रज्ञान आणि बाह्य अवकाश करार
विषय: GS3विज्ञान व तंत्रज्ञान
22 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत