BrainParrot

నల్ల సముద్రంలో నౌకలపై దాడులు: భారత నావికులు, వాణిజ్యంపై ప్రభావం

GS2పూర్తి నోట్ప్రచురణ: · నవీకరణ:

మూలం: ది హిందూ, 11 అక్టోబర్, 2026

సారాంశం

  • నల్ల సముద్రంలో వాణిజ్య నౌకలపై దాడులు ఇప్పుడు తూర్పున సోచి నుంచి పశ్చిమాన డానుబే వరకు విస్తరించాయి. డ్రోన్లు దారితప్పి రొమేనియా, మోల్డోవాలలోకి కూడా చేరుతున్నాయి. రష్యా, ఉక్రెయిన్ రెండు దేశాల దాడుల వల్ల భారత నావికులు తీవ్రంగా నష్టపోయారు.
  • ఈ ఏడాది భారత సిబ్బంది ఉన్న ౩౨ నౌకలపై దాడులు జరిగాయని ప్రభుత్వ వర్గాలు చెబుతున్నాయి. ఆ ౩౨ నౌకల్లో ఏదీ భారత జెండాతో ప్రయాణించలేదు.
  • ఈ సంఘర్షణ యుద్ధంలో ఉన్న రెండు దేశాలతో భారత ద్వైపాక్షిక వాణిజ్యాన్ని కూడా ముప్పులో పడేస్తోంది. రష్యా నుంచి ముడి చమురు, ఉక్రెయిన్ నుంచి పొద్దుతిరుగుడు నూనె దిగుమతులు ఇందులో ఉన్నాయి.

UPSC ప్రాసంగికత: ప్రాసంగికత: ✅ జీఎస్౨ అంతర్జాతీయ సంబంధాలు / జీఎస్౩ ఆర్థిక వ్యవస్థ & భద్రత — సముద్ర భద్రత, భారత నావికుల సంక్షేమం, వాణిజ్యం, వస్తువుల దిగుమతులపై ఆధారపడటం

ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు

  • ప్రత్యేక ఆర్థిక మండలి (ఈఈజెడ్): తీరప్రాంత దేశ సార్వభౌమ హక్కులు ౨౦౦ నాటికల్ మైళ్ల వరకు విస్తరిస్తాయి (యూఎన్‌సీఎల్‌ఓఎస్). నౌక రొమేనియా ఈఈజెడ్‌లో దాడికి గురైంది.
  • జెండా దేశ అధికార పరిధి: దాడికి గురైన ౩౨ నౌకల్లో ఏదీ భారత జెండా నౌక కాదు. అందువల్ల భారత్ చట్టపరమైన పరిధి పరిమితమవుతోంది.
  • డానుబే: ఇజ్మాయిల్ ఉక్రెయిన్ ప్రధాన డానుబే ఓడరేవు. డానుబే నల్ల సముద్రంలో కలుస్తుంది, రొమేనియా, మోల్డోవాలతో సరిహద్దు పంచుకుంటుంది.
  • సంస్థలు, పథకాలు: నౌకాయాన డైరెక్టరేట్ జనరల్ (ఓడరేవులు, నౌకాయాన, జలమార్గాల మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలో), నావికుల సంక్షేమ నిధి సొసైటీ, మాంట్రో ఒప్పందం (౧౯౩౬), నల్ల సముద్ర ధాన్య కార్యక్రమం (౨౦౨౨–౨౩).
  • పొద్దుతిరుగుడు నూనె: భారత్‌లో మూడో అత్యధికంగా వినియోగించే వంటనూనె. చారిత్రకంగా ఉక్రెయిన్ దీని ప్రధాన సరఫరాదారు.

గణాంకాలు, వివరాలు

  • ప్రాణనష్టం, పరిమాణం (ఈ ఏడాది, ప్రభుత్వ వర్గాల ప్రకారం):
  • నల్ల సముద్రంలో భారత సిబ్బంది ఉన్న ౩౨ వాణిజ్య నౌకలపై దాడులు.
  • ౫ మంది భారత నావికులు మృతి, ౬ మందికి గాయాలు, ౨ మంది అదృశ్యం.
  • ఆ ౩౨ నౌకల్లో సుమారు ౩౫౦ మంది భారత నావికులు ఉన్నారు.
  • ఉపయోగించిన ఆయుధాలు: క్షిపణులు, డ్రోన్లు, మానవరహిత ఉపరితల నౌకలు.
  • అక్టోబర్ మొదటి వారం: భారత సిబ్బంది ఉన్న ౪ నౌకలపై దాడులు.
  • ఎంవీ రోయాద్ మమ్మదోవ్ (అక్టోబర్ ౫): ఇజ్మాయిల్‌లో మొక్కజొన్న లోడ్ చేసుకుని ఇటలీలోని రవెన్నా వైపు వెళ్తుండగా రొమేనియా ఈఈజెడ్‌లో డ్రోన్ల దాడికి గురైంది. రష్యా డ్రోన్లే చేశాయని ఉక్రెయిన్ తెలిపింది. నౌకకు మంటలు అంటుకుని మునిగిపోయింది. ఇద్దరు సిబ్బంది మరణించగా ౧౧ మందిని రక్షించామని రొమేనియా అధికారులు చెప్పారు. నౌకలో ఉన్న ౩ భారతీయుల్లో ఒకరు గాయపడ్డారు.
  • ఎంవీ ఏబుల్ (మరుసటి రోజు): ఇంజిన్ గది దెబ్బతింది, ఒక భారత సిబ్బంది గాయపడ్డారు.
  • ట్యాంకర్ అఫ్రామాక్స్ రియో (అక్టోబర్ ౫, ౬): పైభాగ నిర్మాణానికి భారీ నష్టం. నౌకలో ఉన్న ౨౩ మంది భారతీయుల్లో ఎవరూ గాయపడలేదు. అదే నౌక అని చెబుతున్న ట్యాంకర్, నౌకా డ్రోన్ దాడి అనుమానంతో సోచి సమీపంలో మండుతూ కనిపించింది.
  • ఎంవీ క్రోనోస్ (అక్టోబర్ ౭): రష్యా జెండా నౌక, ౧౯ మంది భారతీయులు ఉన్నారు, హెలికాప్టర్ ద్వారా తరలించారు, ఎవరికీ గాయాలు కాలేదు.
  • అఫ్రామాక్స్ రియో, క్రోనోస్‌పై దాడులు ఉక్రెయిన్ చేసినవిగా కనిపిస్తున్నాయి.
  • అత్యంత ఘోరమైన నెల జూలై: జూలై ౧౮న ఎంవీ ఒమోర్ఫీపై డ్రోన్ దాడిలో కాన్పూర్‌కు చెందిన భారత చీఫ్ ఆఫీసర్ సాగర్ గుప్తా మరణించారు. నౌక రష్యా ప్రాదేశిక జలాల్లో ఉన్నట్లు సమాచారమని విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ తెలిపింది. ఉక్రెయిన్ డ్రోన్ కారణమని ఒక నావికుల సంఘం ఆరోపించింది. రష్యా నౌకాదళం సిబ్బందిని రక్షించింది.
  • వాణిజ్యం:
  • ఇప్పుడు భారత్‌కు అతిపెద్ద ముడి చమురు వనరు రష్యా.
  • భారత్ గతంలో ఉక్రెయిన్ నుంచి ఏటా ముప్పావు బిలియన్ డాలర్లకు పైగా విలువైన పొద్దుతిరుగుడు నూనె దిగుమతి చేసుకునేది. ఇప్పుడు రష్యాతో సహా ప్రత్యామ్నాయాలను వెతుకుతోంది.
  • ఉక్రెయిన్ పొద్దుతిరుగుడు నూనె శుద్ధి, ఎగుమతి సామర్థ్యం తీవ్రంగా దెబ్బతింది.
  • అనేక నౌకలు ఉక్రెయిన్ ఓడరేవుల వద్ద లేదా సమీపంలో దాడికి గురయ్యాయి.

స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం

  • సముద్ర చట్టం ప్రకారం నౌకపై ఆ నౌక జెండా దేశానిదే అధికారం. తీరప్రాంత దేశం తన ప్రత్యేక ఆర్థిక మండలిలో (ఈఈజెడ్) సార్వభౌమ హక్కులను వినియోగిస్తుంది. భారత సిబ్బందిని తీసుకెళ్లే విదేశీ జెండా నౌకలపై భారత్‌కు చట్టపరమైన పట్టు తక్కువ. అందువల్ల భారత్ దౌత్యం, సలహా ప్రకటనలు, సంక్షేమ పథకాలపై ఆధారపడుతోంది.
  • ప్రపంచ నౌకా సముదాయానికి భారత్ ప్రధాన నావికుల సరఫరాదారు, అదే సమయంలో వస్తువుల దిగుమతిదారు కూడా. నల్ల సముద్ర నౌకాయానానికి అంతరాయం కలిగితే విదేశాల్లోని భారత మానవ వనరులు, సరఫరా గొలుసులు (వంటనూనెలు, ఎరువులు, ధాన్యాలు, ముడి చమురు) రెండూ దెబ్బతింటాయి.
  • ఇది భారత "వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తి"కి కూడా పరీక్ష. యుద్ధంలో ఉన్న రెండు దేశాలతో భారత్‌కు భాగస్వామ్యాలు ఉన్నాయి, కాబట్టి ఒక పక్షాన్ని సులభంగా నిందించలేదు.

సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౩ – ఆర్థిక వ్యవస్థ: వంటనూనెలు, ఇంధన దిగుమతులపై ఆధారపడటం, వాణిజ్య మార్గాలు, నౌకాయానం; జీఎస్౨ – అంతర్జాతీయ సంబంధాలు: రష్యా–ఉక్రెయిన్ యుద్ధం భారత్‌పై చూపే ప్రభావాలు, విదేశాల్లోని భారత పౌరుల రక్షణ, మధ్యవర్తిగా భారత్; జీఎస్౩ – భద్రత: సముద్ర భద్రత.

నేపథ్యం

నల్ల సముద్రం, దాని వాణిజ్య పాత్ర, నల్ల సముద్ర ధాన్య కార్యక్రమం

నౌకాయాన డైరెక్టరేట్ జనరల్ / సముద్ర భద్రతా విభాగం

అదనపు నేపథ్యం

  • సలహా ప్రకటనలు: నల్ల సముద్రంలో పనిచేసే భారత నౌకలు, భారత నావికులున్న విదేశీ జెండా నౌకల కోసం నౌకాయాన డైరెక్టరేట్ జనరల్ సముద్ర భద్రతా సలహా ప్రకటనను (౨౦౨౬ సంవత్సరపు సర్క్యులర్ ౪౧, ౨౩ జూలై ౨౦౨౬) జారీ చేసింది. ఎర్ర సముద్రం, ఏడెన్ గల్ఫ్, నల్ల సముద్రం, పశ్చిమాసియాలో భద్రతా పరిస్థితి తీవ్రమైనందున, తర్వాతి సర్క్యులర్ (౨౦౨౬ సంవత్సరపు ౬౪, ౨౮ సెప్టెంబర్ ౨౦౨౬) నావికుల సర్టిఫికెట్ల (సీఓసీ, సీఓపీ, ఎస్టీసీడబ్ల్యూ) చెల్లుబాటును పొడిగించింది. ౨౦౨౬ జూన్‌లో (౨౦౨౬ సంవత్సరపు సర్క్యులర్ ౩౧, ౧౩ జూన్) సముద్ర పరిపాలనా విభాగం, గల్ఫ్ ప్రాంత సంఘర్షణ ప్రాంతాలకు భారత నావికుల నియామకాన్ని మినహాయింపులకు లోబడి పరిమితం చేసింది. పరిస్థితి మెరుగుపడిన తర్వాత ౨౦౨౬ జూన్ ౨౬ నాటి సర్క్యులర్ ౩౩ దీన్ని రద్దుచేసింది.
  • జూలై ఘటనలు: విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ ప్రకారం, ఎంవీ ఒమోర్ఫీపై జూలై ౧౮న దాడి జరిగింది. అది రష్యా ప్রాదేశిక జలాల్లో ఉన్నట్లు సమాచారం. ఒక భారత నావికుడు మరణించాడు. మరుసటి రోజు ఒడెసాను వీడిన తర్వాత ఎంవీ గోల్డెన్ లియోపై దాడి జరిగి నలుగురు భారత నావికులు చనిపోయారు. గోల్డెన్ లియో ఘటన తర్వాత భారత్ రష్యా ఛార్జ్ డి అఫైర్స్‌ను పిలిపించి, ఆ హత్యలను ఖండించింది.
  • దౌత్యం: నావికులు, నౌకాయాన భద్రత కోసం "మిత్ర దేశాల బృందం"ను భారత్, లైబీరియా కలిసి ౨౦౨౬ సెప్టెంబర్ ౨౫న న్యూయార్క్‌లో ప్రారంభించాయి. రెండు దేశాలు దీనికి సహ-అధ్యక్షత వహిస్తాయి. ఇది అంతర్జాతీయ సముద్ర సంస్థ, అంతర్జాతీయ కార్మిక సంస్థ చట్రాల్లో పనిచేస్తుంది. దాని తొలి సమావేశంలో విదేశాంగ మంత్రి జైశంకర్ గల్ఫ్, ఎర్ర సముద్రం, నల్ల సముద్రాల్లో నౌకలపై పదేపదే జరుగుతున్న దాడులపై ఆందోళన వ్యక్తం చేశారు.
  • సంక్షేమం: నావికుల సంక్షేమ నిధి సొసైటీ (ఓడరేవులు, నౌకాయాన, జలమార్గాల మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలో) ౨౦౨౬ మార్చి ౨౩ నుంచి అమల్లోకి వచ్చిన పథకాన్ని నిర్వహిస్తోంది. యుద్ధ సదృశ లేదా అధిక ప్రమాద ప్రాంతాల్లో మరణం లేదా శాశ్వత వైకల్యం సంభవిస్తే ₹౧౦ లక్షల ఒకేసారి సహాయం ఇస్తుంది. ఇది సీడీసీ ఉన్న భారత నావికులకు మాత్రమే వర్తిస్తుంది. ఈ పథకానికి నౌకాయాన డైరెక్టరేట్ జనరల్ వెబ్‌సైట్‌లో పేర్కొన్న ప్రాంతాలు: పర్షియన్/అరేబియన్ గల్ఫ్, ఒమన్ గల్ఫ్, హిందూ మహాసముద్రం, ఏడెన్ గల్ఫ్, దక్షిణ ఎర్ర సముద్రం.
  • చట్టపరమైన పరిమితులు: చాలామంది భారతీయులు పనామా, లైబీరియా, మార్షల్ దీవులలో నమోదైన నౌకల్లో పనిచేస్తారు. ఇవి సాధారణంగా ఆయా జెండా దేశాల అధికార పరిధిలోకి వస్తాయి.
  • వాణిజ్య మార్పు: ౨౦౨౫లో నివేదించిన పరిశ్రమ గణాంకాల ప్రకారం, భారత పొద్దుతిరుగుడు నూనె దిగుమతుల్లో దాదాపు ౫౬ శాతం రష్యా నుంచే వచ్చాయి. పొద్దుతిరుగుడు నూనె భారత్‌లో మూడో అత్యధికంగా వినియోగించే వంటనూనె. వంటనూనె అవసరంలో దాదాపు ౬౦ శాతాన్ని భారత్ దిగుమతి చేసుకుంటుంది. యుద్ధం మొదలైన తర్వాత ఉక్రెయిన్ ఎగుమతులు రైలు, రోడ్డు మార్గంలో ఐరోపా ద్వారా మళ్లించడంతో ఖర్చులు పెరిగాయి.

మెయిన్స్ కోణాలు

  • మానవ నష్టం, రక్షణలో అంతరం:
  • ౩౨ దాడులు, ౫ మరణాలు, ౨ అదృశ్యం. వాటిలో భారత జెండా నౌక ఒక్కటీ లేదు.
  • విదేశీ జెండా హోదా వల్ల భారత్ చట్టపరమైన పట్టు పరిమితమవుతోంది. కాబట్టి రక్షణ సలహా ప్రకటనలు, దౌత్యం, సంక్షేమ నిధులపై ఆధారపడుతోంది.
  • రెండు పక్షాల దాడులు, తటస్థత పరీక్ష:
  • భారత సిబ్బంది రష్యా, ఉక్రెయిన్ రెండింటి దాడులకు గురయ్యారు (ఉక్రెయిన్ ప్రకారం రోయాద్ మమ్మదోవ్‌పై రష్యా; అఫ్రామాక్స్ రియో, క్రోనోస్‌పై ఉక్రెయిన్).
  • భారత్‌కు రెండు దేశాలతో వాణిజ్యం ఉంది, కాబట్టి నిందను సులభంగా పంచలేదు. వాణిజ్య నౌకాయాన రక్షణ, నౌకాయాన స్వేచ్ఛ కోసం పిలుపునిస్తోంది. భారత నిరసనలు సమతూకంతో ఉన్నాయి, అయితే జూలైలో గోల్డెన్ లియో దాడి తర్వాత రష్యా ఛార్జ్ డి అఫైర్స్‌ను పిలిపించింది.
  • మధ్యవర్తిత్వ పరిమితులు:
  • ఒకరి నౌకాయానంపై మరొకరి దాడులను ఆపడానికి భారత్ ఇటీవల మధ్యవర్తిత్వానికి ప్రయత్నించిందని అనురాధా చెనాయ్ పేర్కొన్నారు.
  • కానీ నౌకాయానం ప్రపంచవ్యాప్తంగా యుద్ధంలో ఉన్న పక్షాలకు కీలక పట్టుగా మారింది, కాబట్టి ఏ పక్షమూ ఆపే అవకాశం తక్కువ.
  • సంజయ్ ప్రాషర్ (మాజీ జాతీయ నౌకాయాన మండలి) ఈ దాడులను నిర్విరామమైనవిగా, కానీ నియంత్రితమైనవిగా చూస్తున్నారు. ఇటీవలి దాడులు నావికులకు హానిని పరిమితం చేస్తున్నాయని ఆయన అభిప్రాయం.
  • ఆర్థిక బలహీనత:
  • రష్యా ముడి చమురు, ఉక్రెయిన్ పొద్దుతిరుగుడు నూనెపై ఆధారపడటం, పెరిగిన బీమా, సరకు రవాణా ఖర్చులు, వాణిజ్య మార్గ ప్రమాదం.
  • ఉక్రెయిన్ పొద్దుతిరుగుడు నూనె సామర్థ్యం దెబ్బతినడంతో భారత్ రష్యా, అర్జెంటీనా, ఇతర సరఫరాదారుల వైపు మళ్లుతోంది. ఇది దిగుమతుల వైవిధ్యీకరణ, అయితే వ్యూహాత్మక ఆధారపడటం అనే లోపం దీనితో ముడిపడి ఉంది.
  • విధాన ప్రతిస్పందన:
  • నావికుల తప్పనిసరి నివేదన, ట్రాకింగ్.
  • విస్తృత సంక్షేమ రక్షణ, నియామక సంస్థల (ఆర్‌పీఎస్‌ఎల్) జవాబుదారీతనం.
  • వాణిజ్య నౌకా సిబ్బంది రక్షణకు అంతర్జాతీయ నిబంధనల కోసం కృషి (అంతర్జాతీయ సముద్ర సంస్థ, మిత్ర దేశాల బృందం).
  • భారత జెండా నౌకల వాటా, భారత యాజమాన్యంలోని టన్నేజీని పెంచడం.

సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న

**జీఎస్౨ (అంతర్జాతీయ సంబంధాలు) / జీఎస్౩, ౧౫ మార్కులు:** "నల్ల సముద్రంలో వాణిజ్య నౌకలపై దాడులు భారత నావికులను, భారత వాణిజ్య ప్రయోజనాలను ప్రమాదంలో పడేశాయి. విదేశీ జెండా నౌకల్లోని తన పౌరులను రక్షించడంలో, రష్యా, ఉక్రెయిన్‌లతో సంబంధాలను సమతుల్యం చేయడంలో భారత్ ఎదుర్కొనే సవాళ్లను చర్చించండి."

సంబంధిత అంశాలు

  • యూఎన్‌సీఎల్‌ఓఎస్: ప్రత్యేక ఆర్థిక మండలి, జెండా దేశ, తీరప్రాంత దేశ అధికార పరిధి; అంతర్జాతీయ సముద్ర సంస్థ ఒప్పందాలు (సోలాస్, ఎస్టీసీడబ్ల్యూ)
  • భారత వంటనూనె దిగుమతి ఆధారపడటం, జాతీయ వంటనూనెల మిషన్
  • భారత్–రష్యా ముడి చమురు వాణిజ్యం, ఆంక్షలు
  • ఎర్ర సముద్రం/గల్ఫ్ సముద్ర భద్రత, నౌకాయాన డైరెక్టరేట్ జనరల్ సలహా ప్రకటనలు

అంశాలు: GS2ఆర్థిక వ్యవస్థ

ఈ నోట్స్‌ను ఎలా రాసి, తనిఖీ చేస్తాం →

11 అక్టోబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో