मणिपूरच्या मुख्यमंत्र्यांचे शांततेचे आवाहन; संघर्षात नऊ जणांचा मृत्यू
प्रकाशित: · अद्ययावत:
स्रोत: द हिंदू, 12 ऑक्टोबर, 2026
सारांश
- कुकी आणि नागा समुदायांमधील दोन दिवसांच्या सशस्त्र संघर्षात तीन जिल्ह्यांत नऊ जणांचा मृत्यू झाला. म्यानमार सीमेजवळ मारले गेलेले कुकी नॅशनल आर्मी-बर्मा (केएनए-बी) चे दोन कथित लढवय्ये धरल्यास अनधिकृत मृतांचा आकडा अकरा आहे.
- मुख्यमंत्री युमनाम खेमचंद सिंग यांनी नागरिकांच्या हत्येचा निषेध केला आणि संयम राखण्याचे आवाहन केले. सर्वाधिक प्रभावित कामजोंग आणि कांगपोकपी जिल्ह्यांमध्ये अतिरिक्त सुरक्षा दले पाठवण्यात आल्याचे त्यांनी सांगितले.
- नागा आणि कुकी संघटना एकमेकांना दोष देत आहेत (ऑल नागा स्टुडंट्स असोसिएशन केएनए-बी, ऑपरेशन्स स्थगिती करारांतर्गत असलेले कुकी सशस्त्र गट आणि कुकी व्हिलेज व्हॉलंटियर्स यांना दोषी धरते; कुकी गट एनएससीएन-आयएम ला दोषी धरतात).
प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
- ऑपरेशन्स स्थगिती (एसओओ): त्रिपक्षीय युद्धविराम (केंद्र, मणिपूर, कुकी गट), २००८; छत्र गट केएनओ आणि यूपीएफ (स्रोतानुसार सुमारे २३–२५ गट); देखरेख संयुक्त देखरेख गटाकडून.
- अनुच्छेद ३५५: राज्यांचे अंतर्गत अशांततेपासून संरक्षण करण्याचे केंद्राचे कर्तव्य; अनुच्छेद ३५६: राष्ट्रपती राजवट; अनुच्छेद ३७१सी: मणिपूरसाठी विशेष तरतूद (डोंगराळ क्षेत्रांच्या आमदारांची समिती).
- सार्वजनिक सुव्यवस्था: राज्य सूची (नोंद १, सूची २); पोलीस: नोंद २.
- एनएससीएन-आयएम: नॅशनल सोशॅलिस्ट कौन्सिल ऑफ नागालिम (इसाक-मुइवा), स्थापना १९८८; "नागालिम" (ग्रेटर नागालँड) ची मागणी.
- नमूद केलेले नागाबहुल जिल्हे: कामजोंग, उखरूल. नमूद केलेला कुकीबहुल जिल्हा: कांगपोकपी.
- मणिपूर १९७२ मध्ये पूर्ण राज्य बनले आणि १९४९ मध्ये भारतीय संघराज्यात विलीन झाले (संस्थान).
- कुकी नॅशनल आर्मी-बर्मा: म्यानमारस्थित सशस्त्र गट (लेखात वर्णन केल्यानुसार).
आकडेवारी आणि तपशील
- मृत्यू: तीन जिल्ह्यांत दोन दिवसांत (शुक्रवार रात्र ते रविवार) नऊ जण ठार. अनधिकृत आकडा: अकरा, ज्यात कामजोंग येथे म्यानमार सीमेजवळ झालेल्या गोळीबारात मारले गेलेले केएनए-बी चे दोन सदस्य समाविष्ट आहेत.
- नऊ जणांचा तपशील: एक ४२ वर्षीय कुकी महिला (चस्साद कुकी गाव, कामजोंग, शुक्रवार रात्र); एक २२ वर्षीय कुकी पुरुष (शनिवार सकाळपर्यंतच्या गोळीबारात); दोन नागा पुरुष (शनिवार); एक गुरखा शेतकरी (उखरूल, भाडेतत्त्वावरील शेतात जात असताना); कांगपोकपी मधील दोन वेगवेगळ्या हल्ल्यांत चार नागा (एकाचा कथितपणे शिरच्छेद).
- प्रसार: हिंसाचार शुक्रवारी रात्री कामजोंग मध्ये सुरू झाला आणि शनिवारी दुपारपर्यंत कुकीबहुल कांगपोकपी च्या अंतर्गत भागांत पोहोचला.
- मुख्यमंत्री: युमनाम खेमचंद सिंग यांनी प्रशासनाला "तात्काळ आणि प्रभावी पावले" उचलण्याचे निर्देश दिले; कामजोंग आणि कांगपोकपी मध्ये अतिरिक्त दले पाठवली.
- नागा आमदार लेइशियो केइशिंग (फुंग्यार मतदारसंघ, कामजोंग) यांनी शनिवारी राज्याचे गृहमंत्री कोंथौजम गोविंददास यांना पुरेसे सुरक्षा कर्मचारी तैनात करण्याची विनंती करणारे पत्र लिहिले.
- ऑल नागा स्टुडंट्स असोसिएशन: या घटनांना "नियोजित दहशतवादी हल्ले" म्हटले आणि केएनए-बी, एसओओ करारांतर्गतील कुकी अतिरेकी आणि कुकी व्हिलेज व्हॉलंटियर ईस्टर्न झोन यांची नावे घेतली; "कुकीलँड" (स्वतंत्र प्रशासन किंवा केंद्रशासित प्रदेश) साध्य करण्याचा त्यांचा प्रयत्न असल्याचा आरोप केला.
- एएनएसए ने मणिपूर पोलिसांवरही टीका केली, कारण मागील २४ तासांत कायदा व सुव्यवस्थेची परिस्थिती सामान्य असल्याचा दावा त्यांनी केला होता.
- कुकी संघटनांनी एनएससीएन-आयएम वर आपल्या समुदायाला लक्ष्य केल्याचा आरोप केला.
- फेब्रुवारीमध्ये (कथित दारूच्या नशेतील भांडणावरून) संघर्ष सुरू झाल्यापासून ५० हून अधिक जण मरण पावले; त्यापैकी निम्म्याहून अधिक २७ ऑगस्टनंतर ठार झाले.
स्थिर–गतिशील दुवा
- स्थिर संकल्पना: "सार्वजनिक सुव्यवस्था" हा राज्याचा विषय आहे (सातवी अनुसूची, सूची २), परंतु अनुच्छेद ३५५ नुसार प्रत्येक राज्याचे अंतर्गत अशांततेपासून संरक्षण करणे हे केंद्राचे कर्तव्य आहे. ऑपरेशन्स स्थगिती (एसओओ) करारासारखी युद्धविराम साधने हे राजकीय साधन आहे: चर्चा सुरू असताना अतिरेकी निर्दिष्ट छावण्यांमध्ये राहतात आणि सुरक्षा दले कारवाया थांबवतात. मूलभूत नियमांची अंमलबजावणी झाली तरच ती उपयुक्त ठरतात.
- हे का महत्त्वाचे आहे: मणिपूरच्या वांशिक रचनेत (खोऱ्यात मैतेई; डोंगराळ भागात नागा आणि कुकी-झो) प्रादेशिक दावे परस्परांवर आच्छादलेले आहेत. "ग्रेटर नागालँड (नागालिम)" ची मागणी कुकींच्या "मातृभूमी" दाव्याशी टक्कर देते, त्यामुळे मैतेई–कुकी संघर्षाशी संबंध नसतानाही संघर्ष पुन्हा उफाळू शकतो.
अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – अंतर्गत सुरक्षा: ईशान्येकडील बंडखोरी, अराज्य घटकांची भूमिका, सीमापार संबंध; जीएस२ – राज्यव्यवस्था: केंद्र-राज्य संबंध आणि कायदा व सुव्यवस्था (अनुच्छेद ३५५), मणिपूरच्या डोंगराळ क्षेत्रांसाठी विशेष तरतुदी (अनुच्छेद ३७१सी); जीएस१ – समाज: वांशिक ओळख आणि संघर्ष.
पार्श्वभूमी
ऑपरेशन्स स्थगिती (एसओओ) करार
कुकी–नागा विभाजनरेषा
अधिक संदर्भ
- एसओओ चे पुनर्वाटाघाटीकरण: ४ सप्टेंबर २०२५ च्या पीआयबी प्रसिद्धीपत्रकानुसार, पुनर्वाटाघाटी केलेल्या मूलभूत नियमांवर त्रिपक्षीय एसओओ करार करण्यात आला, जो स्वाक्षरीपासून एक वर्षासाठी प्रभावी आहे. जेएमजी ने मूलभूत नियमांवर बारकाईने देखरेख ठेवणे अपेक्षित होते आणि उल्लंघनांवर, एसओओ च्या पुनरावलोकनासह, कठोर कारवाई केली जाणार होती. गृह मंत्रालयाच्या ईशान्य विभागाच्या दस्तऐवजात तो करार (यूपीएफ आणि केएनओ सोबतचा) ३ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत वैध असल्याचे नमूद आहे. त्या तारखेनंतर त्याला मुदतवाढ किंवा नूतनीकरण मिळाले का, याची विश्वसनीय स्रोताकडून पुष्टी झालेली नाही.
- पूर्वीच्या तडा: १० मार्च २०२३ रोजी मणिपूर सरकारने कुकी नॅशनल आर्मी आणि झोमी रिव्हॉल्युशनरी आर्मी या दोन गटांसोबतच्या एसओओ मधून माघार घेतली.
- पूर्वीचा कुकी–नागा हिंसाचार: १९९३ मध्ये नागांकडून एकाच दिवसात शंभरहून अधिक कुकींची हत्या करण्यात आली. २०२५ मध्ये संसदेत केंद्रीय गृहमंत्र्यांनी पाच वर्षांच्या (१९९३–९८) नागा–कुकी संघर्षाचा उल्लेख केला, ज्यात सुमारे ७५० मृत्यू झाले.
मेन्सचे पैलू
- वाढत्या हिंसाचाराचा आकृतिबंध: एका हत्येने (एक कुकी महिला) ४८ तासांत गोळीबार, प्रतिशोधात्मक हत्या आणि एका गुरखा शेतकऱ्यावर हल्ला असे सत्र सुरू झाले. ५० हून अधिक मृत्यूंपैकी निम्म्याहून अधिक २७ ऑगस्टनंतर झाले आहेत, म्हणजे हिंसाचार कमी होण्याऐवजी तीव्र होत आहे.
- युद्धविरामाची जबाबदारी: एएनएसए "एसओओ अंतर्गत" असलेल्या कुकी अतिरेक्यांना गुन्हेगार ठरवते. जर एसओओ चे कॅडर सहभागी असतील, तर जेएमजी कडून मूलभूत नियमांची अंमलबजावणी, छावण्यांतील शिस्त आणि शस्त्र नियंत्रण यावर प्रश्नचिन्ह उभे राहते. उल्लंघनांवर कठोर कारवाई करण्याचे आश्वासन केंद्राने जाहीरपणे दिले होते.
- सीमापार आयाम: केएनए-बी म्यानमारस्थित आहे आणि कामजोंग मध्ये सीमेजवळ त्याचे दोन सदस्य मारले गेले. यातून भारत-म्यानमार सीमेची सच्छिद्रता (मुक्त संचार व्यवस्थेवरील चर्चा) आणि सीमापार सशस्त्र गट दिसून येतात.
- पोलिसांची विश्वासार्हता: एएनएसए ने पोलिसांच्या "सामान्य" परिस्थितीच्या दाव्याला दिलेले आव्हान आणि एका आमदाराची दले तैनात करण्याची तातडीची विनंती यावरून राज्याच्या कायदा-सुव्यवस्था व्यवस्थापनावरील कमकुवत विश्वास आणि दृश्यमान, निष्पक्ष तैनातीची गरज स्पष्ट होते.
- राजकीय मुळे: स्पर्धात्मक मातृभूमी दावे (नागालिम विरुद्ध कुकीलँड प्रादेशिक परिषद/केंद्रशासित प्रदेश) केवळ सुरक्षा कारवाईने नव्हे, तर दोन्ही बाजूंशी वाटाघाटी करून झालेल्या तोडग्यांनीच सोडवता येतात.
- पुढील वाटचाल: निष्पक्ष पोलिसिंग, निःशस्त्रीकरण आणि एसओओ चे पुनरावलोकन, नागा आणि कुकी नागरी समाजातील संवाद, सीमा व्यवस्थापन आणि विस्थापितांची सुरक्षितता पुनर्स्थापित करणे.
संभाव्य मेन्स प्रश्न
**जीएस३, १५ गुण:** "मणिपूरमधील वांशिक हिंसाचाराची मुळे परस्परांवर आच्छादलेल्या मातृभूमी दाव्यांमध्ये आणि कमकुवतपणे अंमलात आणल्या जाणाऱ्या शांतता करारांमध्ये आहेत. राज्यातील शांततेपुढील आव्हानांचे परीक्षण करा आणि पुढील वाटचाल सुचवा."
संबंधित विषय
- अनुच्छेद ३५५/३५६, अनुच्छेद ३७१सी; सशस्त्र दल विशेषाधिकार कायदा (अफस्पा) आणि "अशांत क्षेत्र"
- नागा शांतता प्रक्रिया (एनएससीएन-आयएम); भारत-म्यानमार सीमेवरील मुक्त संचार व्यवस्था
- सहावी अनुसूची आणि इनर लाइन परमिट यावरील चर्चा
- ईशान्य भारतातील बंडखोरी आणि युद्धविराम करार
विषय: GS3राज्यव्यवस्था
12 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत