BrainParrot

एनडीटीव्ही वर्ल्ड समिटमधील पंतप्रधानांच्या भाषणाचे इंग्रजी रूपांतर

GS2संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗

सारांश

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी २२ ऑक्टोबर २०२६ रोजी नवी दिल्ली येथे एनडीटीव्ही वर्ल्ड समिट २०२६ मध्ये "द वर्ल्ड बिटवीन ऑर्डर्स" या विषयावर भाषण केले.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध (जागतिक संस्थांची सुधारणा, भारताची परराष्ट्र धोरण)

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • संयुक्त राष्ट्रांची स्थापना १९४५ मध्ये झाली; संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदेत ५ कायमस्वरूपी (व्हिटो-धारक) आणि १० अस्थायी सदस्य आहेत.
  • जी२० २००८ मध्ये नेत्यांच्या शिखर परिषदेच्या पातळीवर उन्नत झाले; आफ्रिकन संघ २०२३ मध्ये भारताच्या अध्यक्षतेखाली जी२० चा कायमस्वरूपी सदस्य बनला.
  • ब्रिक्सने आपली पहिली शिखर परिषद २००९ मध्ये आयोजित केली; भारताने २०२६ मध्ये चौथ्यांदा ब्रिक्सचे अध्यक्षपद भूषवले आणि १८ वी शिखर परिषद नवी दिल्ली येथे आयोजित केली.
  • न्यू डेव्हलपमेंट बँक (एनडीबी) ही ब्रिक्सची बहुपक्षीय विकास बँक आहे, जिचे मुख्यालय शांघाय येथे आहे.
  • "विश्व-बंधू" आणि "सबका साथ, सबका विकास" हे भारताच्या सध्याच्या परराष्ट्र धोरण आणि शासन तत्त्वज्ञानाचे वर्णन करण्यासाठी वापरले जाणारे शब्द आहेत.
  • प्रॉडक्शन लिंक्ड इन्सेंटिव्ह (पीएलआय) योजना ही देशांतर्गत उत्पादनाला चालना देण्यासाठीची केंद्र सरकारची योजना आहे, जी २०२०-२१ पासून कार्यरत आहे.

आकडेवारी आणि तपशील

  • सप्टेंबर २०२६ मधील भारताच्या वस्तू/उत्पादन निर्यातीत वार्षिक तुलनेत जवळपास २५% वाढ झाली.
  • सागरी खाद्यपदार्थ (सीफूड) निर्यात मागील १२ वर्षांत दुप्पटीपेक्षा अधिक झाली आहे.
  • ३.५ कोटींहून अधिक महिला "लखपती दीदी" झाल्या आहेत; लक्ष्य ६ कोटी आहे.
  • प्रधानमंत्री विकसित भारत रोजगार योजनेअंतर्गत सुमारे ७० लाख नवीन रोजगार निर्माण झाले.
  • १२ लाख रुपयांपर्यंतच्या उत्पन्नासाठी आयकर शून्य करण्यात आला.
  • संशोधन प्रकाशनांमध्ये भारत जागतिक स्तरावर तिसऱ्या क्रमांकावर आहे; २०२५ मध्ये जवळपास १.५ लाख पेटंट दाखल करण्यात आली.
  • जगातील चिप-डिझाइन कर्मचारीवर्गापैकी सुमारे २०% भारतात आहे; भारतीय विद्यार्थ्यांनी ३२५+ चिप्स डिझाइन केल्या आहेत.
  • जगातील एकूण ग्लोबल कॅपॅबिलिटी सेंटरपैकी निम्म्याहून अधिक केंद्रे भारतात आहेत.
  • औषध घटकांसाठीच्या पीएलआय योजनेने ~४० प्रकल्पांमध्ये ५,००० कोटी रुपयांहून अधिक गुंतवणूक आकर्षित केली आहे; आंध्र प्रदेशातील काकीनाडा येथे देशांतर्गत पेनिसिलिन-जी उत्पादन पुन्हा सुरू झाले आहे.
  • भारताने ३०० गिगावॅट जीवाश्मेतर (नॉन-फॉसिल) वीज क्षमता ओलांडली; पहिली हायड्रोजन ट्रेन चालवली; जनगणनेला पहिल्यांदाच डिजिटल तंत्रज्ञानाशी जोडले; पीएफबीआरने प्रथम क्रिटिकॅलिटी प्राप्त केली (भाविनी नोट पहा).
  • भारताने आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ मध्ये ८५ पदके जिंकली, ज्यात महिला रिकर्व्ह तिरंदाजीतील पहिले सुवर्णपदक आणि सेपाक टाक्रॉमधील पहिलेच पदक यांचा समावेश आहे.

स्थिर–गतिशील दुवा

सध्याची जागतिक प्रशासन रचना — संयुक्त राष्ट्रे आणि आयएमएफ व जागतिक बँक यांसारख्या ब्रेटन वुड्स संस्था — १९४४-४६ मध्ये रचली गेली, जी महायुद्धोत्तर शक्तीवितरण प्रतिबिंबित करते, ज्यामध्ये दुसऱ्या महायुद्धातील पाच विजयी देशांना कायमस्वरूपी, व्हिटो-सहित संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदेच्या जागा देण्यात आल्या होत्या. उदयोन्मुख शक्तींनी (भारत, ब्राझील, दक्षिण आफ्रिका आणि इतर ग्लोबल साऊथ राज्यांनी) बराच काळ असा युक्तिवाद केला आहे की ही रचना यापुढे २१ व्या शतकातील आर्थिक व लोकसंख्याशास्त्रीय वास्तव प्रतिबिंबित करत नाही; त्यामुळे सुरक्षा परिषद विस्तार (जी४ चा प्रयत्न), आयएमएफ कोटा सुधारणा आणि ग्लोबल साऊथला अधिक मजबूत प्रतिनिधित्व (भारताच्या स्वतःच्या व्हॉइस ऑफ ग्लोबल साऊथ शिखर परिषदांतून दिसून येते) यांच्या मागण्या उठत आहेत. भारत आपल्या मुत्सद्देगिरी विक्रमाचे — २०२३ मध्ये जी२० आणि २०२६ मध्ये ब्रिक्स शिखर परिषदेचे यजमानपद, दोन्ही सर्वानुमते घोषणांनी संपन्न — हे प्रतिस्पर्धी गटांमध्ये सेतू बांधण्याची त्याची क्षमता सिद्ध करणारा पुरावा म्हणून सादर करतो; या कल्पनेला तो "विश्व-बंधू" मुत्सद्देगिरी म्हणून प्रचारित करतो.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: आंतरराष्ट्रीय संस्थांची सुधारणा, भारताची परराष्ट्र धोरण

पार्श्वभूमी

संयुक्त राष्ट्रे

हे काय आहे:
आंतरराष्ट्रीय शांतता, सुरक्षा आणि सहकार्यासाठीची प्रमुख जागतिक आंतरसरकारी संघटना.
स्थापना:
१९४५ मध्ये, दुसऱ्या महायुद्धाच्या पार्श्वभूमीवर; मुख्यालय न्यूयॉर्क येथे.
सदस्य:
१९३ सदस्य देश; प्रमुख अंगांमध्ये सर्वसाधारण सभा, सुरक्षा परिषद (५ कायमस्वरूपी व्हिटो-धारक सदस्य तसेच १० अस्थायी सदस्य), इकोसॉक, आंतरराष्ट्रीय न्यायालय आणि सचिवालय यांचा समावेश आहे.
महत्त्व:
सामूहिक सुरक्षा आणि संस्थात्मक संवादाद्वारे दुसऱ्या महायुद्धाच्या स्तरावरील संघर्षाची पुनरावृत्ती रोखणे; अयशस्वी राष्ट्रसंघाच्या मॉडेलची जागा घेणे.

जी२०

हे काय आहे:
प्रमुख अर्थव्यवस्थांमधील आंतरराष्ट्रीय आर्थिक सहकार्याचे अग्रगण्य व्यासपीठ.
स्थापना:
आशियाई आर्थिक संकटानंतर १९९९ मध्ये अर्थमंत्र्यांच्या पातळीवर स्थापना; जागतिक आर्थिक संकटानंतर २००८ मध्ये नेत्यांच्या शिखर परिषदेपर्यंत उन्नत.
सदस्य:
१९ देश तसेच युरोपियन संघ आणि आफ्रिकन संघ (२०२३ मध्ये भारताच्या अध्यक्षतेखाली कायमस्वरूपी सदस्य म्हणून प्रवेशित).
महत्त्व:
जी७ पलीकडे उदयोन्मुख प्रमुख अर्थव्यवस्थांचा समावेश करून संकट-प्रतिसाद समन्वयाचा विस्तार करणे.

ब्रिक्स

हे काय आहे:
प्रमुख उदयोन्मुख अर्थव्यवस्थांचा समूह, जो आर्थिक सहकार्य आणि जागतिक आर्थिक प्रशासनाच्या सुधारणेचा पाठपुरावा करतो.
स्थापना:
ही संज्ञा २००१ मध्ये प्रथम वापरली गेली; पहिली नेत्यांची शिखर परिषद २००९ मध्ये झाली; तेव्हापासून समूहाचा विस्तार ११ पूर्ण सदस्यांपर्यंत झाला आहे (ब्राझील, रशिया, भारत, चीन, दक्षिण आफ्रिका, इजिप्त, इथिओपिया, इंडोनेशिया, इराण, सौदी अरेबिया आणि संयुक्त अरब अमिराती).
महत्त्व:
प्रमुख उदयोन्मुख अर्थव्यवस्थांना पाश्चात्य-वर्चस्व असलेल्या बहुपक्षीय संस्थांना समतोल साधण्यासाठी सामूहिक व्यासपीठ देणे.

अधिक संदर्भ

भारताच्या अध्यक्षतेखाली झालेल्या जी२० नवी दिल्ली शिखर परिषदेने (सप्टेंबर २०२३) रशिया-युक्रेन युद्धाशी संबंधित गंभीर मतभेद असूनही "नवी दिल्ली घोषणा" पूर्ण सर्वानुमते स्वीकारली — ही वस्तुस्थिती भारताच्या सेतू-बांधणीच्या दाव्याला वैधता देणारी म्हणून व्यापकपणे उद्धृत केली जाते. भारताने १ जानेवारी २०२६ रोजी आपले २०२६ चे ब्रिक्स अध्यक्षपद (चौथ्यांदा) स्वीकारले आणि १२-१३ सप्टेंबर २०२६ रोजी नवी दिल्ली येथे १८ वी ब्रिक्स शिखर परिषद आयोजित केली — जिचा उल्लेख पंतप्रधान या भाषणात "भारताच्या नेतृत्वाखालील ब्रिक्स शिखर परिषद" म्हणून करतात.

मेन्सचे पैलू

  • बहुपक्षीय संस्थांची सुधारणा: सुरक्षा परिषद विस्तार (जी४ चा प्रयत्न), आयएमएफ कोटा सुधारणा आणि जागतिक व्यापार संघटना (डब्ल्यूटीओ) सुधारणा या "बदलत्या जागतिक व्यवस्थे" च्या वादविवादातील आवर्ती विषय आहेत.
  • भारताची "बहु-आधारन (मल्टी-अलाइनमेंट)"/विश्व-बंधू मुत्सद्देगिरी — शीतयुद्धकालीन गट-राजकारणापेक्षा वेगळी धोरणात्मक स्वायत्ततेची मॉडेल.
  • ग्लोबल साऊथ नेतृत्व: भारताच्या व्हॉइस ऑफ ग्लोबल साऊथ शिखर परिषदा आणि जी२० व ब्रिक्स येथे सर्वानुमते निर्माण करण्याचा त्याचा विक्रम.
  • भाषणात ठोस परराष्ट्र-धोरणात्मक युक्तिवादाला देशांतर्गत राजकीय भाष्य (विरोधी पक्षांवरील टीका) मिसळले आहे — मुख्य परीक्षेच्या उत्तराने आंतरराष्ट्रीय संबंधांचा (आयआर) आशय या देशांतर्गत वक्तृत्वापासून वेगळा करावा.
  • अर्धसंवाहक (सेमीकंडक्टर) आणि फार्मास्युटिकल एपीआय सारख्या धोरणात्मक क्षेत्रांतील स्वावलंबन (आत्मनिर्भर भारत) हे आर्थिक मुत्सद्देगिरी आणि सॉफ्ट पॉवरचे साधन म्हणून.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस२, १५ गुण:** "दुसऱ्या महायुद्धानंतरची जागतिक व्यवस्था २१ व्या शतकातील आव्हानांसाठी अपुरी मानली जाते. बहुपक्षीय संस्थांच्या सुधारणेच्या बाजूने चर्चा करा आणि या संक्रमणात सेतू-बांधणारा म्हणून भारताच्या भूमिकेचे मूल्यांकन करा."

संबंधित विषय

  • संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद सुधारणा आणि जी४ देश
  • व्हॉइस ऑफ ग्लोबल साऊथ शिखर परिषद
  • न्यू डेव्हलपमेंट बँक (ब्रिक्स)
  • मेक इन इंडिया / पीएलआय योजना आणि भारताची बहु-आधारित परराष्ट्र धोरण

विषय: GS2

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

22 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत