साखळी तोडा (कुष्ठरोगाचा प्रसार आणि भारताची राष्ट्रीय धोरणात्मक आराखड्याची उद्दिष्टे यावरील संपादकीय)
प्रकाशित: · अद्ययावत:
स्रोत: द हिंदू, 7 ऑक्टोबर, 2026
सारांश
- संपादकीयाचा युक्तिवाद असा की गेल्या दशकभरात भारतातील कुष्ठरोगाचा भार कमी झाला आहे. तरीही अनेक भागांत प्रसार सुरू असल्याने राष्ट्रीय धोरणात्मक आराखडा आणि कुष्ठरोगासाठीचा मार्गदर्शक आराखडा २०२३–२०२७ यांची उद्दिष्टे धोक्यात आली आहेत.
- शासनाने प्रचलन (प्रिव्हलन्स) कमी करण्यापेक्षा प्रसाराची साखळी तोडण्यास प्राधान्य द्यावे, असे त्यात म्हटले आहे. तसेच रुग्णशोधात शिथिलता आणू नये किंवा निर्मूलनाची उद्दिष्टे सुधारू नयेत, असेही त्यात सांगितले आहे.
प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
- सार्वजनिक आरोग्य समस्या म्हणून कुष्ठरोगाचे राष्ट्रीय स्तरावर निर्मूलन २००५ मध्ये साध्य झाले (प्रचलन प्रति दहा हजारांमागे एकापेक्षा कमी, हा जागतिक आरोग्य संघटनेचा निकष).
- राष्ट्रीय कुष्ठरोग निर्मूलन कार्यक्रम ही राष्ट्रीय आरोग्य अभियानांतर्गत केंद्र पुरस्कृत योजना आहे. कुष्ठरोगासाठी राष्ट्रीय धोरणात्मक आराखडा व मार्गदर्शक आराखडा: २०२३–२०२७.
- संसर्गोत्तर प्रतिबंधात्मक उपचारांमध्ये रुग्णाच्या निकट संपर्कातील व्यक्तींना एकल मात्रा रिफाम्पिसिन दिले जाते.
- बहुऔषधी उपचार हा प्रमाणित उपचार आहे (रिफाम्पिसिन, डॅप्सोन, क्लोफाझिमिन).
- कुष्ठरोग २०२५ मध्ये अधिसूचित रोग घोषित करण्यात आला. निकुष्ठ २.० हे रुग्णांची नोंद करण्यासाठीचे संकेतस्थळ आहे.
- संज्ञा: प्रचलन, नव्या रुग्णांचे प्रमाण (इन्सिडन्स), ग्रेड-२ विकृती, "प्रसार खंडित होणे".
- अत्यंत संसर्गजन्य मानल्या जाणाऱ्या रुग्णांसाठी एमआयपी लसीचा वापर विचाराधीन आहे.
आकडेवारी आणि तपशील
- गेल्या दशकभरात प्रौढ आणि बालकांमधील कुष्ठरोगाचे प्रचलन तसेच ग्रेड-२ विकृतीचा दर घटला आहे. अनेक भागांत प्रसार सुरू राहिल्याने राष्ट्रीय धोरणात्मक आराखड्याच्या उद्दिष्टांवर मर्यादा येत आहेत.
- २००५ पर्यंत राष्ट्रीय प्रचलन प्रति दहा हजारांमागे एकापेक्षा कमी रुग्ण इतके झाले, आणि जागतिक आरोग्य संघटनेने भारताला सार्वजनिक आरोग्य समस्या म्हणून कुष्ठरोगाचे निर्मूलन केलेला देश म्हणून मान्यता दिली.
- २०१० च्या सुरुवातीच्या वर्षांत विकृतीचे प्रमाण वाढू लागले, ज्यामुळे घरोघरी तपासणी सुरू करण्यात आली.
- लेखात २०२५ मधील बालरुग्णांशी जोडलेला "सुमारे ४६%" हा आकडा दिला आहे. त्याची शब्दरचना अस्पष्ट आहे, तरीही बालकांसाठीचे आणि प्रौढांसाठीचे कार्यक्रम एकत्रितपणे पुढे गेले पाहिजेत, हे सांगण्यासाठी तो वापरला आहे.
- छत्तीसगड, झारखंड, ओडिशा आणि महाराष्ट्र या राज्यांवर राष्ट्रीय भारातील असमान मोठा वाटा आहे.
- २०२५–२६ च्या राष्ट्रीय कुष्ठरोग निर्मूलन कार्यक्रम अहवालानुसार: अंदाजित ३०० जिल्ह्यांच्या तुलनेत केवळ १४८ जिल्ह्यांनी "प्रसार खंडित" केल्याचे साध्य केले आहे (क्षेत्रीय पडताळणी बाकी).
- २०२५–२६ मध्ये कार्यकर्त्यांनी अति-स्थानिक भागांत ७० कोटींहून अधिक लोकांची तपासणी केली आणि २४,३६७ रुग्ण शोधले.
- आशा कार्यकर्त्यांनी जवळपास ४० लाख संशयित रुग्ण निदर्शनास आणले, त्यांपैकी ४८,०२७ रुग्णांचे निदान निश्चित झाले.
- संभाव्य निकट संपर्कातील १६.९ लाख व्यक्तींपैकी ९१.१% जणांपर्यंत एकल मात्रा रिफाम्पिसिन संसर्गोत्तर प्रतिबंधात्मक उपचार पोहोचले.
- २०२५–२६ मधील अंदाजांपेक्षा झालेली अतिरिक्त वाढ: एकूण नवे रुग्ण ४१%, बालकांमधील नवे रुग्ण ९१.६% आणि ग्रेड-२ विकृतीचा दर ३४%.
- डिजिटल सर्वेक्षण कार्यान्वित झाले आहे. अत्यंत संसर्गजन्य रुग्णांसाठी एमआयपी लसीवर शासन विचारविनिमय करत आहे.
स्थिर–गतिशील दुवा
- "सार्वजनिक आरोग्य समस्या म्हणून निर्मूलन" हा प्रचलनाचा एक उंबरठा आहे. तो प्रसार खंडित होणे किंवा समूळ उच्चाटन होणे यांच्यासारखा नाही. २००५ मध्ये भारतात कुष्ठरोगाबाबत झाले तसे, एखादा रोग या उंबरठ्याखाली येऊनही नवे संसर्ग सुरूच राहू शकतात.
- प्रचलन हे नोंदणीकृत उपचाराधीन रुग्णसंख्या दर्शवते, आणि कमी कालावधीच्या उपचारपद्धतींमुळे ही संख्या घटते. नवे रुग्ण, बालरुग्ण आणि ग्रेड-२ विकृती हे सुरू असलेला प्रसार आणि उशिरा झालेले निदान दर्शवतात. संपादकीयाच्या युक्तिवादाचा हाच गाभा आहे.
- संसर्गोत्तर प्रतिबंधात्मक उपचार, सक्रिय रुग्णशोध, डिजिटल सर्वेक्षण आणि कलंक निर्मूलन ही प्रमुख साधने आहेत.
अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ – सामाजिक न्याय: आरोग्य, दुर्बल घटक, शासकीय योजना | जीएस३ – विज्ञान-तंत्रज्ञान: आरोग्य तंत्रज्ञान (लसी, प्रतिबंधात्मक उपचार, डिजिटल सर्वेक्षण) | पूर्वपरीक्षा – विज्ञान-तंत्रज्ञान (आरोग्य), समाज
पार्श्वभूमी
राष्ट्रीय कुष्ठरोग निर्मूलन कार्यक्रम आणि राष्ट्रीय धोरणात्मक आराखडा व मार्गदर्शक आराखडा २०२३–२७
अधिक संदर्भ
- नव्या रुग्णांचा शोध दर २०१४–१५ मधील प्रति लाख ९.७३ वरून २०२४–२५ मध्ये प्रति लाख ७.० वर आला. नव्या रुग्णांमधील बालरुग्णांचा वाटा ९.०४% वरून ४.६८% पर्यंत घटला.
- कुष्ठरोग रुग्ण शोध मोहिमा या घरोघरी जाऊन केल्या जाणाऱ्या सर्वेक्षणाच्या मोहिमा आहेत. त्या विशेषतः अति-स्थानिक (हाय-एंडेमिक) भागांत वर्षातून दोनदा राबवल्या गेल्या आहेत. ३० वर्षांवरील व्यक्तींसाठी आयुष्मान भारतशी आणि मुलांसाठी राष्ट्रीय बाल स्वास्थ्य कार्यक्रमाशी कुष्ठरोग तपासणीची सांगड घातली आहे.
- आरोग्य सेवा महासंचालनालयाच्या नोंदीनुसार, २०२५ मध्ये संपूर्ण भारतात सुधारित उपचारपद्धती लागू करण्यात आली.
- आरोग्य सेवा महासंचालनालयाच्या नोंदीनुसार, २००५ मध्ये राष्ट्रीय निर्मूलनानंतर स्वतंत्रपणे चालवल्या जाणाऱ्या राष्ट्रीय कुष्ठरोग निर्मूलन कार्यक्रमाच्या सेवा राष्ट्रीय ग्रामीण आरोग्य अभियानांतर्गत सर्वसाधारण आरोग्य व्यवस्थेत एकात्मिक करण्यात आल्या. कुष्ठरोग सर्वेक्षण सर्वसाधारण आरोग्य सेवांमध्ये विलीन करण्याबाबतच्या संपादकीयाच्या मुद्द्याशी हे सुसंगत आहे.
मेन्सचे पैलू
- "निर्मूलना"नंतरची धोरणात्मक चूक: २००५ च्या टप्प्यानंतर शासन निष्काळजी झाले आणि कुष्ठरोग सर्वेक्षण सर्वसाधारण आरोग्य व्यवस्थेत विलीन केले गेले. बहुऔषधी उपचारपद्धतींमुळे रुग्ण नोंदणीकृत राहण्याचा कालावधी कमी झाला. प्रसार सुरू असतानाही प्रचलन घटले, आणि २०१० च्या सुरुवातीच्या वर्षांत ग्रेड-२ विकृती वाढली.
- चुकीचे मापदंड विरुद्ध योग्य मापदंड: जागतिक आरोग्य संघटनेशी सुसंगत राहून राष्ट्रीय धोरणात्मक आराखडा प्रसार कमी करण्यावर लक्ष केंद्रित करतो. प्रचलनाला दुय्यम परिणाम मानावे, अशी संपादकीयाची अपेक्षा आहे. नवे रुग्ण अंदाजापेक्षा ४१%, बालकांमधील नवे रुग्ण ९१.६% आणि ग्रेड-२ विकृती ३४% ने वाढली हा पुरावा आहे. अंदाजित ३०० जिल्ह्यांच्या तुलनेत केवळ १४८ जिल्ह्यांत प्रसार खंडित झाला आहे (पडताळणी बाकी).
- प्रादेशिक विषमता: छत्तीसगड, झारखंड, ओडिशा आणि महाराष्ट्र यांच्यावर असमान मोठा वाटा आहे. त्यामुळे राज्य-विशिष्ट आणि जिल्हा-विशिष्ट लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक ठरते, विशेषतः जेथे उशिरा निदान आणि प्रसार कायम आहे अशा ठिकाणी.
- प्रभावी पोहोच, दुबळी अंतिम टप्प्यातील सेवा: ७० कोटी लोकांची तपासणी, अति-स्थानिक भागांत २४,३६७ रुग्ण, आशा कार्यकर्त्यांनी निदर्शनास आणलेले सुमारे ४० लाख संशयित रुग्ण व त्यांपैकी ४८,०२७ निश्चित रुग्ण, आणि १६.९ लाख निकट संपर्कातील व्यक्तींपैकी ९१.१% जणांना संसर्गोत्तर प्रतिबंधात्मक उपचार हे आकडे उत्तम व्याप्ती दर्शवतात. तरीही सेवेतील त्रुटी कायम आहेत: कलंकामुळे पहिल्या तपासणीच्या वेळी बहुधा मज्जातंतूंना इजा झालेली असते, आणि अनेक डॉक्टर कुष्ठरोगाचे त्वचारोग म्हणून चुकीचे निदान करतात.
- कलंक आणि क्षमता: कलंकामुळे उपचारास विलंब होतो. औषधांइतकेच अग्रभागी कर्मचारी आणि डॉक्टर यांचे प्रशिक्षण महत्त्वाचे आहे.
- पुढील वाटचाल: प्रसार खंडित करण्यावर दुप्पट भर द्यावा. रुग्णशोधात शिथिलता आणू नये किंवा उद्दिष्टे सुधारू नयेत. २०२६–२७ चे अंदाज पूर्ण करण्यासाठी गुंतवणूक करावी. उशिरा निदान आणि प्रसार कायम असलेल्या ठिकाणी प्रयत्न केंद्रित करावेत. डिजिटल सर्वेक्षणाचा वापर करावा आणि लसीचे पर्याय (एमआयपी) विचारात घ्यावेत.
संभाव्य मेन्स प्रश्न
**जीएस२, १५ गुण:** "भारताने २००५ मध्ये सार्वजनिक आरोग्य समस्या म्हणून कुष्ठरोगाचे निर्मूलन केले, तरीही प्रसार सुरूच आहे. याची कारणे तपासा आणि ती दूर करण्यात कुष्ठरोगासाठीचा राष्ट्रीय धोरणात्मक आराखडा व मार्गदर्शक आराखडा (२०२३–२७) किती प्रभावी आहे, याचे मूल्यमापन करा."
संबंधित विषय
- राष्ट्रीय आरोग्य अभियान; एकात्मिक रोग सर्वेक्षण कार्यक्रम; आयुष्मान भारत – आरोग्य व कल्याण केंद्रे
- जागतिक आरोग्य संघटनेचे जागतिक कुष्ठरोग धोरण २०२१–२०३०; दुर्लक्षित उष्णकटिबंधीय रोगांचा मार्गदर्शक आराखडा; शाश्वत विकास उद्दिष्ट ३
- रोग निर्मूलन विरुद्ध समूळ उच्चाटन (देवी, पोलिओ, क्षयरोग निर्मूलन कार्यक्रम)
- दिव्यांग व्यक्ती हक्क अधिनियम, २०१६; कलंक आणि भेदभावविरोधी कायदे
- आशा कार्यकर्त्या आणि समुदाय स्तरावरील आरोग्य सेवा वितरण
विषय: GS2विज्ञान व तंत्रज्ञान
7 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत