जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंधअमेरिकेची क्युबावरील नाकेबंदी२९ जानेवारीच्या अमेरिकी आदेशाने राष्ट्रीय आणीबाणी घोषित केली आणि क्युबाला तेलपुरवठा करणाऱ्या देशांवर अतिरिक्त शुल्क लावण्यास मान्यता दिली. हा आदेश ६४ वर्षे जुन्या निर्बंधांवर (एम्बार्गो) आधारित आहे. हेल्म्स-बर्टन कायदा (१९९६) याने ते निर्बंध कायद्यात समाविष्ट केले, म्हणून ते फक्त अमेरिकी काँग्रेसच उठवू शकते. जुलै २०२६ मध्ये संयुक्त राष्ट्र महासभेने या नाकेबंदीवर चर्चा करण्याच्या बाजूने १३६-९ असे मतदान केले (३० सदस्य तटस्थ).
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध / भारताची ऊर्जा आणि सागरी सुरक्षाहोर्मुझमधील जहाजावरील हल्लापनामाचा ध्वज असलेले एमटी ऑन पीस हे जहाज होर्मुझच्या सामुद्रधुनीत धडकले; जहाजावर १९ कर्मचारी होते, त्यांपैकी १७ भारतीय. बारा कर्मचारी जखमी झाले, त्यात ११ भारतीय आहेत. परराष्ट्र मंत्रालयाने जहाजांवरील हल्ल्यांना "अत्यंत चिंतेची बाब" म्हटले.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध / पश्चिम आशियाहुथी–येमेन सरकार संघर्षहुथींनी (अन्सार अल्लाह) रियाधचे किंग खालिद विमानतळ आणि अरामकोची एक तेलशुद्धीकरण केंद्र येथे हल्ले केल्याचा दावा केला आहे. येमेन सरकारच्या म्हणण्यानुसार सौदीच्या हवाई मदतीने त्यांनी हुथींना बाब-अल-मंदेब सामुद्रधुनीच्या (तांबड्या समुद्रातील अरुंद सागरी मार्ग) परिसरातून आणि मोखा येथून हटवले आहे. दोन्ही बाजूंच्या दाव्यांची स्वतंत्र पडताळणी झालेली नाही.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध / शेजारी देश आणि चीनचीन–लाओस संयुक्त प्रशिक्षण केंद्रउपग्रह छायाचित्रांत व्हिएन्तियानजवळील बान कीउन येथील नव्या केंद्रावर आठ के-८ हलकी लढाऊ विमाने दिसतात. विश्लेषकांच्या मते, आग्नेय आशियातील चीनचा हा पहिला पूर्ण विकसित परदेशी लष्करी तळ ठरू शकतो. चीनची इतर परदेशी केंद्रे रीम (कंबोडिया) आणि जिबूती येथे आहेत.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंधयुक्रेन–रशिया ड्रोन युद्धरशियाने रात्रभरात युक्रेनचे सुमारे ९०० ड्रोन पाडल्याचे सांगितले आहे, तसेच मॉस्को प्रदेशातील इंधन साठ्यावर हल्ला झाल्याचे वृत्त आहे. झेलेन्स्की यांनी रशियाच्या आसन्न "मोठ्या" हवाई हल्ल्याचा इशारा दिला आहे.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध / जीएस३ — सुरक्षाफ्रान्सची एम५१.३ पाणबुडीतून डागायच्या क्षेपणास्त्राची चाचणीपाणबुडीतून डागायच्या एम५१.३ बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्राची पहिली चाचणी अण्वस्त्रविरहित स्वरूपात ब्रिटनीच्या किनाऱ्याजवळ ले व्हिजिलंट या अणुपाणबुडीवरून करण्यात आली. कालिनिनग्राडवरून रशिया–नाटो तणाव सुरू असताना ही चाचणी झाली. फ्रान्स आपला अण्वस्त्रसाठा वाढवत आहे आणि त्याने युरोपीय भागीदारांना संयुक्त सरावांचा प्रस्ताव दिला आहे.
जीएस२ — आरोग्य / आंतरराष्ट्रीय संबंधकेनियातील पहिला इबोला रुग्णकेनियाने आपल्या पहिल्या आयातित इबोला रुग्णाची पुष्टी केली. हा नागरिक काँगोहून युगांडामार्गे प्रवास करून आला होता आणि सोमवारी रात्री त्याचा मृत्यू झाला.
जीएस३ — संरक्षण / स्वदेशीकरणनौदलाचे ताफा सहाय्यक जहाज सूर्य (एफएसएस-१)हिंदुस्तान शिपयार्ड लिमिटेड, विशाखापट्टणम येथे जलावतरण झाले आणि एफएसएस-५ चा कणा (कील) बसवण्यात आला. पाच जहाजांसाठीच्या ₹१९,००० कोटींच्या कराराचा हा भाग आहे; यात ८२% स्वदेशी सामग्री आहे आणि जहाजाची क्षमता २०,००० टन डिझेल व २,५०० टन विमान टर्बाइन इंधन इतकी आहे.
जीएस३ — संरक्षणब्रह्मोस अग्निनियंत्रण प्रणाली आणि प्रक्षेपक करारनौदलाच्या जहाजांसाठी ब्रह्मोस एरोस्पेससोबत ₹६६१.५० कोटींचा करार. तो खरेदी (भारतीय-आयडीडीएम) श्रेणीत असून किमान ६८% स्वदेशी सामग्री आवश्यक आहे.
जीएस३ — संरक्षण / विज्ञान व तंत्रज्ञानप्रगत मध्यम लढाऊ विमानासाठी (एएमसीए) स्वदेशी विमान इंजिनेहिंदुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेडच्या कोरापुट येथील कार्यक्रमात राजनाथ सिंह यांनी प्रगत मध्यम लढाऊ विमानासाठी स्वदेशी विमान-इंजिन क्षमतेसाठी सुमारे ₹५,००० कोटींचा उल्लेख केला. त्यांनी मिश्र धातू निगमसह कच्च्या मालाचे स्वदेशीकरण आणि भारतातील पहिली स्वदेशी उच्च-प्रणोद (हाय-थ्रस्ट) इंजिन चाचणी सुविधा यांचीही घोषणा केली.
जीएस३ — विज्ञान व तंत्रज्ञान / संरक्षणडीआरडीओची उच्च-उंचीवरील मंच (एचएपीएस) चाचणीहवेपेक्षा हलक्या या मंचाची निर्मिती एडीआरडीई, आग्रा यांनी केली. तो सरासरी समुद्रसपाटीपासून २१ किमी उंचीवर पोहोचला आणि २० किमी उंचीवर ३० मिनिटांहून अधिक काळ टिकला; दीर्घ काळ टिकणारा स्ट्रॅटोस्फीअरमधील पाळत ठेवणारा मंच म्हणून त्याचा वापर अपेक्षित आहे.
जीएस३ — संरक्षणनवे हवाई दलप्रमुखसध्याचे उपप्रमुख एअर मार्शल आशुतोष दीक्षित ३१ ऑक्टोबर रोजी एअर चीफ मार्शल अमर प्रीत सिंग यांच्यानंतर २९ वे हवाई दल प्रमुख (चीफ ऑफ द एअर स्टाफ) होतील. यापूर्वी ते एकात्मिक संरक्षण स्टाफ प्रमुख होते.
जीएस३ — अंतर्गत सुरक्षानौदलातील हेरगिरी जाळे उघडकीसआंध्र प्रदेशच्या प्रति-गुप्तचर कक्षाने (काउंटर इंटेलिजन्स सेल) १८ संशयितांविरुद्ध "ऑपरेशन फायरवॉल-२०२६" राबवले; त्यांपैकी १३ नौदल कर्मचारी आहेत. पाकिस्तानी हस्तकांना माहिती पुरवल्याचा आणि हनी-ट्रॅपचा आरोप आहे. प्रकरण बेकायदेशीर कृत्ये प्रतिबंधक कायदा, शासकीय गुपिते कायदा आणि भारतीय न्याय संहिता कलम ६१(२) अंतर्गत आहे. दोन आरोपींना अटक झाली असून पैसे क्रिप्टोकरन्सीमार्फत फिरवल्याचा आरोप आहे.
जीएस३ — विज्ञान व तंत्रज्ञान / जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध, अवकाश कायदानासाचा चांद्र अणुभट्टी प्रकल्पनासा २०३० पर्यंत चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवाजवळ २० किलोवॅटची अणुभट्टी उभारण्याच्या तयारीत आहे; चीनच्या नेतृत्वाखालील आयएलआरएससाठी रशियाची अणुभट्टी सुमारे १० किलोवॅटची आहे. बाह्य अवकाश करार (१९६७) चंद्रावर मालकी हक्क सांगण्यास मनाई करतो, परंतु आर्टेमिस कराराचे "सुरक्षा क्षेत्र" इतरांच्या प्रवेशावर प्रत्यक्षात मर्यादा घालू शकतात.
जीएस३ — विज्ञान व तंत्रज्ञानआइसक्यूबसाठी भौतिकशास्त्राचे नोबेलदक्षिण ध्रुवावरील आइसक्यूब न्यूट्रिनो वेधशाळेसाठी फ्रान्सिस हॅल्झेन यांचा सन्मान झाला. ही वेधशाळा एक घन किमी बर्फात पसरली असून चेरेन्कोव्ह प्रकाश शोधणारे ५,१६० प्रकाशीय संवेदक तीत आहेत. २०१८ मध्ये तिने एका वैश्विक न्यूट्रिनोचा उगम ब्लेझारपर्यंत शोधला.
जीएस३ — विज्ञान व तंत्रज्ञान / जैवतंत्रज्ञानऑप्टोजेनेटिक्ससाठी २०२६ चे वैद्यकशास्त्राचे नोबेलप्रकाश-नियंत्रित आयन वाहिन्यांसाठी कार्ल डाइसेरोथ, पीटर हेगमन आणि गेऑर्ग नागेल यांना हा पुरस्कार मिळाला. अशा संशोधनाचे लाभ सर्व लोकांपर्यंत पोहोचले पाहिजेत यावर संपादकीयात भर दिला आहे.
जीएस३ — विज्ञान व तंत्रज्ञान धोरण; के. विजयराघवन यांचा मतलेखभारतीय संशोधन जगाला आकार देऊ शकतेचार पावले सुचवली आहेत: शिक्षणाचे "फाउंड्री", हिरवा/पिवळा/लाल विभागांद्वारे राष्ट्रीय प्रयोगशाळा खुल्या करणे, विश्वासार्ह संस्थांना सामान्य वित्तीय नियमांच्या पालनातून मुक्त करणे आणि जैविक व वैद्यकीय चाचण्यांच्या मंजुऱ्यांचे जलद नियमन.
जीएस२ — राज्यव्यवस्था / न्यायव्यवस्थासर्वोच्च न्यायालयाचे तीन नवे न्यायाधीशन्यायमूर्ती सुनीता अग्रवाल, देवेंद्र कुमार उपाध्याय आणि अपरेश कुमार सिंह यांना सरन्यायाधीश सूर्यकांत यांनी शपथ दिली. मंजूर ३८ पैकी ३७ ही कार्यरत संख्या आता झाली असून प्रलंबित खटले सुमारे एक लाख आहेत. कॉलेजियमने २८ सप्टेंबर रोजी त्यांची शिफारस केली होती.
जीएस२ — राज्यव्यवस्था / निवडणुका, निवडणूक कायदापाच विधानसभा जागा आणि नगाव लोकसभा जागेसाठी पोटनिवडणुका; द्रमुकची भारतीय निवडणूक आयोगाकडे तक्रारतमिळनाडू, पश्चिम बंगाल, पुद्दुचेरी आणि आसाम येथे मतदान झाले. मदुरंतकम येथे सर्वाधिक मतदान (८६.२६%) नोंदले गेले. तमिळनाडूतील दोन्ही जागा अनुसूचित जातींसाठी राखीव असून त्या टीव्हीकेमध्ये गेलेल्या आमदारांनी रिक्त केल्या होत्या. पश्चिम बंगालमध्ये ज्यांची नावे निर्णयाधीन आहेत असे सुमारे १९,००० मतदार मतदान करू शकले नाहीत. स्वतंत्रपणे, द्रमुकने टीव्हीकेच्या धारापुरम उमेदवाराविरुद्ध निवडणूक खर्चाचा (सुमारे ₹१४ लाख) तपशील न दिल्याबद्दल आणि आदर्श आचारसंहितेच्या उल्लंघनाबद्दल भारतीय निवडणूक आयोगाकडे तक्रार केली; यात लोकप्रतिनिधित्व अधिनियम, १९५१ आणि भारतीय न्याय संहिता यांचा उल्लेख आहे.
जीएस२ — प्रशासन / पारदर्शकतागृह मंत्रालयातील एफसीआरए लाचखोरी प्रकरणएफसीआरए नोंदणीच्या प्रक्रियेसाठी लाच मागितल्याबद्दल दोन कर्मचाऱ्यांना अटक झाल्यानंतर परदेशी विभाग-२ मधील (भारतीय खर्च लेखा सेवा) तीन अधिकाऱ्यांना मूळ विभागात परत पाठवण्यात आले. परकीय निधी मिळवण्यासाठी स्वयंसेवी संस्थांना एफसीआरए नोंदणी बंधनकारक आहे.
जीएस२ — राज्यव्यवस्था; मतलेख आणि राजकीय ठरावपंतप्रधान मोदींची कार्यकारी पदावरील २५ वर्षेकेंद्रीय मंत्रिमंडळाने अभिनंदनाचा ठराव मंजूर केला. त्यात सार्वजनिक भांडवली खर्च ₹२ लाख कोटींवरून ₹१२ लाख कोटींहून अधिक झाल्याचा उल्लेख आहे. नायडू यांच्या मतलेखात सुमारे ८० कोटी लोकांना मोफत अन्नधान्य, पीएम गती शक्ती आणि ग्रामीण नळपाणी जोडणी ८२% हून अधिक असल्याचा उल्लेख आहे. मुख्य परीक्षेतील पुराव्यासाठी दोन्ही बाबी शासकीय/पक्षीय दावे म्हणून हाताळाव्यात.
जीएस२ — आरोग्य / प्रशासनराष्ट्रपती मुर्मू यांची एम्स बिलासपूरच्या पहिल्या दीक्षांत समारंभाला उपस्थितीत्यांनी डॉक्टरांना दुर्गम आणि अवघड भागांत सेवा देण्याचे आणि आरोग्यसेवा "समाजाच्या शेवटच्या स्तरापर्यंत" नेण्याचे आवाहन केले.
जीएस३ — अर्थव्यवस्था₹१०,००० कोटींचा एसएमई विकास निधीअर्थसंकल्प २०२६ नुसार मंत्रिमंडळाने मंजुरी दिली. हा निधी प्रामुख्याने उत्पादन क्षेत्रातील लघु व मध्यम उद्योगांना, दुसऱ्या व तिसऱ्या स्तरातील शहरांतील समूहांसह, समभाग स्वरूपातील विकास भांडवल देईल.
जीएस३ — अर्थव्यवस्थाजागतिक बँकेने भारताचा आर्थिक वर्ष २७ चा वाढीचा अंदाज वाढवलाअंदाज ०.५ टक्के गुणांनी वाढवून ७.१% करण्यात आला. तेलाच्या किमती, एल निनो आणि भांडवल प्रवाहातील अस्थिरता हे धोके नमूद केले आहेत.
जीएस३ — अर्थव्यवस्था / ऊर्जाराष्ट्रीय पीएनजी मोहीम ३.०पीएनजीआरबीने १ ऑक्टोबर रोजी सुरू केलेल्या या मोहिमेचे लक्ष्य आर्थिक वर्ष २०२७ पर्यंत ५० लाख नवीन घरगुती पीएनजी जोडण्या आहे. ३० जून रोजी भारतात १.७४ कोटी पीएनजी ग्राहक होते, त्यांपैकी १.१५ कोटींना देयके दिली गेली. सध्याच्या वाहिन्या आणखी १.३ कोटी जोडण्यांना सेवा देऊ शकतात.
जीएस३ — विज्ञान व तंत्रज्ञान / सायबर प्रशासनयुरोपीय संघाचा एआय कायदा आणि ओपनएआयचे मजकूर वॉटरमार्किंगयुरोपीय संघाच्या एआय कायद्याचे कलम ५०(२) एआयने तयार केलेल्या मजकुराचे यंत्रवाचनीय चिन्हांकन बंधनकारक करते; ही बंधने २ ऑगस्ट २०२६ पासून लागू आहेत. ओपनएआयचा "टेक्स्टग्रेन" वॉटरमार्क युरोपीय संघात आणला जात आहे. त्याचा शोधक १% चुकीच्या-सकारात्मक दराने २०० टोकन असलेल्या सुमारे ८०% उताऱ्यांचा शोध घेतो.
जीएस३ — कृषी / अर्थव्यवस्थाकस्तुरी कॉटन भारत२०२५-२६ मध्ये सुमारे २.१३ लाख गाठींना प्रमाणपत्र मिळाले; २०२३-२४ मध्ये हा आकडा ४७,१०० होता. १० लाखांहून अधिक गाठी त्याच्या ब्लॉकचेन मागोवा प्रणालीत आहेत.
जीएस३ — अर्थव्यवस्था / पायाभूत सुविधाभारताची डेटा सेंटर क्षमतासीबीआरईच्या अहवालानुसार २०२६ च्या पहिल्या सहामाहीत सुमारे १३० मेगावॅट क्षमता जोडली गेली, तर दुसऱ्या सहामाहीत २०० मेगावॅटहून अधिक अपेक्षित आहे. हायपरस्केल आणि सह-स्थान (को-लोकेशन) यांचा वाटा वचनबद्धतेच्या सुमारे ६२% आहे.
जीएस१/जीएस२ — समाज / शहरी गतिशीलताराष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालयाचे पहिले राष्ट्रीय घरगुती प्रवास सर्वेक्षणरात्रभराच्या प्रवासांमध्ये बसचा वाटा ५५.८% आहे, तर रेल्वेचा १७.७%. कामावर जाणाऱ्यांपैकी ४२.६% दुचाकीने जातात. सुमारे ६७% महिला प्रवासी चालतात किंवा सार्वजनिक वाहतूक वापरतात, तर पुरुषांमध्ये हे प्रमाण ३३% आहे. सर्वेक्षणात ४,९२,०२३ कुटुंबांचा समावेश होता.
जीएस३ — पर्यावरणकर्नाटकातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रातील बेकायदेशीर रिसॉर्टपर्यावरण मंत्र्यांनी व्याघ्र प्रकल्पांच्या पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रातील आणि बफर क्षेत्रातील बेकायदेशीर रिसॉर्ट व होमस्टेवर कारवाईचे आदेश दिले. त्यांनी क्षेत्रीय आराखडे (झोनल मास्टर प्लॅन) तयार करण्यासही सांगितले. कप्पटगुड्डा वन्यजीव अभयारण्याच्या पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रातील खाणकामाचा प्रस्ताव फेटाळण्यात आला.
जीएस३ — पर्यावरण / आंतरराष्ट्रीय संबंधफिजीतील कॉप३१ पूर्व बैठकीत भारतभूपेंद्र यादव यांनी अनुकूलन, शमन आणि अंमलबजावणीची साधने यांना समान महत्त्व देण्याची मागणी केली आणि सामायिक परंतु भिन्न जबाबदाऱ्या व संबंधित क्षमता (सीबीडीआर-आरसी) कायम राखली पाहिजे असे सांगितले. "सर्वांसाठी एकच मार्ग" नाही असेही ते म्हणाले. कॉप३१ नोव्हेंबरमध्ये तुर्कीयेतील अंताल्या येथे आहे.
जीएस३ — आपत्ती व्यवस्थापनबिहारमधील पूरमुख्यमंत्र्यांनी नुकसानीचा सविस्तर अहवाल देण्याचे आदेश दिले. गंगा, गंडक आणि सोन नद्यांमध्ये अभूतपूर्व पाण्याचा प्रवाह आल्यामुळे पूर आला असे त्यांनी सांगितले.
जीएस३ — आपत्ती व्यवस्थापनकर्नाटकचे "कूपनलिका सुरक्षा अभियान"निकामी आणि असुरक्षित उघड्या कूपनलिका बुजवण्यासाठी राज्यव्यापी मोहीम; सुरुवात लघु पाटबंधारे विभागाच्या कूपनलिकांपासून.
जीएस२ — सामाजिक न्यायमहाराष्ट्राकडून अनुसूचित जाती/जमातींच्या विद्यार्थ्यांसाठी मदतीत वाढडॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्वाधार योजनेअंतर्गत मोठ्या शहरांतील वार्षिक अनुदान ₹६०,००० वरून ₹८०,००० करण्यात आले. पंडित दीनदयाळ उपाध्याय स्वयम् योजनेअंतर्गत अनुसूचित जमातींच्या विद्यार्थ्यांसाठी अशीच वाढ लागू आहे. मंत्रिमंडळाने कोठडीतील मृत्यूंसाठी नुकसानभरपाई धोरणालाही मंजुरी दिली.
जीएस२ — सामाजिक न्याय / शिक्षणदिल्लीची विद्या वाहिनी योजनाशाळेत जाण्याचा प्रवास सुलभ व्हावा आणि स्वावलंबन वाढावे यासाठी इयत्ता नववीतील ५८१ विद्यार्थिनींना सायकली देण्यात आल्या.
जीएस१ — इतिहास / संस्कृतीरेशीम मार्गभूमार्ग आणि सागरी मार्गांचे जाळे, जे हान राजवटीच्या काळात इसवी सनपूर्व सुमारे दुसऱ्या शतकापासून महत्त्वाचे ठरले. याद्वारे कागदनिर्मिती, बौद्ध धर्म, इस्लाम आणि ख्रिश्चन धर्म युरेशियात पसरले. हिंदी महासागरातील सागरी मार्ग स्वस्त झाल्याने त्याचा ऱ्हास झाला.