BrainParrot

बिहारने ३८ पूरग्रस्त व दुष्काळग्रस्त जिल्ह्यांत व्हीबी-जी राम जी अंतर्गत कामावरील निर्बंध शिथिल केले

GS2संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: द हिंदू, 22 ऑक्टोबर, 2026

सारांश

  • बिहारच्या ग्रामविकास विभागाने जाहीर केले की २२ पूरग्रस्त आणि १६ दुष्काळग्रस्त जिल्ह्यांत विकसित भारत–रोजगार आणि आजीविका हमी अभियान (ग्रामीण) (व्हीबी-जी राम जी) योजनेअंतर्गत काम उपलब्ध करून दिले जाईल.
  • शेतीची कामे सुरळीत राहावीत म्हणून विभागाने २२ ऑक्टोबर ते १० डिसेंबर या निर्धारित कालावधीसाठी बांधकामाची कामे यापूर्वी स्थगित केली होती. आपत्तीग्रस्त भागांत हे निर्बंध आता उठवण्यात आले आहेत.
  • नुकसान झालेल्या पायाभूत सुविधांची दुरुस्ती करणे आणि येणाऱ्या सणांसाठी घरी परतणाऱ्या लोकांना काम देणे ही यामागील घोषित उद्दिष्टे आहेत.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२/जीएस३ – कल्याणकारी योजना; ग्रामीण रोजगार; आपत्ती प्रतिसाद; केंद्र–राज्य वित्तीय संबंध

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • व्हीबी-जी राम जी अधिनियम, २०२५ मनरेगा, २००५ ची जागा घेतो. तो १२५ दिवसांच्या मजुरी-रोजगाराची हमी देतो (कलम ५(१)) आणि राज्याने अधिसूचित केलेल्या जास्तीत जास्त ६० दिवसांच्या विरामाला परवानगी देतो (कलम ६).
  • योजना केंद्र पुरस्कृत आहे. बहुतांश राज्यांसाठी निधी ६०:४० (केंद्र:राज्य), ईशान्येकडील आणि हिमालयीन राज्यांसाठी ९०:१०, आणि विधिमंडळ नसलेल्या केंद्रशासित प्रदेशांसाठी १००% केंद्रीय आहे.
  • निधी मागणीवर आधारित श्रम अंदाजपत्रकांऐवजी मानकीकृत वाटपांवर चालतो. कलम ७ नुसार नैसर्गिक आपत्तींच्या काळात राज्याच्या शिफारशीवरून केंद्र सरकार विशेष सवलती देऊ शकते.
  • ती १ जुलै २०२६ रोजी सुरू झाली.
  • लेखात २२ जिल्हे पूरग्रस्त म्हणून नमूद आहेत (अरवल, बेगुसराय, भागलपूर, भोजपूर, बक्सर, दरभंगा, गोपालगंज, कटिहार, खगडिया, लखीसराय, मधेपुरा, मुंगेर, मुझफ्फरपूर, पश्चिम चंपारण, पाटणा, पूर्व चंपारण, पूर्णिया, सहरसा, समस्तीपूर, सारण, सुपौल, वैशाली).
  • बिहारचे ग्रामविकास मंत्री श्रवण कुमार आहेत (लेखात नमूद केल्यानुसार).

आकडेवारी आणि तपशील

  • २२ पूरग्रस्त अधिक १६ दुष्काळग्रस्त जिल्हे, म्हणजे एकूण ३८ जिल्हे.
  • योजना १ जुलै रोजी देशभरात सुरू झाली; केंद्र:राज्य हिस्सा ६०:४०.
  • २२ ऑक्टोबर ते १० डिसेंबर हा नियोजित खंड आपत्तीग्रस्त भागांसाठी उठवण्यात आला.
  • सोळा दुष्काळग्रस्त जिल्हे: अररिया, औरंगाबाद, बांका, गया जी, जमुई, जहानाबाद, कैमूर, किशनगंज, मधुबनी, नालंदा, नवादा, रोहतास, शेखपुरा, शिवहर, सीतामढी, सिवान.
  • आदेशानुसार, सरासरीपेक्षा कमी पाऊस आणि दुष्काळसदृश परिस्थिती असलेल्या या जिल्ह्यांत रब्बी पिकांच्या नुकसानीनंतर शेतमजुरांच्या मागणीत मोठी घट झाली.
  • आदेशानुसार, येणाऱ्या सणांसाठी घरी परतणाऱ्या कामगारांनाही रोजगार मिळेल याची खात्री करणे आवश्यक आहे.
  • मंत्री श्रवण कुमार यांनी सांगितले की रस्ते, पूल, मोऱ्या, पायवाटा, बंधारे आणि इतर पायाभूत सुविधांचे मोठे नुकसान झाले असून, विकासकामांना गती देता यावी म्हणून त्यांची दुरुस्ती करणे आवश्यक आहे.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • वैधानिक ग्रामीण रोजगार हमीमध्ये कुटुंबांना हवे तेव्हा काम उपलब्ध असणे आवश्यक असते. तसेच शेतीच्या ऐन हंगामात मजूर शेतीपासून दुरावू नयेत म्हणून राज्यांना कामावर निर्बंध घालण्याची मुभा कायद्यात असते. बिहारच्या आदेशातून आपत्तीग्रस्त जिल्ह्यांत, आधीच्या शेती-हंगामातील खंडानंतरही, काम खुले करण्यात आल्याचे दिसते. कायद्यातच (कलम ७) नैसर्गिक आपत्तीच्या काळात विशेष सवलतींची तरतूद आहे; या सवलती राज्याच्या शिफारशीवरून केंद्र देते.
  • पुरामुळे झालेल्या नुकसानीतून दुरुस्तीची कामे निर्माण होतात. दुष्काळग्रस्त भागांत शेतीतील रोजगार घटतो. दोन्ही परिस्थितींमध्ये सार्वजनिक कामांची मागणी वाढते आणि ग्रामीण रोजगार कार्यक्रम सुरक्षा कवच म्हणून काम करतात.
  • ही योजना केंद्र पुरस्कृत असून खर्च वाटून घेतला जातो. त्यामुळे निर्बंध शिथिल केल्याचे राज्य आणि केंद्र दोघांसाठी वित्तीय परिणाम होतात.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ – कल्याणकारी योजना (केंद्र/राज्य), केंद्र–राज्य संबंध; जीएस३ – सर्वसमावेशक वाढ/ग्रामीण रोजगार; आपत्ती व्यवस्थापन

पार्श्वभूमी

विकसित भारत–रोजगार आणि आजीविका हमी अभियान (ग्रामीण) (व्हीबी-जी राम जी) अधिनियम, २०२५

अधिक संदर्भ

  • प्रशासकीय खर्चाची कमाल मर्यादा ६% वरून ९% पर्यंत वाढते.
  • अंमलबजावणीबाबतच्या तक्रारींची चौकशी केंद्र करू शकते आणि गंभीर अनियमितता आढळल्यास निधी वितरण स्थगित करू शकते.
  • किमान दर सहा महिन्यांतून एकदा सामाजिक लेखापरीक्षण बंधनकारक आहे.
  • ई-केवायसी पडताळणी झालेली सध्याची मनरेगा जॉब कार्डे नवी ग्रामीण रोजगार हमी कार्डे मिळेपर्यंत संक्रमण काळात वैध राहतात.
  • राज्यांच्या हिश्श्यासह एकूण अंदाजित वार्षिक गरज ₹१,५१,२८२ कोटी आहे, त्यापैकी केंद्राचा हिस्सा ₹९५,६९२.३१ कोटी आहे.
  • प्रशिक्षण स्रोतांनी नोंदवलेल्या टीका:
    • मानकीकृत निधीमुळे निर्णयप्रक्रिया केंद्राकडे केंद्रित होते आणि ६०:४० खर्च-वाटणीमुळे राज्यांच्या वित्तावर ताण येतो.
    • मनरेगाचा निधी मागणीवर आधारित होता. नव्या अधिनियमात राज्यनिहाय मानकीकृत वाटप निश्चित केले आहे आणि त्यापेक्षा जास्त खर्च राज्यांना सोसावा लागतो.

मेन्सचे पैलू

  • आपत्तीच्या काळातील सुरक्षा कवच म्हणून रोजगार: पूरग्रस्त जिल्ह्यांत हे काम मालमत्तेची (रस्ते, बंधारे, मोऱ्या) दुरुस्ती आहे. दुष्काळग्रस्त जिल्ह्यांत ते हरवलेल्या शेतमजुरीला पर्याय ठरते.
  • नियमाधारित कायद्यातील लवचिकता: ६० दिवसांचा विराम शेतमजुरांचा पुरवठा सुरक्षित ठेवतो, परंतु बिहारच्या आदेशातून आधीच्या खंडानंतरही आपत्तीग्रस्त जिल्ह्यांत काम खुले केल्याचे दिसते. अधिनियमातील कलम ७ ची सवलत-मार्गिका (राज्य शिफारस करते, केंद्र निर्णय घेते) याच्या बरोबरीने अस्तित्वात आहे. यातून शेतमजुरांचा पुरवठा आणि उपजीविकेची सुरक्षा यांच्यात समतोल साधला जातो.
  • केंद्र–राज्य वित्त: ६०:४० वाटणीमुळे आपत्तीच्या काळातील शिथिलता हा राज्यासाठी वित्तीय निर्णय ठरतो. मागणीवर आधारित निधीच्या जागी आलेले निश्चित मानकीकृत वाटप संकटकाळात काम वाढवण्याच्या राज्यांच्या क्षमतेला मर्यादा घालू शकते, अशी टीकाकारांना भीती आहे. मानकीकृत वाटपापेक्षा जास्त खर्च राज्यावर पडतो, तरीही कलम ७ मधील आपत्तीविषयक सवलती येथे संबंधित ठरतात.
  • मालमत्ता निर्मिती आणि लवचिकता: बंधारे आणि रस्त्यांची दुरुस्ती रोजगार हमीला हवामान आणि आपत्ती-सहनक्षमतेशी जोडते.
  • हंगामी स्थलांतर: परतणाऱ्या स्थलांतरितांसाठीचे काम हे संकटजन्य स्थलांतर आणि सणांच्या काळातील घरवापसीशी जोडलेले आहे.
  • पुढील वाटचाल:
  • आपत्तींसाठी पूर्वमंजूर कामांची यादी.
  • विराम केव्हा उठवता येईल याबाबत केंद्र–राज्य यांचे स्पष्ट नियम.
  • मजुरीचे वेळेवर प्रदान आणि निधीचे वितरण.
  • आपत्तीविषयक सवलतींचा गैरवापर होऊ नये यासाठी देखरेख.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस२/जीएस३, १५ गुण:** "व्हीबी-जी राम जी अधिनियम मनरेगाची जागा मानकीकृत निधी असलेल्या, केंद्र पुरस्कृत प्रतिमानाने घेतो. तो आपत्ती आणि कृषी संकटाला कसा प्रतिसाद देतो आणि केंद्र–राज्य वित्तीय संबंधांवर त्याचे काय परिणाम होतात, याचे परीक्षण करा."

संबंधित विषय

  • मनरेगा (२००५): वैशिष्ट्ये, मागणीवर आधारित रचना, बेरोजगारी भत्ता
  • केंद्र पुरस्कृत योजना आणि वित्तीय संघराज्यवाद
  • आपत्ती व्यवस्थापन अधिनियम, २००५; राज्य आपत्ती प्रतिसाद निधी/राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद निधी; पूर आणि दुष्काळ व्यवस्थापन
  • शेतमजूर आणि संकटजन्य स्थलांतर
  • पंचायती राज आणि विकेंद्रित नियोजन

विषय: GS2अर्थव्यवस्था

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

22 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत