BrainParrot

విదేశీ సాంకేతికతపై భారత్ ఎంతగా ఆధారపడి ఉంది? స్టార్‌షీల్డ్ ఆంక్షలు, భారత వ్యూహాత్మక ఆధారపడటాలు

GS3పూర్తి నోట్ప్రచురణ: · నవీకరణ:

మూలం: ది హిందూ, 22 అక్టోబర్, 2026

సారాంశం

  • ఉక్రెయిన్ రష్యా చమురు మౌలిక సదుపాయాలపై చేసిన దాడులకు ప్రతీకారంగా, ఎలాన్ మస్క్ సంస్థ స్పేస్‌ఎక్స్ ఉక్రెయిన్‌కు అందిస్తున్న స్టార్‌షీల్డ్ నెట్‌వర్క్ వేగాన్ని తగ్గించిందని వాల్ స్ట్రీట్ జర్నల్ నివేదించింది.
  • ఏఎఫ్‌పీ నివేదిక మరిన్ని వివరాలు అందిస్తోంది. ఉక్రెయిన్ పరికరాలు అనుసంధానమయ్యే వేగానికి మస్క్ పరిమితి విధించారు. దీనివల్ల కీవ్‌కు చెందిన కొన్ని డ్రోన్లు నిరుపయోగమయ్యాయి. ఎలాంటి పరిమితులనైనా అమెరికా సైన్యం, అధ్యక్షుడే నిర్ణయిస్తారని మస్క్ చెప్పిన తర్వాత ఇది జరిగింది.
  • ఉపగ్రహ సమాచార ప్రసారం, నావిగేషన్, క్లౌడ్ కంప్యూటింగ్, డిజిటల్ చెల్లింపులు, సైనిక పరికరాల్లో విదేశీ నియంత్రణలోని సాంకేతికతపై భారత్‌కు ఉన్న ఆధారపడటాన్ని వివరణాత్మక వ్యాసం ఈ ఘటన ఆధారంగా విశ్లేషిస్తుంది.

UPSC ప్రాసంగికత: ప్రాసంగికత: ✅ జీఎస్౩ – సైన్స్ & టెక్నాలజీ/అంతర్గత భద్రత: అంతరిక్షం, ఐటీ, వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తి; జీఎస్౨ – అంతర్జాతీయ సంబంధాలు

ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు

  • నావిక్: ఇస్రో ప్రాంతీయ నావిగేషన్ వ్యవస్థ. ఇందులో ౭ ఉపగ్రహాలు (౩ జీఈఓ, ౪ ఐజీఎస్‌ఓ) ఉంటాయి; భారత్‌తో పాటు చుట్టూ సుమారు ౧,౫౦౦ కి.మీ. ప్రాంతాన్ని కవర్ చేస్తుంది. సేవలు ఎస్‌పీఎస్, పరిమిత సేవ. ఎల్౫, ఎస్ బ్యాండ్లు పాత సంకేతాలు కాగా, ఎన్‌వీఎస్ శ్రేణి ఎల్౧ను చేరుస్తుంది.
  • స్వతంత్ర స్థాన నిర్ధారణకు కనీసం నాలుగు ఉపగ్రహాలు అవసరం; ప్రస్తుతం అది అందుబాటులో లేదని వ్యాసం చెబుతోంది. అమెరికా ౨౦౦౦ వరకు పౌర జీపీఎస్ కచ్చితత్వాన్ని ఉద్దేశపూర్వకంగా తగ్గించింది, దానిని తిరిగి అమలు చేయబోమని హామీ ఇచ్చింది.
  • జీఎంపీసీఎస్ అనేది ఉపగ్రహ ఆధారిత సమాచార సేవలకు లైసెన్స్ వర్గం. ఇన్-స్పేస్ అంతరిక్ష కార్యకలాపాలను, ఉపగ్రహ సముదాయాలను అధీకృతం చేస్తుంది.
  • భారత్‌లో లైసెన్స్ పొందిన మూడు శాట్‌కామ్ సంస్థలు: స్టార్‌లింక్, యూటెల్‌శాట్ వన్‌వెబ్ (భారత అనుబంధ సంస్థ), జియో శాటిలైట్ కమ్యూనికేషన్స్ (జియో–ఎస్‌ఈఎస్).
  • మేఘరాజ్ ప్రభుత్వ జీఐ క్లౌడ్; దీనిని ఎలక్ట్రానిక్స్ & ఐటీ మంత్రిత్వ శాఖ (మెయిటీ) కింద ఎన్‌ఐసీ ద్వారా నిర్వహిస్తారు.
  • ఏడబ్ల్యూఎస్ ఔట్‌పోస్ట్స్ అనేది ఏడబ్ల్యూఎస్ నిర్వహించే మౌలిక సదుపాయాలను వినియోగదారు ప్రాంగణంలో ఏర్పాటు చేసే నిర్వహిత హైబ్రిడ్ క్లౌడ్ ఉత్పత్తి. దీనికి ఏడబ్ల్యూఎస్ ప్రాంతీయ నియంత్రణ వ్యవస్థతో అనుసంధానం అవసరం.
  • మెయిటీ కింద ఉన్న సీ-డాక్ లైనక్స్ ఆధారిత భారత్ ఆపరేటింగ్ సొల్యూషన్స్ (బాస్)ను అభివృద్ధి చేసింది. ౨౦౧౫ విధానం ఇ-పాలన ప్రాజెక్టులకు ఓపెన్ సోర్స్‌ను ప్రాధాన్య ఎంపికగా నిర్దేశిస్తోంది.
  • యూపీఐని ఎన్‌పీసీఐ నిర్వహిస్తుంది. స్విఫ్ట్ అనేది లావాదేవీల సందేశ నెట్‌వర్క్; ౨౦౨౨లో ఐరోపా సమాఖ్య ఎంపిక చేసిన రష్యా బ్యాంకులను దీని నుంచి తొలగించింది.
  • ఆపరేషన్ శక్తి (౧౯౯౮) భారత అణు పరీక్షలను సూచిస్తుంది. సిప్రీ ఆయుధ దిగుమతిదారుల ర్యాంకింగ్‌లను ఇస్తుంది.

గణాంకాలు, వివరాలు

  • శాట్‌కామ్:
  • అక్టోబర్ ౧౬ నాటికి లైసెన్స్ పొందిన మూడు శాట్‌కామ్ సంస్థల్లో ఏ ఒక్కదానికీ ఉపగ్రహ బ్రాడ్‌బ్యాండ్ అందించడానికి భద్రతా అనుమతి లభించలేదు.
  • యూటెల్‌శాట్ వన్‌వెబ్: ఫ్రాన్స్ ప్రభుత్వం ౨౯.౬౫%, బ్రిటన్ ప్రభుత్వం ౧౦.౮౯%, భారతి స్పేస్ ౧౭.౮౮%. భారతి ఎయిర్‌టెల్ వేరుగా వన్‌వెబ్ భారత అనుబంధ సంస్థలో ౨౬% కలిగి ఉంది.
  • జియో–ఎస్‌ఈఎస్ (౨౦౨౨లో ప్రకటించబడింది): ఎస్‌ఈఎస్ ఉపగ్రహాల వినియోగానికి బదులుగా జియోకు ౫౧% వాటా ఉంది. మెజారిటీ యాజమాన్యం ఉన్నా నెట్‌వర్క్‌పై జియోకు నియంత్రణ ఉండదు.
  • ఇస్రో ౧౯౮౧ నుంచి సుమారు నలభై సమాచార ఉపగ్రహాలను ప్రయోగించింది; ఇవి ప్రసారాలకు, వ్యూహాత్మక సమాచార ప్రసారానికి తోడ్పడుతున్నాయి. భారత్‌కు ప్రత్యేక సైనిక శాట్‌కామ్ కూడా ఉంది.
  • నావిగేషన్: ప్రస్తుతం కేవలం మూడు నావిక్ ఉపగ్రహాలు మాత్రమే పీఎన్‌టీ సంకేతాలు అందించగలవని అంతరిక్ష శాఖ సహాయ మంత్రి జితేంద్ర సింగ్ జూలై ౨౯న పార్లమెంటుకు తెలిపారు. దీనిని ఇస్రో ప్రయోగ వేగంలోని ఇబ్బందులతో కొంతవరకు వ్యాసం ముడిపెడుతోంది.
  • క్లౌడ్:
  • భారత్‌లో క్లౌడ్ సేవలపై వ్యయం ౨౦౨౬లో ౧౭.౫ బిలియన్ డాలర్లుగా ఉంటుందని గార్ట్‌నర్ అంచనా వేసింది.
  • ౨౦౨౫ డిసెంబర్ నాటికి ౨,౧౭౦ మంత్రిత్వ శాఖలు, విభాగాలు మేఘరాజ్‌పై అనువర్తనాలను నిర్వహిస్తున్నాయి; అవి విదేశీ సంస్థలు సహా ఎంప్యానెల్ చేసిన ప్రైవేట్ సంస్థలపై కూడా ఆధారపడ్డాయి.
  • ఫిబ్రవరిలో ఏడబ్ల్యూఎస్, యోట్టా కలిసి మేఘరాజ్ ౨.౦ కోసం ఏడబ్ల్యూఎస్ ఔట్‌పోస్ట్స్‌ను ప్రకటించాయి. డేటా భారత్‌లోనే ఉంటుంది, కానీ ఔట్‌పోస్ట్స్‌కు ఏడబ్ల్యూఎస్ ప్రాంతీయ నియంత్రణ వ్యవస్థతో అనుసంధానం అవసరమని ఏడబ్ల్యూఎస్ పత్రాలు చెబుతున్నాయి.
  • క్రౌడ్‌స్ట్రైక్ లోపభూయిష్ట అప్‌డేట్ భారత విమానయాన సంస్థలు, విమానాశ్రయాలు, సెక్యూరిటీల సంస్థలు సహా ప్రపంచవ్యాప్తంగా విండోస్ కంప్యూటర్లను అంతరాయపరచింది.
  • చెల్లింపులు: గూగుల్ పే గూగుల్ యాజమాన్యంలో ఉంది. ఫోన్‌పేలో మెజారిటీ వాటా వాల్‌మార్ట్‌ది; అయినా వీటిలో ఏదీ యూపీఐ మౌలిక సదుపాయాలను నియంత్రించదు.
  • సైనికం:
  • ౧౯౯౮ పరీక్షల తర్వాత అమెరికా సైనిక సరఫరాలపై ఆంక్షలు విధించింది. ఆ ఏప్రిల్‌లో హెచ్‌ఏఎల్ ఆర్డర్ చేసిన ౩౦ ఎల్‌హెచ్‌టీఈసీ టి౮౦౦ హెలికాప్టర్ ఇంజిన్లను అందించలేకపోయారని కాగ్ గుర్తించింది; దాంతో హెచ్‌ఏఎల్ ఒక ఫ్రెంచ్ తయారీదారుకు ప్రత్యామ్నాయాల కోసం ఆర్డర్ ఇచ్చింది.
  • సిప్రీ (మార్చి): ౨౦౨౧–౨౦౨౫లో ప్రధాన ఆయుధాల దిగుమతిలో భారత్ ప్రపంచంలో రెండో అతిపెద్ద దిగుమతిదారు; దిగుమతుల్లో రష్యా వాటా ౪౦%. ఫ్రాన్స్, ఇజ్రాయెల్, అమెరికా నుంచి కూడా దిగుమతులు వచ్చాయి.
  • తేజస్ ఉత్పత్తి అమెరికా తయారీ జీఈ ఏరోస్పేస్ ఇంజిన్లపై ఆధారపడి ఉంది. సరఫరా ఆలస్యాలు ఉత్పత్తిని పరిమితం చేశాయి, అందజేత గడువులను పొడిగించేలా చేశాయి.
  • స్టార్‌షీల్డ్:
  • మస్క్ కనెక్షన్ వేగాలపై పరిమితి విధించడంతో కొన్ని ఉక్రెయిన్ డ్రోన్లు నిరుపయోగమయ్యాయి.
  • వాషింగ్టన్ ఉద్దేశపూర్వకంగా వేగాలను తగ్గిస్తోందని కీవ్ ఆరోపించగా, డొనాల్డ్ ట్రంప్ దానిని ఖండించారు.
  • పరిమితులను "అమెరికా సైన్యం, అమెరికా అధ్యక్షుడు (పోటస్) నిర్ణయిస్తారు" అని మస్క్ చెప్పారు. ఎలాంటి మార్పులూ చేయాలని పెంటగాన్ ఆదేశించలేదని రక్షణ కార్యదర్శి పీట్ హెగ్సెత్ అన్నారు.
  • ౨౦౨౨లో కూడా స్పేస్‌ఎక్స్ చర్య తీసుకుందని నివేదికలు చెప్పగా, స్పేస్‌ఎక్స్ దానిని ఖండించింది.

స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం

  • వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తి అనేది కీలక వ్యవస్థల నియంత్రణపై ఆధారపడి ఉంటుంది. కేవలం సంస్థల యాజమాన్యం లేదా డేటా ఉన్న ప్రదేశంపై కాదు. సేవలను ఆపరేటర్ గానీ, విదేశీ ప్రభుత్వం గానీ, ఆంక్షల ద్వారా గానీ పరిమితం చేయవచ్చు.
  • ఆధారపడటం ఒక వర్ణపటంలా ఉంటుంది:
    • విదేశీ ఆపరేటర్ నేరుగా సేవను పరిమితం చేయడం;
    • విదేశీ నియంత్రణలోని ప్లాట్‌ఫామ్‌లు భారత వ్యవస్థనే అంతరాయపరచడం;
    • సరఫరాదారు క్రమంగా భారత సామర్థ్యాలను బలహీనపరచడం.
  • స్వదేశీకరణ ముప్పును తగ్గిస్తుంది. యూపీఐ, నావిక్ దీనికి ఉదాహరణలు, కానీ రెండింటికీ పరిమితులు ఉన్నాయి.

సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౩ – సైన్స్ & టెక్నాలజీ (అంతరిక్షం, ఐటీ, స్వదేశీకరణ), అంతర్గత భద్రత (సైబర్, కీలక మౌలిక సదుపాయాలు); జీఎస్౨ – అంతర్జాతీయ సంబంధాలు (ఇతర దేశాల విధానాల ప్రభావం భారత్‌పై)

నేపథ్యం

నావిక్ (భారత నక్షత్రరాశితో నావిగేషన్)

భారత్‌లో శాట్‌కామ్ లైసెన్సింగ్, స్టార్‌లింక్

మేఘరాజ్ (జీఐ క్లౌడ్)

స్టార్‌షీల్డ్

అదనపు నేపథ్యం

గత సంఘటనలు:

  • ౨౦౨౨ సెప్టెంబర్ చివరిలో ఉక్రెయిన్ చేపట్టిన దాడి సమయంలో ఖేర్సన్ సహా కొన్ని ప్రాంతాల్లో స్టార్‌లింక్ కవరేజీని నిలిపివేయాలని మస్క్ ఆదేశించారని రాయిటర్స్ నివేదిక పేర్కొంది. ఆ నివేదిక సరికాదని స్పేస్‌ఎక్స్ పేర్కొంది.

  • ౨౦౨౩లో డ్రోన్ దాడులతో సహా కొన్ని కార్యకలాపాలకు ఉక్రెయిన్ స్టార్‌లింక్‌ను వాడకుండా అడ్డుకోవడానికి పేర్కొనని చర్యలు తీసుకున్నామని స్పేస్‌ఎక్స్ తెలిపింది.

  • స్టార్‌లింక్ కవరేజీని భౌగోళికంగా పరిమితం చేసే సామర్థ్యం ఉందని ఉక్రెయిన్‌కు చెందిన ఫెడోరోవ్ అంగీకరించారు.

  • ఐరోపా సమాఖ్య గవ్‌శాట్‌కామ్ ప్రాజెక్టు సహా ఐరోపా ప్రత్యామ్నాయాలపై ఉక్రెయిన్ ఆసక్తి చూపింది.

తదనంతర పరిణామాలు:

  • ౨౦౨౬ అక్టోబర్‌లో ఉక్రెయిన్‌కు స్టార్‌షీల్డ్ అంతరాయాలు, అమెరికా–ఉక్రెయిన్ సంబంధాల్లో ఉద్రిక్తతల్లో భాగం. ఆ తర్వాత ౨౦౨౬ అక్టోబర్ ౩౦న అమెరికా విదేశాంగ శాఖ ఉక్రెయిన్‌కు ౫౦౦ పీఏసీ-౩ ఎంఎస్‌ఈ క్షిపణుల విక్రయానికి అనుమతించింది.
  • పీఐబీ: ఇస్రో జీఎస్‌ఎల్‌వీ-ఎఫ్౧౮ ద్వారా ౨౦౨౬ అక్టోబర్ ౩౦న ఎన్‌వీఎస్-౦౩ను భూసమకాలిక బదిలీ కక్ష్యలోకి ప్రయోగించింది. దానిని ౧౧౧.౭౫° తూర్పు వద్ద దాని స్థానానికి పెంచుతున్నారు. ఎన్‌వీఎస్-౦౪, ఎన్‌వీఎస్-౦౫ సిద్ధమవుతున్నాయి. ఎన్‌వీఎస్-౦౨ (౨౦౨౫ జనవరిలో ప్రయోగించినది)కి ఆక్సిడైజర్ వాల్వులు తెరుచుకోకపోవడంతో నిర్దేశిత స్థానానికి చేరలేకపోయింది. ఎన్‌వీఎస్-౦౩ తన స్థానానికి చేరిన తర్వాత నావిక్ స్వతంత్ర స్థాన నిర్ధారణ సామర్థ్యాన్ని తిరిగి పొందిందా అనేది ఇక్కడ ధృవీకరించబడలేదు.
  • స్టార్‌లింక్ భారత్‌లో ౨౦ గేట్‌వే కేంద్రాలను ఏర్పాటు చేసింది; వాణిజ్య ప్రారంభానికి ముందు తుది స్పెక్ట్రమ్ కేటాయింపు, భద్రతా అనుమతి కోసం ఎదురుచూస్తోంది.
  • దూరసంచార శాఖ ముసాయిదా టెలికమ్యూనికేషన్స్ (పరిపాలనా ప్రక్రియ ద్వారా స్పెక్ట్రమ్ కేటాయింపు) నియమాలు, ౨౦౨౬ (౧౭ జూన్ ౨౦౨౬) శాట్‌కామ్ స్పెక్ట్రమ్‌ను పరిపాలనా పద్ధతిలో (వేలం లేకుండా) కేటాయించాలని ప్రతిపాదిస్తున్నాయి. స్పెక్ట్రమ్ కేటాయింపు తర్వాత కూడా కేంద్ర ప్రభుత్వ స్పష్టమైన భద్రతా అనుమతి తప్పనిసరి అని కూడా ఇవి చెబుతున్నాయి.

మెయిన్స్ కోణాలు

  • ఆధారపడటం రకాలు: ప్రత్యక్ష సేవా నిరాకరణ (స్టార్‌షీల్డ్), భారతీయ వ్యవస్థపై ప్లాట్‌ఫామ్ నియంత్రణ (ఔట్‌పోస్ట్స్, యూపీఐలో గూగుల్ పే), క్రమంగా సామర్థ్యం క్షీణించడం (తేజస్‌కు జీఈ ఇంజిన్లు).
  • శాట్‌కామ్: భారత వాటాలున్న సంస్థలు కూడా నెట్‌వర్క్‌లను నియంత్రించవు. వన్‌వెబ్‌కు ఐరోపా ప్రభుత్వాల మద్దతు ఉంది; జియో–ఎస్‌ఈఎస్ ఎస్‌ఈఎస్ ఉపగ్రహాలపై ఆధారపడుతుంది. భారత్ ప్రధాన రక్షణలు లైసెన్స్ షరతులు, డేటా స్థానికీకరణ, భద్రతా అనుమతి; ఇవి ఇంకా పెండింగ్‌లో ఉన్నాయి. చాలా ట్రాఫిక్ భూతల నెట్‌వర్క్‌లపై నడుస్తుంది, శాట్‌కామ్ బ్రాడ్‌బ్యాండ్ ఒక ప్రత్యేక రంగం మాత్రమే కాబట్టి ఆధారపడటం పరిమితం. అనుమతి ఎందుకు ముఖ్యమో ఉక్రెయిన్ ఉదంతం చూపుతోంది.
  • నావిగేషన్: నావిక్‌లో నాలుగు అవసరం కాగా, పీఎన్‌టీ సంకేతాలు ఇవ్వగల ఉపగ్రహాలు మూడు మాత్రమే. ఒక నిర్దిష్ట ప్రాంతంలో సైనిక అవసరాల కోసం జీపీఎస్ అందుబాటును నిరాకరిస్తే ఇది లోటుగా మారుతుంది.
  • క్లౌడ్: ఒప్పందాలు, భారత చట్టం సేవా సంస్థలను నియంత్రిస్తాయి; అయినా సేవ విదేశీ నియంత్రణ వ్యవస్థలపై ఆధారపడుతుంది. సార్వభౌమ క్లౌడ్, ఓపెన్ సోర్స్ సాఫ్ట్‌వేర్, బాస్ ఆపరేటింగ్ సిస్టమ్ ఉపశమన చర్యలు.
  • చెల్లింపులు: యూపీఐ వీసా, మాస్టర్‌కార్డ్ నుంచి స్వాతంత్ర్యం ఇస్తుంది, కానీ బ్యాంకులపై ఆంక్షలు (రష్యా బ్యాంకులను స్విఫ్ట్ నుంచి తొలగించినట్లు) దాని పరిమితులను చూపుతాయి.
  • సైనికం: ౧౯౯౮ ఆంక్షల ఉదంతం ఒక పూర్వోదాహరణ. రష్యా, ఫ్రెంచ్, ఇజ్రాయెల్, అమెరికా పరికరాలపై, జీఈ ఇంజిన్లపై భారత్ ఆధారపడటం వల్ల సేకరణ ఇతరుల రాజకీయాల వల్ల ప్రభావితం కావచ్చు.
  • ద్వంద్వ వినియోగ ఉపగ్రహాలు: ఒక వాణిజ్య నెట్‌వర్క్‌ను యజమాని, విదేశీ ప్రభుత్వం ఎలా ప్రభావితం చేయగలవో స్టార్‌షీల్డ్ చూపుతోంది.
  • ముందుకు వెళ్లే మార్గం:
  • నావిక్‌ను, ఇస్రో ప్రయోగ వేగాన్ని వేగవంతం చేయడం.
  • స్వదేశీ శాట్‌కామ్, సార్వభౌమ క్లౌడ్ సామర్థ్యాన్ని నిర్మించడం.
  • వైవిధ్యభరిత సరఫరాదారులను, ఒప్పందాల్లో నిశ్చిత అందుబాటు నిబంధనలను ఉపయోగించడం.
  • వ్యూహాత్మక సాంకేతిక ఆధారపడటాలను భద్రతా అంశంగా పరిగణించడం.

సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న

**జీఎస్౩, ౧౫ మార్కులు:** "ఉక్రెయిన్‌లో స్టార్‌షీల్డ్ నెట్‌వర్క్‌పై ఇటీవలి ఆంక్షలు విదేశీ నియంత్రణలోని సాంకేతికతపై ఆధారపడటం వల్ల కలిగే ముప్పులను ఎత్తిచూపుతున్నాయి. అంతరిక్ష, డిజిటల్, రక్షణ రంగాల్లో భారత్‌కు ఉన్న ఆధారపడటాన్ని పరిశీలించి, వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తిని పెంచే చర్యలను సూచించండి."

సంబంధిత అంశాలు

  • నావిక్/ఐఆర్‌ఎన్‌ఎస్‌ఎస్, జీపీఎస్, గగన్; ఇస్రో ప్రయోగ సామర్థ్యం; ఇన్-స్పేస్, అంతరిక్ష రంగం తెరవడం
  • శాట్‌కామ్ స్పెక్ట్రమ్, లైసెన్సింగ్; డేటా స్థానికీకరణ; కీలక మౌలిక సదుపాయాల సైబర్ భద్రత
  • మేఘరాజ్/డిజిటల్ ఇండియా; ఓపెన్ సోర్స్ విధానం; యూపీఐ, ఎన్‌పీసీఐ
  • రక్షణ స్వదేశీకరణ (తేజస్ ఇంజిన్లు, సిప్రీ ఆయుధ దిగుమతులు); ఆంక్షలు, వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తి
  • ద్వంద్వ వినియోగ అంతరిక్ష సాంకేతికత, బాహ్య అంతరిక్ష ఒప్పందం

అంశాలు: GS3శాస్త్ర సాంకేతికత

ఈ నోట్స్‌ను ఎలా రాసి, తనిఖీ చేస్తాం →

22 అక్టోబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో