BrainParrot

काळ्या समुद्रातील जहाजांवरील हल्ले: भारतीय नाविक आणि व्यापारावर परिणाम

GS2संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: द हिंदू, 11 ऑक्टोबर, 2026

सारांश

  • काळ्या समुद्रातील व्यापारी जहाजांवरील हल्ले आता पूर्वेकडील सोचीपासून पश्चिमेकडील डॅन्यूबपर्यंत पसरले आहेत. ड्रोन भरकटून रोमानिया आणि मोल्दोव्हामध्ये पोहोचले आहेत. रशिया आणि युक्रेन या दोघांच्याही हल्ल्यांचा भारतीय नाविकांना मोठा फटका बसला आहे.
  • एका सरकारी सूत्रानुसार या वर्षी भारतीय कर्मचारी असलेल्या ३२ जहाजांवर हल्ले झाले. त्या ३२ पैकी एकही जहाज भारतीय ध्वजाखाली नव्हते.
  • या संघर्षामुळे युद्धात गुंतलेल्या दोन्ही देशांशी असलेला भारताचा द्विपक्षीय व्यापारही धोक्यात आला आहे. रशियाकडून खनिज तेल आणि युक्रेनकडून सूर्यफूल तेल असा हा व्यापार आहे.

UPSC साठी महत्त्व: relevance → प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ आंतरराष्ट्रीय संबंध / जीएस३ अर्थव्यवस्था व सुरक्षा — सागरी सुरक्षा, भारतीय नाविकांचे कल्याण, व्यापार आणि वस्तूंवरील अवलंबित्व

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • विशेष आर्थिक क्षेत्र: किनारी राज्याचे सार्वभौम अधिकार २०० सागरी मैलांपर्यंत विस्तारतात (संयुक्त राष्ट्रांचा सागरी कायदा करार). जहाजावर रोमानियाच्या विशेष आर्थिक क्षेत्रात हल्ला झाला.
  • ध्वज राज्याचे अधिकारक्षेत्र: हल्ला झालेल्या ३२ जहाजांपैकी एकही भारतीय ध्वजाचे नव्हते, त्यामुळे भारताची कायदेशीर पोहोच मर्यादित आहे.
  • डॅन्यूब: इझमाइल हे डॅन्यूबवरील युक्रेनचे प्रमुख बंदर आहे. डॅन्यूब नदी काळ्या समुद्रात मिळते आणि रोमानिया व मोल्दोव्हाच्या सीमेवरून वाहते.
  • संस्था आणि योजना: नौवहन महानिदेशालय (बंदरे, नौवहन व जलमार्ग मंत्रालयांतर्गत), नाविक कल्याण निधी संस्था, मॉन्ट्र्यू करार (१९३६), काळा समुद्र धान्य उपक्रम (२०२२–२३).
  • सूर्यफूल तेल: भारतात वापरले जाणारे तिसऱ्या क्रमांकाचे खाद्यतेल, आणि युक्रेन हा ऐतिहासिकदृष्ट्या त्याचा प्रमुख पुरवठादार होता.

आकडेवारी आणि तपशील

  • बळी आणि व्याप्ती (या वर्षी, सरकारी सूत्रानुसार):
  • काळ्या समुद्रात भारतीय कर्मचारी असलेल्या ३२ व्यापारी जहाजांवर हल्ले झाले.
  • ५ भारतीय नाविक ठार, ६ जखमी, २ बेपत्ता.
  • त्या ३२ जहाजांवर सुमारे ३५० भारतीय नाविक होते.
  • वापरलेली शस्त्रे: क्षेपणास्त्रे, ड्रोन आणि मानवरहित सागरी पृष्ठभाग नौका.
  • ऑक्टोबरचा पहिला आठवडा: भारतीय कर्मचारी असलेल्या ४ जहाजांवर हल्ले झाले.
  • एमव्ही रोयाद मम्मदोव्ह (५ ऑक्टोबर): इझमाइल येथे मका भरून इटलीतील रावेनाकडे जाताना रोमानियाच्या विशेष आर्थिक क्षेत्रात ड्रोनचा हल्ला झाला. युक्रेनने हा हल्ला रशियन ड्रोनचा असल्याचे सांगितले. जहाजाला आग लागून ते बुडाले. रोमानियन अधिकाऱ्यांनी २ कर्मचारी मरण पावल्याचे आणि ११ जणांची सुटका झाल्याचे सांगितले. जहाजावरील ३ भारतीयांपैकी एक जखमी झाला.
  • एमव्ही एबल (दुसऱ्या दिवशी): इंजिन कक्षाचे नुकसान झाले, एक भारतीय कर्मचारी जखमी झाला.
  • टँकर अफ्रामॅक्स रिओ (५ व ६ ऑक्टोबर): वरच्या रचनेचे मोठे नुकसान झाले. जहाजावरील २३ भारतीयांपैकी कोणीही जखमी झाले नाही. तेच जहाज असल्याचे सांगितले जाणारे एक टँकर नौदल ड्रोनच्या संशयित हल्ल्यानंतर सोचीजवळ जळताना दिसले.
  • एमव्ही क्रोनोस (७ ऑक्टोबर): रशियन ध्वजाचे जहाज, १९ भारतीय जहाजावर होते, हेलिकॉप्टरने बाहेर काढले, कोणीही जखमी नाही.
  • अफ्रामॅक्स रिओ आणि क्रोनोसवरील हल्ले स्पष्टपणे युक्रेनकडून झाले होते.
  • जुलै, सर्वाधिक घातक महिना: १८ जुलै रोजी एमव्ही ओमोर्फीवरील ड्रोन हल्ल्यात कानपूरचे भारतीय मुख्य अधिकारी सागर गुप्ता ठार झाले. परराष्ट्र मंत्रालयाने सांगितले की जहाज कथितपणे रशियन प्रादेशिक जलक्षेत्रात होते. एका नाविक संघटनेने युक्रेनी ड्रोनला जबाबदार धरले. रशियन नौदलाने कर्मचाऱ्यांची सुटका केली.
  • व्यापार:
  • रशिया हा आता भारताचा सर्वात मोठा खनिज तेल स्रोत आहे.
  • भारत पूर्वी युक्रेनकडून दरवर्षी तीन-चतुर्थांश अब्ज डॉलरांपेक्षा जास्त मूल्याचे सूर्यफूल तेल आयात करत असे आणि आता रशियासह इतर पर्याय शोधत आहे.
  • युक्रेनची सूर्यफूल तेल प्रक्रिया आणि निर्यात क्षमता गंभीरपणे बाधित झाली आहे.
  • अनेक जहाजांवर युक्रेनी बंदरांवर किंवा त्यांच्या जवळ हल्ले झाले आहेत.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • सागरी कायद्यानुसार जहाजावर ध्वज राज्याचे नियंत्रण असते, तर किनारी राज्य आपल्या विशेष आर्थिक क्षेत्रात सार्वभौम अधिकार वापरते. भारतीय कर्मचारी असलेल्या परदेशी ध्वजाच्या जहाजांवर भारताला कायदेशीर अधिकार मर्यादित आहेत. म्हणून भारत मुत्सद्देगिरी, सूचना (ॲडव्हायझरी) आणि कल्याणकारी योजनांवर अवलंबून राहतो.
  • भारत जागतिक जहाजसमूहाला नाविक पुरवणारा प्रमुख देश आहे, तसेच वस्तूंचा आयातदारही आहे. काळ्या समुद्रातील नौवहनात अडथळा आला की परदेशातील मानवी भांडवल आणि पुरवठा साखळ्या (खाद्यतेल, खते, धान्य, खनिज तेल) या दोन्हींना फटका बसतो.
  • हे भारताच्या "सामरिक स्वायत्तते"ची कसोटी पाहणारे आहे. दोन्ही युद्धखोर देशांशी भारताची भागीदारी आहे, त्यामुळे एका बाजूला सहज दोष देता येत नाही.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – अर्थव्यवस्था: खाद्यतेल आणि ऊर्जा आयातीवरील अवलंबित्व, व्यापारी मार्ग, नौवहन; जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध: रशिया–युक्रेन युद्धाचे भारतावरील परिणाम, परदेशातील भारतीय नागरिकांचे संरक्षण, मध्यस्थ म्हणून भारत; जीएस३ – सुरक्षा: सागरी सुरक्षा.

पार्श्वभूमी

काळा समुद्र, त्याची व्यापारी भूमिका आणि काळा समुद्र धान्य उपक्रम

नौवहन महानिदेशालय / सागरी सुरक्षा शाखा

अधिक संदर्भ

  • सूचना: नौवहन महानिदेशालयाने काळ्या समुद्रात कार्यरत भारतीय जहाजे आणि भारतीय नाविक असलेली परदेशी ध्वजाची जहाजे यांच्यासाठी सागरी सुरक्षा सूचना (परिपत्रक क्र. ४१, २०२६, २३ जुलै २०२६) जारी केली. नंतरच्या परिपत्रकाने (क्र. ६४, २०२६, २८ सप्टेंबर २०२६) तांबडा समुद्र, एडनचे आखात, काळा समुद्र आणि मध्यपूर्वेतील वाढलेल्या सुरक्षा परिस्थितीमुळे नाविकांच्या प्रमाणपत्रांची (सीओसी, सीओपी, एसटीसीडब्ल्यू) वैधता वाढवली. जून २०२६ मध्ये (परिपत्रक क्र. ३१, २०२६, १३ जून) सागरी प्रशासनाने काही अपवाद वगळता आखाती प्रदेशातील संघर्ष क्षेत्रांमध्ये भारतीय नाविकांच्या नियुक्तीवर निर्बंध घातले. परिस्थिती सुधारल्यानंतर २६ जून २०२६ च्या परिपत्रक क्र. ३३ ने ते रद्द केले.
  • जुलैमधील घटना: परराष्ट्र मंत्रालयाच्या माहितीनुसार एमव्ही ओमोर्फी जहाजावर १८ जुलै रोजी हल्ला झाला. ते कथितपणे रशियन प्रादेशिक जलक्षेत्रात होते आणि एका भारतीय नाविकाचा मृत्यू झाला. दुसऱ्याच दिवशी ओडेसा सोडल्यानंतर एमव्ही गोल्डन लिओवर हल्ला झाला आणि चार भारतीय नाविक मरण पावले. गोल्डन लिओ घटनेनंतर भारताने रशियाच्या कार्यकारी राजदूताला पाचारण केले आणि या हत्यांचा निषेध केला.
  • मुत्सद्देगिरी: भारत आणि लायबेरिया यांनी २५ सप्टेंबर २०२६ रोजी न्यूयॉर्क येथे नौवहन व नाविकांची सुरक्षा आणि संरक्षण यासाठी मित्र देशांचा गट सुरू केला. दोन्ही देश त्याचे सह-अध्यक्ष आहेत आणि तो आंतरराष्ट्रीय सागरी संघटना व आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटनेच्या चौकटीत काम करतो. उद्घाटन बैठकीत परराष्ट्रमंत्री जयशंकर यांनी आखात, तांबडा समुद्र आणि काळा समुद्र येथे नौवहनावर वारंवार होणाऱ्या हल्ल्यांबद्दल चिंता व्यक्त केली.
  • कल्याण: नाविक कल्याण निधी संस्था (बंदरे, नौवहन व जलमार्ग मंत्रालयांतर्गत) २३ मार्च २०२६ पासून लागू असलेली योजना राबवते. युद्धसदृश किंवा उच्च जोखमीच्या क्षेत्रात मृत्यू किंवा कायमचे अपंगत्व आल्यास ती ₹१० लाखांची एकरकमी मदत देते. ही योजना फक्त भारतीय सीडीसी धारकांना लागू आहे. या योजनेसाठी नौवहन महानिदेशालयाच्या संकेतस्थळावर नमूद क्षेत्रे म्हणजे पर्शियन/अरबी आखात, ओमानचे आखात, हिंद महासागर, एडनचे आखात आणि दक्षिण तांबडा समुद्र.
  • कायदेशीर मर्यादा: अनेक भारतीय पनामा, लायबेरिया आणि मार्शल बेटांमध्ये नोंदणीकृत जहाजांवर काम करतात. अशी जहाजे सामान्यतः त्यांच्या ध्वज राज्यांच्या अखत्यारीत येतात.
  • व्यापारातील बदल: २०२५ मध्ये नोंदवलेल्या उद्योग आकडेवारीनुसार भारताच्या सूर्यफूल तेल आयातीत रशियाचा वाटा जवळपास ५६% होता. सूर्यफूल तेल हे भारतात वापरले जाणारे तिसऱ्या क्रमांकाचे खाद्यतेल आहे आणि भारत आपल्या खाद्यतेल गरजेपैकी जवळपास ६०% आयात करतो. युद्ध सुरू झाल्यानंतर युक्रेनची निर्यात युरोपमधून रेल्वे आणि रस्त्यामार्गे वळवण्यात आली, त्यामुळे खर्च वाढला.

मेन्सचे पैलू

  • मानवी हानी आणि संरक्षणातील तफावत:
  • ३२ हल्ले, ५ मृत्यू आणि २ बेपत्ता, आणि त्यात एकही भारतीय ध्वजाचे जहाज नाही.
  • परदेशी ध्वजामुळे भारताचे कायदेशीर अधिकार मर्यादित राहतात, म्हणून संरक्षण सूचना, मुत्सद्देगिरी आणि कल्याण निधी यांवर अवलंबून आहे.
  • दोन्ही बाजूंकडून हल्ले आणि तटस्थतेची कसोटी:
  • भारतीय कर्मचाऱ्यांना रशियन आणि युक्रेनी या दोन्ही हल्ल्यांचा फटका बसला आहे (युक्रेनच्या म्हणण्यानुसार रोयाद मम्मदोव्हवर रशियाचा हल्ला; अफ्रामॅक्स रिओ आणि क्रोनोसवर युक्रेनचा).
  • भारत दोघांशी व्यापार करतो आणि दोष वाटून देणे त्याला सोपे नाही. तो व्यापारी नौवहनाचे संरक्षण आणि नौवहन स्वातंत्र्याचे आवाहन करतो. त्याचे निषेध मोजूनमापून केलेले आहेत, तरी जुलैतील गोल्डन लिओ हल्ल्यानंतर त्याने रशियाच्या कार्यकारी राजदूताला पाचारण केले.
  • मध्यस्थीच्या मर्यादा:
  • अनुराधा चेनॉय यांच्या मते भारताने अलीकडे एकमेकांच्या नौवहनावरील हल्ले थांबवण्यासाठी मध्यस्थीचा प्रयत्न केला.
  • परंतु जगभरात नौवहन हे युद्धखोर पक्षांसाठी महत्त्वाचे दबावसाधन बनले आहे, त्यामुळे दोन्ही बाजू थांबण्याची शक्यता कमी आहे.
  • संजय पराशर (माजी राष्ट्रीय नौवहन मंडळ) यांच्या मते हे हल्ले अविरत पण नियंत्रित आहेत आणि अलीकडे हल्ल्यांमध्ये नाविकांची हानी मर्यादित ठेवली जात आहे.
  • आर्थिक जोखीम:
  • रशियन खनिज तेल आणि युक्रेनी सूर्यफूल तेलावरील अवलंबित्व, तसेच वाढलेला विमा आणि मालवाहतूक खर्च आणि व्यापारी मार्गांची जोखीम.
  • युक्रेनची बाधित सूर्यफूल तेल क्षमता भारताला रशिया, अर्जेंटिना आणि इतर पुरवठादारांकडे वळवते. हे आयात विविधीकरण आहे, पण सामरिक अवलंबित्वाच्या तडजोडीसह.
  • धोरणात्मक प्रतिसाद:
  • नाविकांचे सक्तीचे वृत्तकथन आणि मागोवा.
  • कल्याण योजनांची व्याप्ती वाढवणे आणि भरती संस्थांची (आरपीएसएल) जबाबदारी निश्चित करणे.
  • व्यापारी कर्मचाऱ्यांच्या संरक्षणासाठी आंतरराष्ट्रीय नियम मागणे (आंतरराष्ट्रीय सागरी संघटना, मित्र देशांचा गट).
  • भारतीय ध्वजाचा वाटा आणि भारतीय मालकीचे टन भार वाढवणे.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस२ (आंतरराष्ट्रीय संबंध) / जीएस३, १५ गुण:** "काळ्या समुद्रातील व्यापारी जहाजांवरील हल्ल्यांमुळे भारतीय नाविक आणि व्यापारी हितसंबंध धोक्यात आले आहेत. परदेशी ध्वजाच्या जहाजांवरील आपल्या नागरिकांचे संरक्षण करताना आणि रशिया व युक्रेन यांच्याशी संबंध संतुलित ठेवताना भारतासमोर कोणती आव्हाने आहेत, याची चर्चा करा."

संबंधित विषय

  • संयुक्त राष्ट्रांचा सागरी कायदा करार: विशेष आर्थिक क्षेत्र, ध्वज राज्य आणि किनारी राज्याचे अधिकारक्षेत्र; आंतरराष्ट्रीय सागरी संघटनेचे करार (सोलास, एसटीसीडब्ल्यू)
  • भारताचे खाद्यतेल आयातीवरील अवलंबित्व आणि राष्ट्रीय खाद्यतेल अभियान
  • भारत–रशिया खनिज तेल व्यापार आणि निर्बंध
  • तांबडा समुद्र/आखातातील सागरी सुरक्षा आणि नौवहन महानिदेशालयाच्या सूचना

विषय: GS2अर्थव्यवस्था

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

11 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत