स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗
सारांश
भाविनी (भारतीय नाभिकीय विद्युत निगम लिमिटेड) ने आपला कंपनी स्थापना दिन साजरा केला आणि या निमित्ताने तामिळनाडूतील कलपक्कम येथील आपल्या ५०० मेगावॅट क्षमतेच्या प्रोटोटाइप फास्ट ब्रीडर अणुभट्टीला (पीएफबीआर) अलीकडेच प्रथम क्रिटिकॅलिटी प्राप्त झाली असून अल्प-ऊर्जा भौतिकी प्रयोग पूर्ण झाल्याचे अधोरेखित
प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
- भारताचा तीन-टप्प्यांचा आण्विक ऊर्जा कार्यक्रम डॉ. होमी जे. भाभा यांनी आखला.
- टप्पा १: नैसर्गिक युरेनियम वापरणाऱ्या पीएचडब्ल्यूआर. टप्पा २: युरेनियम/थोरियम ब्लँकेटसह प्लुटोनियम वापरणाऱ्या फास्ट ब्रीडर अणुभट्ट्या. टप्पा ३: थोरियम–युरेनियम-२३३ आधारित अणुभट्ट्या.
- पीएफबीआर ही तामिळनाडूतील कलपक्कम येथील ५०० मेगावॅट (विद्युत) क्षमतेची, सोडियम-शीतलन फास्ट अणुभट्टी आहे.
- पीएफबीआरची रचना आयजीकारने केली असून बांधकाम/कमिशनिंग भाविनीने केले.
- भाविनीची स्थापना २००३ मध्ये अणुऊर्जा विभागांतर्गत झाली.
- जागतिक थोरियम साठ्यांत भारताचा लक्षणीय वाटा आहे (मुख्यतः किनारपट्टीवरील मोनाझाइट वाळूत), जो टप्पा ३ चा दीर्घकालीन कारण आहे.
आकडेवारी आणि तपशील
- पीएफबीआरला अलीकडेच प्रथम क्रिटिकॅलिटी प्राप्त झाली असून अल्प-ऊर्जा भौतिकी प्रयोग पूर्ण झाले (लेखानुसार); डीएईने प्रथम क्रिटिकॅलिटी ६ एप्रिल २०२६ रोजी नोंदवली.
- कार्यक्रमास उपस्थित असलेल्यांमध्ये डॉ. सुधा शेषय्यन (स्वतंत्र संचालक, भाविनी संचालक मंडळ आणि माजी कुलगुरू, तामिळनाडू डॉ. एम.जी.आर. वैद्यकीय विद्यापीठ), श्री. पी.ए. सुरेश बाबू (विशिष्ट शास्त्रज्ञ आणि अध्यक्ष-सह-व्यवस्थापकीय संचालक, भाविनी), श्री. श्रीकुमार जी. पिल्लई (संचालक, आयजीकार) आणि श्री. एस.बी. सेल्वाकुमारन (स्थानक संचालक, मद्रास अणुऊर्जा केंद्र) यांचा समावेश होता.
स्थिर–गतिशील दुवा
डॉ. होमी जे. भाभा यांनी १९५० च्या दशकात आखलेला भारताचा तीन-टप्प्यांचा आण्विक ऊर्जा कार्यक्रम भारताच्या संसाधन-प्रोफाइलभोवती रचला गेला होता — विपुल थोरियम परंतु अल्प युरेनियम. टप्पा १ मध्ये नैसर्गिक युरेनियमवर चालणाऱ्या दाबित जड-पाणी अणुभट्ट्या (पीएचडब्ल्यूआर) वापरल्या जातात, ज्यामुळे वीज आणि प्लुटोनियम-२३९ या दोन्हींची निर्मिती होते. टप्पा २ मध्ये युरेनियम/थोरियम ब्लँकेटसह प्लुटोनियमवर चालणाऱ्या फास्ट ब्रीडर अणुभट्ट्या (एफबीआर) वापरल्या जातात, ज्या वापरापेक्षा अधिक विखंडनीय पदार्थ (प्लुटोनियम आणि युरेनियम-२३३) "प्रजनन" करतात. टप्पा ३ मध्ये दीर्घकालीन ऊर्जा सुरक्षेसाठी भारताच्या मोठ्या थोरियम साठ्यांचा उपयोग करणाऱ्या थोरियम–युरेनियम-२३३ अणुभट्ट्या वापरल्या जातील. पीएफबीआरला क्रिटिकॅलिटी प्राप्त होणे म्हणजे टप्पा २ च्या कमिशनिंगमध्ये भारताचा औपचारिक प्रवेश — अत्यंत थोड्या देशांनी व्यावसायिकदृष्ट्या प्रावीण्य मिळवलेले तंत्रज्ञान.
अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ — विज्ञान आणि तंत्रज्ञान: आण्विक ऊर्जा, भारताचा तीन-टप्प्यांचा आण्विक ऊर्जा कार्यक्रम
पार्श्वभूमी
भाविनी (भारतीय नाभिकीय विद्युत निगम लिमिटेड)
- हे काय आहे:
- अणुऊर्जा विभागांतर्गत (डीएई) सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रम; भारताच्या फास्ट ब्रीडर अणुभट्ट्यांचे बांधकाम, कमिशनिंग आणि संचालन करण्याची जबाबदारी.
- स्थापना:
- २२ ऑक्टोबर २००३ रोजी निगमित; विशेषतः पीएफबीआर प्रकल्पाच्या अंमलबजावणीसाठी.
- सदस्य:
- अध्यक्ष-सह-व्यवस्थापकीय संचालक आणि कार्यात्मक संचालक यांच्या नेतृत्वात; डीएई नामनिर्देशित सदस्य व स्वतंत्र संचालक यांचा समावेश असलेले संचालक मंडळ; मुख्यालय तामिळनाडूतील कलपक्कमजवळ.
प्रोटोटाइप फास्ट ब्रीडर अणुभट्टी (पीएफबीआर)
- हे काय आहे:
- भारताची पहिली फास्ट ब्रीडर अणुभट्टी — ५०० मेगावॅट (विद्युत) क्षमतेची, सोडियम-शीतलन अणुभट्टी.
अधिक संदर्भ
अणुऊर्जा विभागाच्या म्हणण्यानुसार, पीएफबीआरला ६ एप्रिल २०२६ रोजी प्रथम क्रिटिकॅलिटी प्राप्त झाली (ही विशिष्ट तारीख लेखात स्वतः नमूद केलेली नाही). यामुळे फास्ट ब्रीडर अणुभट्टी तंत्रज्ञान चालवलेल्या किंवा व्यावसायिकीकरणाचा प्रयत्न केलेल्या अत्यंत छोट्या देशांच्या गटात भारत सामील झाला आहे — रशिया सध्या एकमेव व्यावसायिक-स्तरावरील एफबीआर चालवतो, तर फ्रान्सचा (सुपरफिनिक्स) आणि जपानचा (मोंजू) एफबीआर कार्यक्रम खर्चवाढीला सामोरे गेला आणि अखेरीस बंद करण्यात आला; यावरून हा टप्पा तांत्रिकदृष्ट्या किती कठीण आहे हे अधोरेखित होते.
मेन्सचे पैलू
- ऊर्जा सुरक्षा: २०७० पर्यंत नेट-झिरो उत्सर्जनाची भारताची वचनबद्धता आणि जीवाश्मेतर क्षमता लक्ष्ये पूर्ण करण्यात आण्विक ऊर्जेची भूमिका (भारताने अलीकडेच ३०० गिगावॅट जीवाश्मेतर वीज क्षमता ओलांडली).
- सामरिक स्वायत्तता: दुहेरी-उपयोग असलेल्या, तांत्रिकदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्रात आयजीकारची स्वदेशी रचना आयात-अवलंबित्व कमी करते.
- सोडियम-शीतलन एफबीआर तंत्रज्ञानाशी संबंधित सुरक्षा आणि खर्चाच्या चिंता — खर्चवाढ आणि बंद पडलेल्या प्रकल्पांची जागतिक नोंद पाहता (उदा., फ्रान्सचा सुपरफिनिक्स).
- मर्यादित युरेनियम साठे लक्षात घेता, अखेरच्या थोरियम वापराद्वारे दीर्घकालीन संसाधन सुरक्षा.
- पुढील मार्ग: एकाच प्रोटोटाइपपासून व्यावसायिक-स्तरावरील एफबीआरकडे विस्तार आणि संभाव्य अणुऊर्जा अधिनियम दुरुस्त्यांद्वारे आण्विक क्षेत्र खाजगी/आंतरराष्ट्रीय सहभागासाठी खुले करण्याविषयी सुरू असलेली धोरणात्मक चर्चा.
संभाव्य मेन्स प्रश्न
**जीएस३, १० गुण:** "भारताच्या तीन-टप्प्यांच्या आण्विक ऊर्जा कार्यक्रमाचे स्पष्टीकरण करा आणि भारताच्या दीर्घकालीन ऊर्जा सुरक्षेसाठी प्रोटोटाइप फास्ट ब्रीडर अणुभट्टीला प्राप्त झालेल्या क्रिटिकॅलिटीच्या महत्त्वावर चर्चा करा."
संबंधित विषय
- अणुऊर्जा अधिनियम, १९६२ आणि खाजगी क्षेत्राच्या प्रवेशासाठी प्रस्तावित दुरुस्त्या
- थोरियम-आधारित अणुभट्टी तंत्रज्ञान
- भारताची राष्ट्रीय स्तरावर निर्धारित योगदाने (एनडीसी) आणि नेट-झिरो लक्ष्य
- भारताचा नागरी आण्विक दर्जा आणि अणु पुरवठादार गट (एनएसजी) अपवादाचा संदर्भ
विषय: GS3
22 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत