BrainParrot

आसाम, मेघालयातील ग्रामस्थांचा कुलसी जलविद्युत प्रकल्पाला विरोध

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: द हिंदू, 11 ऑक्टोबर, 2026

सारांश

  • आसाम-मेघालय या वादग्रस्त सीमेच्या दोन्ही बाजूंचे ग्रामस्थ कुलसी नदीवरील जलविद्युत-सह-सिंचन प्रकल्पाविरोधात एकत्र आले आहेत. दोन्ही राज्य सरकारे हा प्रकल्प संयुक्तपणे राबवत आहेत.
  • उकियाम येथील मेळाव्यात तीन पारंपरिक खासी प्रमुखांनी संमती न देण्याचे जाहीर केले. मेघालयातील जमिनीवरील प्रकल्पांसाठी पारंपरिक प्रमुखांचे ना हरकत प्रमाणपत्र आवश्यक असते, या नियमाकडे त्यांनी लक्ष वेधले.
  • कुलसी ही संकटग्रस्त गंगेतील डॉल्फिनचा नैसर्गिक अधिवास आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ पर्यावरण (नदीतील डॉल्फिनचा अधिवास, धरणे); जीएस२ राज्यव्यवस्था (आंतरराज्य सीमावाद, सहावी अनुसूची, आदिवासी जमिनीसाठी संमती)

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • सहावी अनुसूची: अनुच्छेद २४४(२) आणि अनुच्छेद २७५(१). ती केवळ आसाम, मेघालय, त्रिपुरा आणि मिझोरमला लागू होते. पाचवी अनुसूची (अनुच्छेद २४४(१)) इतर राज्यांतील अनुसूचित क्षेत्रांना लागू आहे.
  • जिल्हा परिषदेत जास्तीत जास्त ३० सदस्य असतात, त्यापैकी ४ राज्यपाल नामनिर्देशित करतात.
  • मेघालयातील तीन स्वायत्त जिल्हा परिषदा: गारो टेकड्या, खासी टेकड्या आणि जैंतिया टेकड्या. स्वायत्त जिल्ह्यांचे क्षेत्र व सीमा राज्यपाल बदलू शकतात.
  • गंगेतील नदी डॉल्फिन: राष्ट्रीय जलचर प्राणी (२००९); वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, १९७२ ची अनुसूची १; आययूसीएन – संकटग्रस्त; सायटीज परिशिष्ट १; आसामचा राज्य जलचर प्राणी; स्थानिक नाव "सुसू" (आसाममध्ये खिहू); अंध, प्रतिध्वनी-स्थान निर्धारणाचा वापर.
  • प्रकल्प डॉल्फिन: ऑगस्ट २०२० मध्ये घोषित, व्याघ्र प्रकल्पाच्या धर्तीवर, पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाकडून राबवला जातो. विक्रमशिला गंगेतील डॉल्फिन अभयारण्य (बिहार) हे भारतातील समर्पित डॉल्फिन अभयारण्य आहे.
  • कुलसी: ब्रह्मपुत्रेची उपनदी, मेघालयात उगम पावते आणि आसामच्या कामरूप जिल्ह्यातून वाहते.
  • आसाम-मेघालय: १२ वादग्रस्त क्षेत्रे; २९ मार्च २०२२ च्या सामंजस्य कराराने सहा निकाली; लांगपिह व बोरदुआरसह सहा प्रलंबित.
  • कुलसी नदी द्रोण, श्री आणि दिल्मा नद्यांच्या संगमातून तयार होते (लेखानुसार).

आकडेवारी आणि तपशील

  • प्रकल्प: ५५ मेगावॅटचा जलविद्युत-सह-सिंचन प्रकल्प, दोन्ही सरकारांनी जून २०२५ मध्ये जाहीर केला.
  • धरणस्थळ: द्रोण, श्री आणि दिल्मा नद्यांचा संगम, आसाम-मेघालय सीमेवर, गुवाहाटीपासून सुमारे ८० किमी नैऋत्येला.
  • निषेध: गुरुवारी उकियाम येथे बोडो, गारो, खासी आणि राभा समुदायांतील २,००० हून अधिक लोक जमले.
  • उकियाम धरणस्थळाजवळ आहे आणि १९७० च्या दशकापासून तोडग्याची प्रतीक्षा करणाऱ्या सहा सीमाक्षेत्रांपैकी बोरदुआर व लांगपिह या दोन्हींपासून जवळजवळ समान अंतरावर आहे.
  • आयोजक: आसाम-मेघालय संयुक्त संरक्षण समिती (एएमजेपीसी); विरोधाच्या समन्वयासाठी २०२५ मध्ये स्थापन.
  • तीन प्रमुख: केस्टर माणिक सियेम इच (नोंगख्लॉ), फ्लोविंग सियेम नोंगबाक (नोंगमिन्सॉ) आणि ऑर्डर सियेम साद (रामब्राई). प्रकल्पाला संमती देणार नाही, असे आश्वासन त्यांनी ग्रामस्थांना दिले.
  • नोंगख्लॉच्या प्रमुखांनी सांगितले की मेघालयातील जमिनीचा समावेश असलेल्या प्रकल्पांसाठी पारंपरिक प्रमुखांचे ना हरकत प्रमाणपत्र लागते आणि या प्रकल्पासाठी संमती दिली जाणार नाही.

स्थिर–गतिशील दुवा

ही बातमी यूपीएससीमधील तीन वारंवार येणाऱ्या विषयांचे उदाहरण आहे:

  • विकास विरुद्ध पर्यावरण. धरणांमुळे प्रवाह, खोली व गाळ बदलतो आणि नदीतील डॉल्फिनच्या अधिवासाचे तुकडे पडतात. पर्यावरणीय प्रभाव मूल्यमापन आणि समुदायाची संमती हे नेहमीचे संरक्षक उपाय आहेत.
  • संघराज्यवाद. आंतरराज्य सीमा अनिश्चित असल्यास संयुक्त पायाभूत प्रकल्प वादाचे केंद्र बनतो.
  • सहाव्या अनुसूचीतील शासन. मेघालयातील आदिवासी जमिनीचे शासन पारंपरिक संस्था (सियेम आणि दरबार) आणि जिल्हा परिषदा करतात. त्यामुळे राज्य सरकार जमिनीकडे मुक्तपणे संपादन करता येण्याजोगी मालमत्ता म्हणून पाहू शकत नाही.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – पर्यावरण: संवर्धन, धरणे व नदी प्रकल्पांचा जलीय जैवविविधतेवरील परिणाम. जीएस२ – राज्यव्यवस्था: आंतरराज्य सीमावाद व सहकारी संघराज्यवाद; सहावी अनुसूची व आदिवासी स्वशासन. जीएस१ – समाज: स्थानिक समुदायांचे जमिनीवरील हक्क.

पार्श्वभूमी

कुलसी नदी

गंगेतील नदी डॉल्फिन (प्लॅटानिस्टा गँजेटिका)

आसाम-मेघालय सीमावाद

सहावी अनुसूची, स्वायत्त जिल्हा परिषदा आणि पारंपरिक प्रमुख

अधिक संदर्भ

  • आसामने नदी डॉल्फिनला "राज्य जलचर प्राणी" म्हणून घोषित केले आहे, आणि २००९ मध्ये तो भारताचा "राष्ट्रीय जलचर प्राणी" म्हणून घोषित झाला.
  • राज्यसभेत उद्धृत केलेल्या कुलसीतील डॉल्फिनविषयीच्या भारतीय वन्यजीव संस्थेच्या अहवालानुसार डॉल्फिनला २ मीटरपेक्षा अधिक खोली आवडते, पण कुलसीमध्ये आढळलेली सरासरी खोली सुमारे १ मीटर किंवा त्याहून कमी होती.
  • त्याच राज्यसभा चर्चेत बेकायदेशीर वाळू उपसा आणि बांधकाम हे कुलसीतील डॉल्फिन अधिवासाला आणि नदीवर अवलंबून असलेल्या तटवर्ती समुदायांना धोके म्हणून अधोरेखित करण्यात आले.
  • गुवाहाटीजवळ कुलसीमध्ये एका नर गंगेतील डॉल्फिनला उपग्रह-टॅग लावण्यात आला; भारतात आणि जगात हे पहिलेच असल्याचे सांगितले गेले.
  • प्रकल्प डॉल्फिन अंतर्गत भारतातील पहिल्या सर्वसमावेशक सर्वेक्षणात ६,३२७ नदी डॉल्फिनचा अंदाज बांधण्यात आला; त्यापैकी आसाममध्ये ६३५ नोंदवले गेले.

मेन्सचे पैलू

  • असामान्य सीमापार एकजूट. १९७० च्या दशकापासून वादात असलेल्या सीमेवर राहणारे बोडो, गारो, खासी आणि राभा ग्रामस्थ आता एका व्यासपीठावर (एएमजेपीसी) आले आहेत. नदीवरील समान धोक्याने प्रादेशिक स्पर्धेवर मात केली आहे.
  • सीमावाद हा प्रकल्पासाठी धोका. धरणस्थळ बोरदुआर आणि लांगपिह या अद्याप निकाली न निघालेल्या क्षेत्रांजवळ आहे. वादग्रस्त जमिनीवरील संयुक्त प्रकल्पामुळे सीमा तोडग्यावर आधीच परिणाम होण्याचा आणि अविश्वास वाढण्याचा धोका आहे, जरी हा प्रकल्प पूर व्यवस्थापनासोबत विश्वासवर्धनाचे पाऊल म्हणून जाहीर करण्यात आला होता.
  • संमती आणि रूढी कायदा. ना हरकत प्रमाणपत्राच्या नियमामुळे सियेम/दरबार शासनाखालील जमिनीवर मेघालय सरकार प्रमुखांशिवाय पुढे जाऊ शकत नाही. हे आदिवासी जमिनीचे संरक्षण करण्याचे सहाव्या अनुसूचीचे तर्कशास्त्र आहे, आणि विकासात्मक प्रकल्पासाठी राज्य रूढीजन्य अधिकारावर मात करू शकते का, याची ही कसोटी आहे.
  • पर्यावरणीय धोके. डॉल्फिनची लोकसंख्या टिकवणाऱ्या अरुंद नदीवरील धरणामुळे अधिवासाचे तुकडे होण्याचा आणि भक्ष्य प्रजातींचे स्थलांतर खंडित होण्याचा धोका आहे. कुलसीवर आधीच वाळू उपसा आणि उथळ पाण्याचा ताण आहे (पहा २ब).
  • लाभ वाटप. या प्रकल्पातून दोन्ही राज्यांना वीज आणि आसामला सिंचन मिळणे अपेक्षित आहे. वरच्या बाजूचे मेघालयातील समुदाय त्या प्रमाणात लाभ न मिळता विस्थापन व पर्यावरणीय हानी सोसू शकतात.
  • पुढील मार्ग. स्वतंत्र पर्यावरणीय प्रभाव मूल्यमापन, गावे व प्रमुखांची मुक्त व माहितीपूर्ण संमती, प्रवाहाच्या खालच्या भागातील प्रवाह व डॉल्फिनवरील परिणामांचा अभ्यास, आधी प्रलंबित सीमाक्षेत्रांचा तोडगा, आणि लहान किंवा नदी-प्रवाह आधारित (रन-ऑफ-द-रिव्हर) पर्यायांचा शोध.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३ (पर्यावरण) / जीएस२ (संघराज्यवाद), १५ गुण:** "पर्यावरणदृष्ट्या संवेदनशील आणि आदिवासी प्रदेशांतील विकास प्रकल्पांना अनेकदा स्थानिक विरोधाला सामोरे जावे लागते. आसाम-मेघालय सीमेवरील प्रस्तावित कुलसी जलविद्युत प्रकल्पाच्या संदर्भात याची चर्चा करा आणि ऊर्जेच्या गरजा, संवर्धन आणि समुदायाची संमती यांचा मेळ घालणारा पुढील मार्ग सुचवा."

संबंधित विषय

  • पर्यावरणीय प्रभाव मूल्यमापन आणि जनसुनावण्या; वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, १९७२ च्या अनुसूची
  • प्रकल्प डॉल्फिन, व्याघ्र प्रकल्प, नमामि गंगे आणि राष्ट्रीय गंगा परिषद
  • सहावी अनुसूची आणि स्वायत्त जिल्हा परिषदांच्या अधिकारांबाबतचे १२५वे घटनादुरुस्ती विधेयक (२०१९)
  • आंतरराज्य सीमावाद (आसाम-नागालँड, आसाम-अरुणाचल, आसाम-मिझोरम) आणि अनुच्छेद ३
  • ब्रह्मपुत्रा खोऱ्यातील जलविद्युत आणि पूर व्यवस्थापन

विषय: GS3पर्यावरण

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

11 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत