स्रोत: द हिंदू, 11 ऑक्टोबर, 2026
सारांश
- मणिपूरमधील कामजोंग आणि उखरूल जिल्ह्यांत शुक्रवारी संध्याकाळ ते शनिवार या कालावधीत झालेल्या वेगवेगळ्या घटनांमध्ये एका महिलेसह किमान पाच जणांचा मृत्यू झाला. सशस्त्र गटांमधील चकमकी आणि गावांवरील हल्ले ही याची कारणे होती.
- ही हिंसा एका सुरक्षा मोहिमेनंतर (४–७ ऑक्टोबर) घडली. या मोहिमेत लष्कर आणि आसाम रायफल्सने म्यानमार सीमेलगत आयईडी निकामी केले होते.
- कुकी आणि नाग संघटना एकमेकांना तसेच वेगवेगळ्या सुरक्षा/सशस्त्र घटकांना जबाबदार धरत आहेत. कुकी विद्यार्थी संघटनेने आयआरबी जवानांविरुद्ध एफआयआर नोंदवण्याची आणि केंद्र सरकारच्या नेतृत्वाखाली स्वतंत्र चौकशीची मागणी केली आहे.
प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
- अनुच्छेद ३५५ अंतर्गत राज्यांचे अंतर्गत अशांततेपासून संरक्षण करण्याचे कर्तव्य केंद्रावर आहे. कायदा व सुव्यवस्था हा राज्य सूचीतील (सूची २) विषय आहे.
- सहावी अनुसूची मणिपूरला लागू नाही. पर्वतीय क्षेत्रांसाठी पर्वतीय क्षेत्र समिती आहे, आणि मणिपूर विधानसभा (पर्वतीय क्षेत्र समिती) आदेश, १९७२ नुसार या समितीत पर्वतीय क्षेत्रांतून निवडून आलेल्या सर्व आमदारांचा समावेश होतो.
- आसाम रायफल्स गृह मंत्रालयाच्या अखत्यारीत असून भारत–म्यानमार सीमेचे रक्षण करणारे दल आहे. कारवाई स्थगिती (एसओओ) हा बंडखोर गटांसोबतचा शस्त्रसंधी-स्वरूपाचा करार आहे. एनएससीएन (आय-एम) ची १९९७ पासून शस्त्रसंधी आहे.
- कामजोंग जिल्हा (मणिपूर) म्यानमारला लागून आहे. उखरूल आणि कामजोंग हे डोंगराळ जिल्हे आहेत, जिथे तांगखुल नाग ही प्रबळ जमात आहे.
- उल्लेख आलेल्या संघटना: तांगखुल नाग लाँगची कार्यकारी समिती (डब्ल्यूसी-टीएनएल), कुकी विद्यार्थी संघटना, कुकी इन्पी मणिपूर (सर्वोच्च आदिवासी संस्था), कुकी नॅशनल आर्मी (बर्मा), एनएससीएन (आय-एम), इंडिया रिझर्व्ह बटालियन (आयआरबी).
आकडेवारी आणि तपशील
- मृत्यू आणि घटना:
- शुक्रवारी संध्याकाळपासून कामजोंग आणि उखरूलमध्ये एका महिलेसह किमान ५ जण ठार.
- माजी मुख्यमंत्री एन. बिरेन सिंह आणि सीमावर्ती भागातील रहिवासी ७ जणांचा मृत्यू झाल्याचे सांगतात. अतिरिक्त २ मृत हे कथितपणे केएनए (बर्मा) चे सदस्य होते आणि त्याला अधिकृत दुजोरा मिळालेला नाही.
- उखरूलच्या लिटन परिसरातून २ नाग नागरिक बेपत्ता आहेत.
- नावे समोर आलेले बळी:
- डोमखोनेई तौथांग (वय ४२), एक कुकी महिला, शुक्रवारी रात्री चस्साद कुकी गावात (कामजोंग) गोळी लागून ठार झाल्या.
- मायकेल न्गामिन्लेन हाओकिप (वय २२) यांचा शनिवार सकाळपर्यंत चाललेल्या गोळीबारात मृत्यू झाला.
- संदीप राय (वय ४०), सेनापती जिल्ह्यातील गुरखा शेतकरी, शनिवारी महादेव–तलुई रस्त्यावर (लिटन परिसर, उखरूल) वाहन चालवताना गोळ्या घालून ठार करण्यात आले.
- न्गाचानसो निंगशेन आणि लेइशिसान लेइशादांग हे नाग नागरिक निंगचौ गावात (कामजोंग) ठार झाले.
- इतर बाधित:
- नाग नागरी संरक्षण स्वयंसेवक बी.एस. होन्रेइपाम आणि रिंगफामी जाजो गोळीबारात जखमी झाले.
- कामजोंगमध्ये (जिल्हा मुख्यालय) नऊ घरे पेटवण्यात आली.
- कामजोंगमधील एक पोलीस ठाणे पेटवण्यात आल्याचे वृत्त आहे.
- कारणीभूत ठरलेली मोहीम: ४–७ ऑक्टोबर दरम्यान लष्कर आणि आसाम रायफल्सने कामजोंगमध्ये म्यानमार सीमेच्या ८ किमी पट्ट्यात २७ आयईडी शोधून निकामी केले.
- परस्परविरोधी दावे:
- डब्ल्यूसी-टीएनएल च्या म्हणण्यानुसार, चस्साद कुकी गावात कुकी अतिरेक्यांनी आयआरबी गस्ती पथकावर गोळीबार केला आणि त्यातून चकमक सुरू झाली.
- डब्ल्यूसी-टीएनएल च्या म्हणण्यानुसार, संघर्ष सुरू झाल्यापासून कामजोंगमधील नाग गावांवर बाह्य आक्रमण "नित्याची बाब" झाली आहे.
- कुकी विद्यार्थी संघटनेच्या म्हणण्यानुसार, आयआरबी जवानांनी चस्साद ग्राम रक्षकांना बळजबरीने पांगवण्याचा प्रयत्न केला आणि नि:शस्त्र महिलांवर गोळीबार केला. संघटना आयआरबी आणि एनएससीएन (आय-एम) ला जबाबदार धरते.
- कुकींच्या मागण्या: सहभागी आयआरबी जवानांविरुद्ध तात्काळ एफआयआर आणि अटक; कुटुंबाला अनुग्रह रक्कम आणि न्याय; आयआरबीमध्ये एनएससीएन (आय-एम) च्या कथित घुसखोरीची केंद्राकडून उच्चस्तरीय स्वतंत्र चौकशी; आणि "पक्षपाती" राज्य दले मागे घेणे.
- राजकीय प्रतिक्रिया: उपमुख्यमंत्री नेमचा किपगेन आणि कुकी इन्पी मणिपूर यांनी दोन कुकी नागरिक आणि गुरखा शेतकऱ्याच्या हत्येचा निषेध केला. त्यांनी केंद्र सरकार, राज्य सरकार आणि मानवाधिकार संस्थांनी हस्तक्षेप करण्याची मागणी केली.
- वेळ: मुख्यमंत्री युमनाम खेमचंद सिंह यांनी नवी दिल्लीत पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांची भेट घेतली, त्याच दिवशी ही हिंसा घडली.
स्थिर–गतिशील दुवा
- प्रत्येक राज्याचे अंतर्गत अशांततेपासून संरक्षण करण्याचे संवैधानिक कर्तव्य केंद्रावर आहे (अनुच्छेद ३५५).
- कायदा व सुव्यवस्था हा राज्याचा विषय आहे, परंतु मणिपूरमधील डोंगराळ भाग–खोरे आणि नाग–कुकी दुभंग हे ती व्यवस्था कशी अपयशी ठरू शकते हे दाखवतात.
- कुकी संघटना आयआरबीबाबत आरोप करतात त्याप्रमाणे, राज्य पोलीस दले एखाद्या समुदायाला पक्षपाती वाटली, की राज्यसंस्थेवरील विश्वास कोसळतो आणि समुदाय शस्त्रसज्ज होतात.
- कुंपण नसलेली म्यानमार सीमा बाह्य आयाम जोडते: सीमापार केडर, शस्त्रास्त्रे आणि निर्वासितांचा ओघ.
- शांतता केवळ आयईडीविरोधी मोहिमांवर नव्हे, तर विश्वासार्ह, तटस्थ पोलीस व्यवस्थेवर आणि राजकीय मध्यस्थीवर अवलंबून असते.
अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – अंतर्गत सुरक्षा: सीमा व्यवस्थापन, बंडखोर गटांचे बाह्य घटकांशी संबंध; जीएस२ – संघराज्यवाद/शासन: राज्यांचे संरक्षण करण्याचे केंद्राचे कर्तव्य (अनुच्छेद ३५५), राज्य दलांची तटस्थता, वांशिक संघर्ष निराकरण; जीएस१ – समाज: वांशिक/आदिवासी विविधता आणि प्रादेशिकता.
पार्श्वभूमी
मणिपूरमधील नाग–कुकी दुभंग
बातमीतील जिल्हे
आसाम रायफल्स आणि आयआरबी (स्थिर पार्श्वभूमी)
अधिक संदर्भ
-
मे २०२६ च्या एका स्पष्टीकरणात्मक लेखात, एका हल्ल्यानंतर आणि तीन कुकी चर्च नेत्यांच्या हत्येनंतर नव्याने निर्माण झालेल्या तणावाची नोंद होती. त्यानंतर कुकी आणि तांगखुल नाग समुदायांमध्ये प्रतिशोधात्मक अपहरणे आणि बेपत्ता होण्याच्या घटना घडल्या.
-
त्याच लेखात नमूद होते की फेब्रुवारीत स्थापन झालेल्या युमनाम खेमचंद सिंह यांच्या सरकारमध्ये कुकी आणि नाग असे दोन्ही उपमुख्यमंत्री आहेत. या सरकारला विश्वास निर्माण करणे आणि सातत्यपूर्ण राजकीय मध्यस्थी करणे आवश्यक आहे, असे त्यात म्हटले होते.
-
संबंधित सुरक्षाविषयक घडामोडी:
- लेखाच्या तारखेनंतर, २३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी, केएनओ/केएनए आणि केएनओ/केएलए यांच्या निर्धारित एसओओ शिबिरात, सिनाई शिबिरात, संयुक्त कारवाई करण्यात आली. एसओओ केडर असल्याचे भासवल्याबद्दल १७ जणांना अटक झाली आणि २४ बंदुका तसेच दारूगोळा व स्फोटके जप्त करण्यात आली.
- आसाम रायफल्सची ऑपरेशन अँकर टप्पा दुसरा ही कामजोंगमधील विस्थापित म्यानमार नागरिकांसाठीची बायोमेट्रिक नोंदणी मोहीम आहे. मानवतावादी मदतीचे नियमन करतानाच सीमा व्यवस्थापन बळकट करणे हा तिचा उद्देश आहे.
मेन्सचे पैलू
- राज्य दलांची तटस्थता: आयआरबीच्या पक्षपातीपणाचा आणि एनएससीएन (आय-एम) च्या घुसखोरीचा कुकींचा आरोप, तर आयआरबी गस्ती पथकावर कुकी अतिरेक्यांनी हल्ला केल्याचा नागांचा आरोप, हे धारणेचे संकट दर्शवते. संघर्ष व्यवस्थापनाच्या केंद्रस्थानी पोलिसांची वैधता असते. केंद्राच्या नेतृत्वाखालील स्वतंत्र चौकशीची मागणी राज्य यंत्रणेवरील विश्वासाचा अभाव दर्शवते.
- सीमा आयाम: ८ किमी सीमा पट्ट्यातील २७ आयईडी आणि म्यानमारस्थित केएनए (बर्मा) ची कथित भूमिका बाह्य घटकांशी असलेले संबंध दाखवतात. कुंपण नसलेली सीमा आणि मुक्त संचार व्यवस्थेवरील चर्चा येथे प्रासंगिक आहे.
- आंतर-वांशिक आवर्तन: घरे आणि पोलीस ठाणे पेटवणे यांसारखे प्रत्युत्तरादाखल हल्ले, तसेच गावपातळीवरील सशस्त्र "रक्षक" आणि नागरी संरक्षण स्वयंसेवक यांमुळे बलप्रयोगावरील राज्याची मक्तेदारी कमकुवत होते.
- पडताळणीतील तफावत: मृतांच्या संख्येतील परस्परविरोधी आकडे (अधिकृत ५ विरुद्ध दावा केलेले ७) आणि केएनएच्या दुजोरा न मिळालेल्या मृत्यूंमुळे माहितीची पोकळी दिसते. यामुळे अफवा आणि प्रतिशोधाला खतपाणी मिळते.
- संघराज्यीय आणि राजकीय पैलू: कुकी आणि नाग असे दोन्ही उपमुख्यमंत्री असलेले निर्वाचित सरकार जमिनीवर विश्वास निर्माण करू शकलेले नाही. अनुच्छेद ३५५ अंतर्गत केंद्राची भूमिका केवळ दले तैनात करण्यापुरती मर्यादित न राहता राजकीय मध्यस्थीपर्यंत जायला हवी.
- पुढील मार्ग:
- निष्पक्ष एफआयआर आणि विश्वासार्ह चौकशी.
- एसओओ च्या मूलभूत नियमांचा पुनर्विचार आणि शिबिरांवर देखरेख.
- सीमा व्यवस्थापन आणि केडरची पडताळणी.
- नाग आणि कुकी संघटनांमध्ये समुदायस्तरीय संवाद.
- नि:शस्त्रीकरण आणि पुनर्वसन.
संभाव्य मेन्स प्रश्न
**जीएस३ (अंतर्गत सुरक्षा), १५ गुण:** "मणिपूरमधील वांशिक हिंसाचाराला आता मैतेई–कुकी दुभंगाव्यतिरिक्त नाग–कुकी आयाम प्राप्त झाला आहे. हा संघर्ष टिकवून ठेवण्यामध्ये राज्य दले, सीमापार बंडखोर संबंध आणि शांतता करार यांच्या भूमिकेचे परीक्षण करा आणि चिरस्थायी शांततेसाठी उपाय सुचवा."
संबंधित विषय
- अनुच्छेद ३५५/३५६, अनुच्छेद ३७१-ग, सहावी अनुसूची विरुद्ध पर्वतीय क्षेत्र समिती
- एनएससीएन (आय-एम) शस्त्रसंधी आणि नाग शांतता प्रक्रिया; एसओओ करार
- भारत–म्यानमार सीमा: मुक्त संचार व्यवस्था, कुंपण, ॲक्ट ईस्ट धोरण
- आसाम रायफल्स आणि इतर केंद्रीय सशस्त्र पोलीस दलांची भूमिका व कमांड रचना
विषय: GS3राज्यव्यवस्था
11 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत