BrainParrot
GS1పూర్తి నోట్ప్రచురణ: · నవీకరణ:

మూలం: PIB (పత్రికా సమాచార కార్యాలయం) · మూలాన్ని చదవండి ↗

సారాంశం

గిరిజన వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖకు చెందిన కృత్రిమ మేధ వేదిక ఆది వాణి, కేవలం అనువాద సాధనం స్థాయి నుంచి గిరిజన భాషలకు విస్తృత జాతీయ వనరుగా విస్తరిస్తోంది. ౧౫ అక్టోబర్ ౨౦౨౬ నాటికి ఇది తొమ్మిది గిరిజన భాషల్లో పాఠ్య అనువాదాన్ని అందించింది.

UPSC ప్రాసంగికత: ప్రాసంగికత: ✅ జీఎస్౧ – సమాజం/సంస్కృతి (గిరిజన భాషలు), జీఎస్౨ – సామాజిక న్యాయం/పాలన (డిజిటల్ సమ్మిళితత్వం, గిరిజన సంక్షేమం), జీఎస్౩ – విజ్ఞాన శాస్త్ర సాంకేతికత (కృత్రిమ మేధ)

ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు

  • ఆది వాణి గిరిజన వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ కార్యక్రమం; ౧ సెప్టెంబర్ ౨౦౨౫న ప్రారంభమైంది; ఐఐటీ ఢిల్లీ నేతృత్వంలోని కన్సార్టియం దీన్ని నడిపిస్తోంది. దీని ప్రారంభ భాషలు సంతాలీ, భిలీ, ముండారీ, గోండి.
  • ఆదికోశ్ ఆది వాణి పదభాండాగారం: ధ్రువీకరించిన వక్తలు రికార్డు చేసిన నిఘంటు పదాలు, మాట్లాడిన వాక్యాలు ఉంటాయి; ప్రసంగాన్ని టీఆర్‌ఐలు ధ్రువీకరిస్తాయి.
  • టీఆర్‌ఐలు రాష్ట్ర స్థాయి పరిశోధన సంస్థలు. ఇవి మేధో వేదికలుగా పనిచేస్తూ ప్రణాళికకు, శాసనాలకు సాక్ష్యాధారిత సమాచారం అందిస్తాయి.
  • జన్‌జాతీయ గౌరవ్ దివస్‌ను ప్రతి ఏటా ౧౫ నవంబర్‌న భగవాన్ బిర్సా ముండా (ధర్తీ ఆబా) జయంతి సందర్భంగా జరుపుతారు. దీన్ని భారత ప్రభుత్వం ౨౦౨౧లో ప్రకటించింది.
  • జాతీయ విద్యా విధానం ౨౦౨౦, వీలైనంత వరకు కనీసం ౫వ తరగతి వరకు, వీలైతే ౮వ తరగతి, ఆపై వరకు ఇంటి భాష, మాతృభాష లేదా స్థానిక భాషను బోధనా మాధ్యమంగా ఉంచాలని సిఫార్సు చేస్తుంది.
  • ౨౦౧౧ జనగణన: షెడ్యూల్డ్ తెగల జనాభా సుమారు ౧౦.౪౫ కోట్లు, అంటే జనాభాలో సుమారు ౮.౬%.
  • జాతీయ సికిల్ సెల్ అనీమియా నిర్మూలన మిషన్: ౧ జూలై ౨౦౨౩న ప్రారంభమైంది; ౨౦౪౭ నాటికి సికిల్ సెల్‌ను ప్రజారోగ్య సమస్యగా నిర్మూలించడం లక్ష్యం.
  • వన్ ధన్ వికాస్ కేంద్రాలు ప్రాసెసింగ్, ప్యాకేజింగ్, బ్రాండింగ్, మార్కెటింగ్ ద్వారా గిరిజన జీవనోపాధులకు మద్దతు ఇస్తాయి.
  • ట్రైబ్స్ ఇండియా ఈ-కామర్స్ వేదిక, ఓపెన్ నెట్‌వర్క్ ఫర్ డిజిటల్ కామర్స్ (ఓఎన్‌డీసీ) గిరిజన ఉత్పత్తులకు మార్గాలు.
  • జాగో గిరిజన సంక్షేమ పథకాలపై మంత్రిత్వ శాఖ అధికారిక కృత్రిమ మేధ సంభాషణ సహాయకుడు; ౨౪ ఆగస్టు ౨౦౨౬న ప్రారంభమైంది.
  • జన్‌జాతీయ గౌరవ్ దివస్ నాడు ప్రారంభించిన రెండు డిజిటల్ కార్యక్రమాలు: జన్-హిట్ పోర్టల్, జాతీయ ఎఫ్‌ఆర్‌ఏ డిజిటల్ వేదిక.
  • ఏకలవ్య ఆదర్శ నివాస పాఠశాలలు (ఈఎంఆర్ఎస్) గిరిజన విద్యార్థుల జాతీయ విద్యా సంఘం కింద నడుస్తాయి.

గణాంకాలు, వివరాలు

  • వేదిక పరిధి (౧౫ అక్టోబర్ ౨౦౨౬ నాటికి):
  • ౯ గిరిజన భాషల్లో పాఠ్య అనువాదం; ౩౫,౦౦౦కు పైగా ఆండ్రాయిడ్ డౌన్‌లోడ్‌లు; నెలకు సుమారు ౬,౫౦౦ మంది వినియోగదారులు.
  • ఆది వాణి మొత్తం ౧౩ గిరిజన భాషలతో పనిచేస్తోంది. కార్పస్ పరిమాణాలు, లిపులతో కూడిన వ్యాసంలోని పట్టిక ఇక్కడ పునరుత్పత్తి కాలేదు; కార్పస్ పరిమాణాలు రాష్ట్ర టీఆర్‌ఐలు నివేదించినవి.
  • ౩౦౦కు పైగా భాషా పరిచయ పుస్తకాలు, ౨౪ నిఘంటువులు.
  • డేటా సేకరణ:
  • లక్ష్యం: ప్రతి భాషకు సుమారు ౧,౦౦,౦౦౦ వాక్య జంటలు, ౧౦౦ గంటల ప్రసంగం.
  • సాధించింది: పది భాషల్లో సుమారు ౧౩.౯ లక్షల పాఠ్య వాక్యాలు, రాష్ట్ర టీఆర్‌ఐల నుంచి సుమారు ౩౦౦ గంటల ప్రసంగ డేటా.
  • పాలనా చర్యలు:
  • గిరిజన భాషలపై కార్యవర్గ బృందం: తొలి సమావేశం ౧౫ అక్టోబర్ ౨౦౨౬, అధ్యక్షత శ్రీమతి రంజనా చోప్రా, కార్యదర్శి, గిరిజన వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ. సభ్యుల్లో కేంద్రీయ భారతీయ భాషల సంస్థ (సీఐఐఎల్), ఐఐటీలు, విశ్వవిద్యాలయాలు, భాషా సంస్థలు, అంతరించే భాషల నిపుణులు ఉన్నారు.
  • మంత్రిత్వ శాఖ ఎజెండా అంశాలను పంపిణీ చేసి, మార్గసూచీని సిద్ధం చేస్తుంది.
  • గిరిజన భాషలు, మ్యూజియంలపై జాతీయ సమ్మేళనం, మైసూరు, ౨౪ ఆగస్టు ౨౦౨౬: ఆది వాణి నవీకరణ, ఐఓఎస్ యాప్, ఐదు భాషల చేర్పు, భాషా నమోదు, కార్పస్ అభివృద్ధిపై సీఐఐఎల్‌తో అవగాహన ఒప్పందం. కర్ణాటక ప్రభుత్వం, కర్ణాటక రాష్ట్ర టీఆర్‌ఐ జేనుకురుబ భాషలో ౧వ తరగతి పరిచయ పుస్తకాలను విడుదల చేశాయి.
  • మంత్రిత్వ శాఖ ౨౯ టీఆర్‌ఐలకు ఆర్థిక సహాయం అందిస్తుంది.
  • విద్య: గిరిజన విద్యార్థుల జాతీయ విద్యా సంఘం, ౧.౭ లక్షలకు పైగా విద్యార్థులకు సేవలందిస్తున్న ౫౨౫కు పైగా ఈఎంఆర్ఎస్‌లలో దీని సంభావ్య వినియోగాన్ని ప్రస్తావించింది.
  • ఆరోగ్యం: ౧౬ జూలై ౨౦౨౬ నాటికి గిరిజన ప్రాబల్య ప్రాంతాల్లో ౭.౨౪ కోట్లకు పైగా సికిల్ సెల్ స్క్రీనింగ్‌లు. ఆది వాణిలో సికిల్ సెల్ వ్యాధిపై అనువదించిన అవగాహన వనరులు ఉన్నాయి.
  • జీవనోపాధి, మార్కెట్లు:
  • ౨౮ రాష్ట్రాలు/కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో ౪,౭౧౨ వన్ ధన్ వికాస్ కేంద్రాలు మంజూరయ్యాయి; ౧౨.౯౪ లక్షల లబ్ధిదారులు (౧౩ ఆగస్టు ౨౦౨౬ నాటికి).
  • ట్రైబ్స్ ఇండియాలో సుమారు ౬,౦౦౦ గిరిజన ఉత్పత్తులు (౧౮ మార్చి ౨౦౨౬ నాటికి).
  • ఓఎన్‌డీసీలో ౧,౩౩౯ ఉత్పత్తులు చేరాయి.
  • జన్‌జాతీయ గౌరవ్ పఖ్వాడా (౧–౧౫ నవంబర్ ౨౦౨౬):
  • జన్‌జాతీయ గౌరవ్ దివస్ నాడు ౩౦౦కు పైగా ప్రాజెక్టులు: ౨౨౮ ప్రారంభోత్సవానికి సిద్ధం, ౭౪ శంకుస్థాపనకు సిద్ధం.
  • గిరిజన పరిశోధన సంస్థలు ౧౯ రాష్ట్రాలు/కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో ౧౬౦కు పైగా కార్యక్రమాలను ప్రణాళిక చేశాయి.
  • వ్యాసంలో లేని సమాచారం: వ్యాసం వినియోగ, డేటా పరిమాణ గణాంకాలను ఇస్తుంది కానీ అనువాద కచ్చితత్వం లేదా నాణ్యత కొలమానాలను ఇవ్వదు. కార్పస్‌లు పెరిగేకొద్దీ నమూనాలను మళ్లీ శిక్షణ ఇస్తారని, కచ్చితత్వం మెరుగవుతుందని మాత్రమే చెబుతుంది.

స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం

  • భాష అనేది గుర్తింపునకు, సంప్రదాయ జ్ఞానానికి వాహకం. చాలా గిరిజన భాషలు "అల్ప వనరుల" భాషలు: మాట్లాడేవారు తక్కువ, మౌఖిక సంప్రదాయాలు, డిజిటల్ పాఠ్య లేదా ప్రసంగ డేటా చాలా స్వల్పం. అందువల్ల ప్రధాన స్రవంతి భాషా సాంకేతికతలో ఇవి వెనుకబడిపోతున్నాయి.
  • రాజ్యాంగ ఆధారాలు (పాఠ్యపుస్తక అంశాలు):
    • అధికరణ ౨౯ ప్రత్యేక భాష, లిపి, సంస్కృతులను పరిరక్షిస్తుంది.
    • అధికరణ ౩౫౦ఏ ప్రాథమిక దశలో మాతృభాషలో బోధన అందించాలని రాష్ట్రాలను నిర్దేశిస్తుంది.
    • అధికరణ ౪౬ షెడ్యూల్డ్ తెగల విద్యా, ఆర్థిక ప్రయోజనాలను ప్రోత్సహించాలని రాజ్యాన్ని నిర్దేశిస్తుంది.
    • ఐదో, ఆరో షెడ్యూళ్లు గిరిజన ప్రాంతాల పాలనను నియంత్రిస్తాయి.
    • వ్యాసంలో పేర్కొన్న భాషల్లో సంతాలీ మాత్రమే ఎనిమిదో షెడ్యూల్‌లో ఉంది; ప్రారంభ భాషల్లోని మిగతావి (భిలీ, ముండారీ, గోండి) అందులో లేవు.
  • విధాన తర్కం: డిజిటల్ ప్రజా వస్తువులు, సముదాయ డేటాను ఉపయోగించి, భాషాపరంగా మినహాయింపునకు గురైన వర్గాలకు (విద్య, ఆరోగ్యం, మార్కెట్లు, ప్రజా సేవలు) సమ్మిళితత్వాన్ని విస్తరించవచ్చు.

సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౧ – భారతీయ సంస్కృతి & సమాజం (వైవిధ్యం, గిరిజన సముదాయాలు); జీఎస్౨ – బలహీన వర్గాల సంక్షేమ పథకాలు, ఈ-గవర్నెన్స్; జీఎస్౩ – విజ్ఞాన శాస్త్ర సాంకేతికత (కృత్రిమ మేధ వినియోగాలు, స్వదేశీకరణ); ప్రిలిమ్స్ – రాజ్యవ్యవస్థ/సమాజం, విజ్ఞాన శాస్త్ర సాంకేతికత.

నేపథ్యం

ఆది వాణి

గిరిజన పరిశోధన సంస్థలు (టీఆర్‌ఐలు)

గిరిజన వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ

అదనపు నేపథ్యం

  • దశలవారీ అమలు:
    • తొలి భాషలు సంతాలీ (ఒడిశా), భిలీ (మధ్యప్రదేశ్), ముండారీ (జార్ఖండ్), గోండి (ఛత్తీస్‌గఢ్); తదుపరి దశ కోసం కుయి, గారో అభివృద్ధిలో ఉన్నాయి.
    • ౨౦౨౬ మార్చిలో లోక్‌సభకు ఇచ్చిన సమాధానంలో రెండో దశకు ప్రతిపాదించిన ఏడు భాషలను పేర్కొన్నారు: కాత్కరీ (మహారాష్ట్ర), కోయ (ఆంధ్రప్రదేశ్), కోక్‌బొరోక్ (త్రిపుర), బెట్ట కురుబ (కర్ణాటక), థోడౌ కుకీ, తాంగ్‌ఖుల్ (మణిపుర్), చోద్రీ (గుజరాత్).
  • సాంకేతికత: అల్ప వనరుల గిరిజన భాషలకు అనుగుణంగా మార్చిన నో లాంగ్వేజ్ లెఫ్ట్ బిహైండ్ (ఎన్ఎల్ఎల్‌బీ), ఇండిక్‌ట్రాన్స్౨ వంటి నమూనాలను వేదిక ఉపయోగించింది.
  • ఖర్చు, స్థానం: అప్పటి కార్యదర్శి దీన్ని వాణిజ్య వేదికల ఖర్చులో దాదాపు పదో వంతుతో అభివృద్ధి చేసిన పొదుపు నవీకరణగా అభివర్ణించారు. మంత్రిత్వ శాఖ దీన్ని డిజిటల్ ఇండియా, ఏక్ భారత్ శ్రేష్ఠ్ భారత్, పీఎం జన్‌మన్, ఆది కర్మయోగి అభియాన్, ధర్తీ ఆబా జన్‌జాతీయ గ్రామ్ ఉత్కర్ష్ అభియాన్‌లతో అనుసంధానించింది.
  • నిధుల మార్గం: టీఆర్‌ఐ-ఈసీఈ పథకం గిరిజన భాషల నమోదు, ఇంగ్లీష్/హిందీ – గిరిజన భాషల మధ్య కృత్రిమ మేధ ఆధారిత అనువాద సాధనాలతో సహా పరిశోధనకు ప్రసిద్ధ సంస్థలకు నిధులు ఇస్తుంది. టీఆర్‌ఐ-ఈసీఈ ఒక కేంద్ర రంగ పథకం; ఇది పరిశోధన సంస్థలకు, విశ్వవిద్యాలయాలకు మద్దతు ఇస్తుంది.
  • విస్తృత పర్యావరణ వ్యవస్థ: జాతీయ భాషా అనువాద మిషన్ కింద భాషిణి, ౨౨ షెడ్యూల్డ్ భాషలకు, గిరిజన భాషలకు తక్షణ అనువాదాన్ని అందిస్తుంది.

మెయిన్స్ కోణాలు

  • గిరిజన భాషలకు జోక్యం ఎందుకు అవసరం:
  • డిజిటల్ పాఠ్య లేదా ప్రసంగ డేటా అతి తక్కువగా ఉన్న, మౌఖిక సంప్రదాయ అల్ప వనరుల భాషలు ప్రధాన స్రవంతి భాషా సాంకేతికత నుంచి మినహాయించబడుతున్నాయి.
  • ఇవి అడవులు, వ్యవసాయం, వైద్యం, జీవవైవిధ్యంపై జ్ఞానాన్ని, అలాగే జానపద కథలను, గుర్తింపును మోసుకొస్తాయి.
  • సముదాయ ఆధారిత నమూనా:
  • మాతృభాషా వక్తలు టీఆర్‌ఐలు, ఆదికోశ్ ద్వారా డేటా అందిస్తారు, నిపుణులు దాన్ని ధ్రువీకరిస్తారు, నమూనాలను మళ్లీ శిక్షణ ఇస్తారు.
  • భాగస్వాముల పాత్రలు: ఐఐటీ నేతృత్వంలోని సాంకేతిక కన్సార్టియం, క్షేత్రస్థాయి డేటా కోసం రాష్ట్ర టీఆర్‌ఐలు, అవగాహన ఒప్పందం ద్వారా సీఐఐఎల్.
  • లక్ష్యం స్పష్టం: ప్రతి భాషకు ఒక లక్ష వాక్య జంటలు, ౧౦౦ గంటల ప్రసంగం. ఇప్పటివరకు పురోగతి: పది భాషల్లో సుమారు ౧౩.౯ లక్షల వాక్యాలు, సుమారు ౩౦౦ గంటల ప్రసంగం.
  • విద్య: జాతీయ విద్యా విధానం ౨౦౨౦ మాతృభాషా బోధన; ౩౦౦కు పైగా పరిచయ పుస్తకాలు, ౨౪ నిఘంటువులు; ౧.౭ లక్షలకు పైగా విద్యార్థులున్న ౫౨౫కు పైగా ఈఎంఆర్ఎస్‌లలో సంభావ్య వినియోగం.
  • ఆరోగ్య సమాచార ప్రసారం: గిరిజన భాషల్లో సికిల్ సెల్ వ్యాధి అవగాహన, ౭.౨౪ కోట్ల స్క్రీనింగ్‌లు దాటిన మిషన్‌కు తోడ్పడుతుంది. ఆరోగ్య సేవల అందజేతకు భాషా ప్రాప్యత ఒక సాధనంగా ఉపయోగపడటానికి ఇది మంచి ఉదాహరణ.
  • ఆర్థిక వ్యవస్థ, పాలన: గిరిజన పారిశ్రామికవేత్తలకు మార్కెట్ సమాచారం (౪,౭౧౨ వన్ ధన్ వికాస్ కేంద్రాలు, ట్రైబ్స్ ఇండియా, ఓఎన్‌డీసీ), పథకాలకు ప్రాప్యత (జాగో సహాయకుడు). మొత్తం లక్ష్యం డిజిటల్ ఆర్థిక వ్యవస్థలో సమ్మిళితత్వం.
  • సంస్థాగత నిర్మాణం: టీఆర్‌ఐలు (౨౯), సీఐఐఎల్‌తో అవగాహన ఒప్పందం, కార్పస్‌లు, పరిచయ పుస్తకాలు, నిఘంటువులు, సముదాయ కథలను ఒకచోట చేర్చే జాతీయ గిరిజన భాషా భాండాగారంపై కార్యవర్గ బృందం ప్రణాళిక.
  • సవాళ్లు, ముందుకు సాగే మార్గం (విశ్లేషణాత్మకం):
  • డేటా కొరత, వక్తల ధ్రువీకరణలో అవరోధాలు; అనేక రాష్ట్రాల్లో విస్తరించిన భాషలు.
  • ప్రచురితమైన కచ్చితత్వ ప్రమాణాలు, డేటాపై సముదాయ యాజమాన్యం, టీఆర్‌ఐలకు నిరంతర నిధులు అవసరం.
  • తరగతి గదుల్లో, ఆరోగ్య కార్యకర్తల శిక్షణలో, చివరి మైలు సేవల అందజేతలో వినియోగం.
  • వికసిత్ భారత్ ౨౦౪౭, డిజిటల్ సమ్మిళితత్వంతో అనుసంధానం.

సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న

**జీఎస్౧/జీఎస్౨, ౧౫ మార్కులు:** "అంతరించే గిరిజన భాషలను పరిరక్షించడంలో, అదే సమయంలో విద్య, ఆరోగ్యం, ప్రజా సేవలకు ప్రాప్యతను మెరుగుపరచడంలో డిజిటల్ సాంకేతికతలు తోడ్పడగలవు. ప్రభుత్వ ఇటీవలి కార్యక్రమాల ఆధారంగా చర్చించి, అందులో ఉన్న సవాళ్లను పరిశీలించండి."

సంబంధిత అంశాలు

  • ఎనిమిదో షెడ్యూల్ భాషలు; అధికరణలు ౨౯, ౩౫౦ఏ, ౪౬; ప్రాచీన భాష హోదా
  • జాతీయ విద్యా విధానం ౨౦౨౦ – త్రిభాషా సూత్రం, మాతృభాషా బోధన
  • పీఎం జన్‌మన్, పీవీటీజీలు, ధర్తీ ఆబా జన్‌జాతీయ గ్రామ్ ఉత్కర్ష్ అభియాన్
  • అటవీ హక్కుల చట్టం, ౨౦౦౬ (జాతీయ ఎఫ్‌ఆర్‌ఏ డిజిటల్ వేదిక)
  • భాషిణి / జాతీయ భాషా అనువాద మిషన్; యునెస్కో స్వదేశీ భాషల అంతర్జాతీయ దశాబ్దం (౨౦౨౨–౨౦౩౨)
  • ఏకలవ్య ఆదర్శ నివాస పాఠశాలలు; జాతీయ సికిల్ సెల్ అనీమియా నిర్మూలన మిషన్

అంశాలు: GS1

ఈ నోట్స్‌ను ఎలా రాసి, తనిఖీ చేస్తాం →

15 నవంబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో