BrainParrot

ఓటర్ల జాబితాల ప్రత్యేక సమగ్ర సవరణ (ఎస్ఐఆర్): ౨౦౦౨-౦౪ వర్సెస్ ౨౦౨౫-౨౬, ఫారం ౬ వివాదం, ఈసీఐ విశ్వసనీయతపై చర్చ

GS2పూర్తి నోట్ప్రచురణ: · నవీకరణ:

మూలం: ది హిందూ, 13 అక్టోబర్, 2026

సారాంశం

  • ఓటర్ల జాబితాల ఎస్ఐఆర్‌కు వ్యతిరేకంగా నిరసనలు మళ్లీ మొదలయ్యాయి. మాజీ ఎన్నికల కమిషనర్లు, సర్వోన్నత న్యాయస్థాన మాజీ న్యాయమూర్తులు ప్రస్తుత రూపంలోని ఈ ప్రక్రియను ప్రశ్నించారు. కొందరు మాజీ న్యాయమూర్తులు, అధికారులు దీనిని సమర్థిస్తున్నారు.
  • ఫారం ౬లో చేసిన మార్పులను తాము ఆమోదించలేదని, తిరస్కరించలేదని కూడా ౧౨ అక్టోబర్‌న సర్వోన్నత న్యాయస్థానం పేర్కొంది. ౨౭ మే తీర్పు బిహార్ పైలట్ ఎస్ఐఆర్‌కు మాత్రమే సంబంధించినదని, ఈ మార్పులు ఆ తర్వాత జూలైలో వచ్చాయని స్పష్టం చేసింది.
  • అదే రోజు రాహుల్ గాంధీ, ఇతర ఇండియా కూటమి నేతలు ఎస్ఐఆర్‌పై ఎన్నికల సంఘం అంతర్గత రికార్డులను వెల్లడించాలని కోరుతూ పిటిషన్ దాఖలు చేశారు. పంజాబ్ తుది ఓటర్ల జాబితాలు కూడా ప్రచురితమయ్యాయి. సీఈసీని తొలగించాలని కోరుతూ కేరళం శాసనసభ తీర్మానం ఆమోదించింది.
  • ౨౦౦౨-౦౪ ఎస్ఐఆర్ మార్గదర్శకాలను ప్రస్తుత ప్రక్రియతో పోలుస్తూ, ఆడిట్ చేయాలని, ఇంటింటి ద్వారా నెమ్మదిగా సాగే ప్రక్రియను అనుసరించాలని వివరణాత్మక కథనం ప్రతిపాదించింది.

UPSC ప్రాసంగికత: ప్రాసంగికత: ✅ జీఎస్౨ – రాజ్యవ్యవస్థ: ఎన్నికల సంఘం, ఓటర్ల జాబితాలు, ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, ఓటు హక్కు

ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు

  • అధికరణ ౩౨౪ (ఈసీఐ పర్యవేక్షణ, నిర్దేశం, నియంత్రణ), అధికరణ ౩౨౬ (వయోజన ఓటు హక్కు, ౧౮ ఏళ్లు).
  • ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, ౧౯౫౦లోని సెక్షన్ ౨౧(౩) "ఏదైనా నియోజకవర్గానికి లేదా నియోజకవర్గంలోని భాగానికి" జాబితా ప్రత్యేక సవరణకు అనుమతిస్తుంది. సవరణ పూర్తయ్యే వరకు ప్రస్తుత జాబితా అమలులో ఉండేలా దాని ప్రొవిసో చూస్తుంది.
  • ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టంలోని సెక్షన్ ౧౬ పౌరుడు కాని వ్యక్తిని నమోదు కాకుండా అనర్హుడిని చేస్తుంది.
  • ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టంలోని సెక్షన్ ౨౮ నియమాల రూపకల్పన అధికారాన్ని కేంద్ర ప్రభుత్వానికి ఇస్తుంది. సెక్షన్ ౩౧ తప్పుడు ప్రకటనలను శిక్షిస్తుంది.
  • ఫారం ౬ఏ విదేశీ ఓటర్ల కోసం. ఫారం ౬ కొత్త ఓటర్లకు, ఫారం ౭ అభ్యంతరం/తొలగింపునకు, ఫారం ౮ మార్పు లేదా సవరణకు.
  • నియమం ౨౫ ప్రకారం, సెక్షన్ ౨౧(౨) కింద జాబితాలను ఈసీఐ ఆదేశించినట్లు సమగ్రంగా, సంక్షిప్తంగా లేదా పాక్షికంగా సవరిస్తారు.
  • లాల్ బాబు హుస్సేన్ మరియు ఇతరులు (౧౯౯౫) కేసును ౨౦౦౨ ఎస్ఐఆర్ మార్గదర్శకాలు ఉటంకించాయి. దరఖాస్తుదారు ప్రస్తుత జాబితాలో ఉండటానికి ఈఆర్ఓ తగినంత "సాక్ష్య విలువ" ఇవ్వాలని ఈ తీర్పు చెబుతుంది.
  • ఈసీఐ ఓటర్ల జాబితాల మార్గదర్శక పుస్తకం (౨౦౨౩) ప్రకారం, ఆచూకీ తెలిసిన మారిన ఓటరుకు నోటీసు ఇవ్వాలి. ఆచూకీ తెలియనివారికి చివరిగా తెలిసిన చిరునామాలో వయోజన సాక్షుల సమక్షంలో నోటీసు అతికించాలి, నోటీసు గడువు తర్వాతే తొలగింపు జరగాలి.
  • గత ఎస్ఐఆర్‌లు: ఎనిమిది సందర్భాల్లో జరిగాయి, చివరిది ౨౦౦౨-౦౪లో. ఒక రాష్ట్రంలోని "అనేక" లేదా "అన్ని" నియోజకవర్గాలకు ఎస్ఐఆర్ ఆదేశించే అధికారం ఈసీఐకి ఉందని ౨౦౨౬ మేలో సర్వోన్నత న్యాయస్థానం తీర్పు చెప్పింది.

గణాంకాలు, వివరాలు

  • ఇంటింటి ధ్రువీకరణకు ప్రస్తుత జాబితా నుంచి రూపొందించిన ప్రాథమిక జాబితాను ఉపయోగించారు. ఎన్నికైన పంచాయతీ సభ్యులు స్వచ్ఛందంగా సహాయం చేయవచ్చు.
  • గణకులు కవర్ చేసిన ఇళ్లలో కనీసం ౨౫%ను పర్యవేక్షకులు యాదృచ్ఛికంగా తనిఖీ చేయాలి. తాళం వేసిన ఇంటికి పదేపదే వెళ్లినట్లు గణకుడు నివేదిస్తే పర్యవేక్షకుడు స్వయంగా వెళ్లాలి.
  • ఏఈఆర్ఓలు, ఈఆర్ఓలు, డీఈఓలు వరుసగా కనీసం ౧౨%, ౫%, ౨% ఇళ్లను తనిఖీ చేయాలి.
  • పౌరసత్వ రుజువు భారం మొదటిసారి దరఖాస్తు చేసేవారిపై ఉండేది, లాల్ బాబు హుస్సేన్ (౧౯౯౫)తో అది కొంత తగ్గింది.
  • మారిన ఓటర్లను తొలగింపుగా కాకుండా బదిలీగా పరిగణించారు. ఆ నమోదును కొట్టివేసి "ఎస్" గుర్తు వేశారు, మార్పును ఎవరు నివేదించారో నమోదు చేశారు. మొత్తం కుటుంబం మారినప్పుడు పర్యవేక్షకుడు స్వయంగా ధ్రువీకరించాల్సి వచ్చేది. అన్ని ప్రాంతాల్లో ఒకేసారి గణన జరగడంతో, మారిన ఓటర్లు అదే ప్రక్రియలో కొత్త చిరునామాలో నమోదయ్యారు. పాత నమోదును తొలగించడానికి సీఈఓ క్లియరింగ్ హౌస్‌గా పనిచేశారు. క్లెయిములు, అభ్యంతరాల సమయంలో కొత్త చిరునామాలో వదిలివేయబడినవారు మాత్రమే దరఖాస్తు చేయాల్సి వచ్చింది.
  • ఏ వ్యక్తి, సంస్థ లేదా పార్టీ చేసే సామూహిక క్లెయిములు, అభ్యంతరాలను సంక్షిప్తంగా తిరస్కరించాలి. అన్ని క్లెయిములు, అభ్యంతరాలను పరిష్కరించిన తర్వాతే తుది జాబితా సిద్ధం చేయాలి.
  • ఆచూకీ దొరకని లేదా ఫారం తిరిగి ఇవ్వని ఓటర్లు, గతంలో ఓటు వేసినా, ముసాయిదా జాబితా నుంచి మినహాయించబడ్డారు.
  • "మారిన" ఓటర్లను అదే ప్రక్రియలో కొత్త చిరునామాలో తిరిగి నమోదు చేయలేదు. వారు కొత్త నివాస స్థలంలో ఫారం ౮ దాఖలు చేయాలి, లేదా కొత్త ఓటర్ల కోసం ఉద్దేశించిన ఫారం ౬ ద్వారా మళ్లీ దరఖాస్తు చేయాలి.
  • బిహార్ ఎస్ఐఆర్ నోటిఫికేషన్ పర్యవేక్షకులు కేవలం ౧౦% యాదృచ్ఛిక ధ్రువీకరణ చేయాలని, దానికి తోడు ఏఈఆర్ఓలు, పర్యవేక్షకులు, బీఎల్ఓలతో ఈఆర్ఓ క్రమం తప్పని పర్యవేక్షణ సమావేశాలు నిర్వహించాలని నిర్దేశిస్తుంది.
  • ఓటర్లు తమను లేదా తమ తల్లిదండ్రులను దాదాపు రెండు దశాబ్దాల క్రితం జరిగిన చివరి సమగ్ర సవరణ జాబితాల్లో గుర్తించి చూపాలి, లేదా పౌరసత్వ పత్రాలు సమర్పించాలి. దీనివల్ల భారం ఓటర్లపైకి మారుతుందని వివరణాత్మక కథనం అంటోంది.
  • సాఫ్ట్‌వేర్ రూపొందించిన "తార్కిక వ్యత్యాసాల"లో స్పెల్లింగ్ తేడాలు, ఒక పూర్వీకుడికి ఆరుకు మించి ఓటర్లు అనుసంధానమవడం, తల్లిదండ్రులు-పిల్లల వయసు అంతరం ౧౫-౪౫ ఏళ్ల పరిధి వెలుపల ఉండటం ఉన్నాయి. వీటివల్ల లక్షలాది అర్హులైన ఓటర్లు ఏకపక్షంగా మినహాయించబడ్డారని వివరణాత్మక కథనం అంటోంది.
  • ఫారం ౭ అభ్యంతరాలు సామూహికంగా దాఖలయ్యాయని నివేదికలు చెబుతున్నాయి. ఒక వ్యక్తి దాఖలు చేయగల సంఖ్యపై పరిమితి విధిస్తూ ఈసీఐ ౯ అక్టోబర్‌న ఆదేశాలు జారీ చేసింది.
  • చట్టపరమైన ఆందోళనలు: ఫారం ౬కు జతచేసిన ప్రకటన చెల్లుబాటు, ముసాయిదా జాబితాల నుంచి తొలగించబడిన ఓటర్లను తిరిగి నమోదు చేయడానికి ఫారం ౬ వినియోగం, పెద్ద సంఖ్యలో అప్పీళ్ల పరిష్కారంలోని సంక్లిష్టత.
  • సుమారు ౧౩.౩ కోట్ల ఓటర్లు తొలగించబడ్డారు.
  • సుమారు ౨.౭ కోట్లు (౨౦%) మరణం కారణంగా.
  • ౧.౦౧ కోట్లు నకిలీలుగా గుర్తించబడ్డాయి. కథనం మూల భాగం ౮% అని, "సారాంశం" పెట్టె ౭.౬% అని చెబుతున్నాయి.
  • సుమారు ౯.౫ కోట్లు (౭౧%) "గైర్హాజరు, మారినవారు, ఇతరులు" కింద ఉన్నాయి. వీరిలో చాలామంది తిరిగి నమోదుకు అర్హులై ఉండవచ్చని కథనం చెబుతోంది.
  • వివరణాత్మక కథనం సిఫార్సులు: తుదిరూపం పొందిన జాబితాలపై వివరణాత్మక ఆడిట్, ఇంటి సందర్శనలతో సహా తిరిగి నమోదు క్లెయిముల వేగవంతం, ఇంటింటి గణన, అన్ని క్లెయిములు, అభ్యంతరాలు పరిష్కారమైన తర్వాతే తుది జాబితాలు.
  • సెక్షన్ ౨౧(౩) ప్రొవిసో ప్రకారం, ఎస్ఐఆర్ జాబితాలు తగిన ప్రక్రియ తర్వాత పూర్తయ్యే వరకు, రాబోయే రాష్ట్ర ఎన్నికలకు ఎస్ఐఆర్‌కు ముందున్న జాబితాలు అమలులో ఉండవచ్చని కూడా అది చెబుతోంది.
  • బిహార్ పైలట్‌కు సంబంధించినదైన ౨౭ మే తీర్పు, జూలైలో తెచ్చిన ఫారం ౬ మార్పులకు ముందే వెలువడిందని ౧౨ అక్టోబర్‌న సర్వోన్నత న్యాయస్థానం స్పష్టం చేసింది (ప్రధాన న్యాయమూర్తి సూర్యకాంత్ నేతృత్వంలోని ధర్మాసనంలో న్యాయమూర్తి జోయ్‌మాల్య బాగ్చి).
  • జూలై మార్పుల ప్రకారం దరఖాస్తుదారులు ఈసీఐనెట్ పోర్టల్‌లో వంశావళి వివరాలను లేదా మునుపటి ఎస్ఐఆర్ జాబితాలతో అనుసంధానాన్ని ఇవ్వాలి.
  • పిటిషన్ ప్రియా మిశ్రా కేంద్ర ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా వేసినది. సవరించిన ఫారం ౬ను "మేము ఆమోదించలేదు" అన్న ప్రధాన న్యాయమూర్తి ౫ అక్టోబర్ నాటి మౌఖిక వ్యాఖ్యను ఆమె న్యాయవాది గుర్తు చేశారు.
  • ప్రధాన న్యాయమూర్తి సూర్యకాంత్ రాసిన ౨౭ మే తీర్పు ప్రకారం, ౧౯౬౦ నిబంధనల కింద ఫారం ౬ సెక్షన్ ౨౧(౨) కింద సవరణకు అనువైన పత్రాల చట్రాన్ని ఏర్పరుస్తుంది.
  • ఫారం ౬ ౧౯౬౦ నిబంధనల షెడ్యూల్‌లోని చట్టబద్ధ పత్రం కాబట్టి, మార్పులు సరైన చట్టరూపకల్పన ద్వారా మాత్రమే రావాలి.
  • ఈసీఐ ౨౦౨౫ జూన్ ౨౪ నోటిఫికేషన్‌లో ఫారం ౬ లేదా ఫారం ౮తో కలిపి నింపాల్సిన ప్రకటన ఫారం (అనుబంధం డి, పేరా ౪, ౧౫) ఉంది. ఇది పౌరసత్వ చట్టానికి అనుగుణంగా దరఖాస్తుదారులను పుట్టిన తేదీ ఆధారంగా వర్గీకరించి, పత్రాలు కోరింది.
  • ఫారం ౬ మార్పులను ప్రస్తుత ఇద్దరు ఎన్నికల కమిషనర్లు "చట్టవిరుద్ధం మరియు అనధికారికం" అన్నారు (సంపాదకీయ వ్యాసం ప్రకారం).
  • ఈసీఐ ౨౬ సెప్టెంబర్ పత్రికా ప్రకటన ప్రకారం, ప్రకటనను ఎస్ఐఆర్ కోసం ఫారం ౬కు జతచేశారని, దానిని "గౌరవనీయ సర్వోన్నత న్యాయస్థానం సమర్థించింది". ఎస్ఐఆర్ లేని కాలాల్లో నిబంధనల్లో నిర్దేశించిన ఫారాలే వర్తిస్తాయని కూడా అది చెప్పింది.
  • ౨౦౨౬ అక్టోబర్ ౧న సీఈఓలకు పంపిన ఈసీఐ లేఖ ప్రకారం, నమోదు కాని లేదా తొలగించబడిన ఎవరైనా ఎప్పుడైనా దరఖాస్తు చేయవచ్చు. బీఎల్ఓలు ప్రస్తుత జాబితాను ఎస్ఐఆర్‌కు ముందున్న జాబితాతో పోల్చి, తప్పిపోయిన ఓటర్ల జాబితా తయారుచేసి, ఫారం ౬ నమోదుకు సహాయపడటానికి ఇంటి సందర్శనలు చేయాలి.
  • ఎస్ఐఆర్ కొనసాగుతున్న రాష్ట్రాల్లో ప్రకటనతో కూడిన ఫారం ౬ కొనసాగుతోంది. ఎస్ఐఆర్ పూర్తయిన రాష్ట్రాల్లో ప్రకటన లేకుండా వాడుతున్నారు.
  • రాహుల్ గాంధీ (లోక్‌సభలో ప్రతిపక్ష నేత), ఇతర ఇండియా కూటమి నేతలు సీనియర్ న్యాయవాది ఎ.ఎం. సింఘ్వీ, న్యాయవాది ప్రసన్న ఎస్. ద్వారా పిటిషన్ దాఖలు చేశారు. ఇతర పిటిషనర్లలో సౌగతా రాయ్, అఖిలేష్ యాదవ్, తేజస్వి యాదవ్, సంజయ్ రౌత్, ఎం.ఎ. బేబీ, డి. రాజా, మహువా మాజీ, సుప్రియా సూలే, ఇ.టి. మొహమ్మద్ బషీర్ ఉన్నారు.
  • ఎన్నికల కమిషనర్లు సుఖ్బీర్ సింగ్ సంధు, వివేక్ జోషి నమోదు చేసిన "దస్త్రాలు, ఎజెండాలు, సమావేశ వివరాలు, నోట్ ఫైల్ రాతలు, అభ్యంతరాలు" పూర్తిగా వెల్లడించాలని పిటిషన్ కోరుతోంది. ఈసీఐనెట్, ఈఆర్ఓనెట్ యాక్సెస్ లాగ్‌లను, ౨౦౨౫ జూన్ ౨౪ నిర్ణయ పూర్తి దస్త్రాన్ని కూడా అడుగుతోంది.
  • ఎస్ఐఆర్‌ను మధ్యంతరంగా నిలిపివేయాలని, తొలగింపులు, మార్పులపై ఆడిట్ చేయడానికి స్వతంత్ర ప్యానెల్ ఏర్పాటు చేయాలని కోరుతోంది. తొలగింపులు సుమారు ౧౩ కోట్ల ఓటర్లుగా వర్ణించబడ్డాయి.
  • ప్రతిపక్షం సమావేశం కోరగా ప్రధాన న్యాయమూర్తి నిరాకరించారు. ఆయన లేఖ ౧౨ అక్టోబర్‌న ఉదయం ౧౦:౩౦ నుంచి సాయంత్రం ౪:౩౦ మధ్య దాఖలుకు ఆహ్వానించి, వీలైనంత త్వరగా విచారణ జరుపుతామని హామీ ఇచ్చింది. పిటిషన్ సాంకేతికంగా సాయంత్రం ౪:౩౭కు దాఖలైంది. అదే అంశాలపై పెండింగ్‌లో ఉన్న పిటిషన్లను ౧౩ అక్టోబర్‌కు జాబితా చేశారు.
  • ఇండియా కూటమి "ప్రజాస్వామ్య పరిరక్షణ కవాతు" కాన్స్టిట్యూషన్ క్లబ్ నుంచి సర్వోన్నత న్యాయస్థానం సమీపం వరకు సాగింది, అక్కడ పోలీసులు ఆపారు. ౨.౫ లక్షల మంది పాల్గొన్నారని కాంగ్రెస్ చెప్పింది. "ఒకే నిరసన" ఉందని, అది ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ జ్ఞానేష్ కుమార్‌ను తొలగించడానికేనని రాహుల్ గాంధీ అన్నారు. సీఈసీ "అప్రూవర్‌గా మారాలి" అని కోరారు. ప్రభుత్వంలోని ౨౦౦ మంది అధికారులు ప్రతిపక్షంతో సంప్రదింపుల్లో ఉన్నారని కూడా ఆయన చెప్పారు.
  • పంజాబ్: ఎస్ఐఆర్ తర్వాత మొత్తం ౧౧౭ శాసనసభ నియోజకవర్గాలకు తుది జాబితాలు ప్రచురితమయ్యాయి. సుమారు ౧౩.౬౦ లక్షల పేర్లు నమోదు కాలేదు (నివాస మార్పు, గైర్హాజరు, మరణం లేదా నకిలీలు). ౨౦౨౬ ఆగస్టు ౧౩ ముసాయిదా జాబితాలో ౧,౯౩,౯౪,౪౩౫ ఓటర్లున్నారు.
  • ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ జ్ఞానేష్ కుమార్‌ను తొలగించాలని, ఈసీఐలో మరింత పారదర్శకత ఉండాలని కోరుతూ కేరళం శాసనసభ తీర్మానం ఆమోదించింది. అధికార యూడీఎఫ్, ప్రతిపక్ష ఎల్‌డీఎఫ్ దీనికి మద్దతిచ్చాయి, బీజేపీ సవరణలు తిరస్కరించబడ్డాయి. ఎస్ఐఆర్‌లోని లోపాలను సరిదిద్దాలని కేంద్రాన్ని, ఈసీఐని కూడా తీర్మానం కోరింది.
  • ఆరోపించిన సంస్థాగత ధోరణి:
  • ౨౦౧౯ సార్వత్రిక ఎన్నికల్లో నమూనా ప్రవర్తనా నియమావళి ఉల్లంఘనలపై అలసత్వ వైఖరి;
  • పంజాబ్ మరియు హరియాణా హైకోర్టు వెల్లడి ఆదేశం తర్వాత, ౨౦౨౪ డిసెంబర్‌లో హడావుడిగా నిబంధన మార్చి, నిర్ణీత పోలింగ్ సమయం ముగిసిన తర్వాతి పోలింగ్ వీడియో దృశ్యాలను ఈసీఐ నిలిపి ఉంచేందుకు అనుమతించడం;
  • ౨౦౨౪లో నేతల నమూనా ప్రవర్తనా నియమావళి ఉల్లంఘనలపై పార్టీలకు నోటీసులు ఇవ్వడం, ప్రధాన ప్రచారకర్తలకు క్లీన్‌చిట్ ఇవ్వడం;
  • జాబితాలపై ప్రతిపక్ష నేత ఫిర్యాదులను తోసిపుచ్చి, ఆయన అఫిడవిట్ దాఖలు చేయాలని లేదా క్షమాపణ చెప్పాలని కోరడం;
  • దాదాపు వంద కోట్ల ఓటర్లపై ౨౦౨౫ జూన్ ఎస్ఐఆర్.
  • ౨౦౨౩ డిసెంబర్ ఎంపిక చట్టం విశ్వసనీయతను దెబ్బతీసిందని కూడా అది ఉటంకిస్తుంది.
  • ఇద్దరు తోటి ఎన్నికల కమిషనర్లు "చట్టవిరుద్ధతలు" ఆరోపించారు: ఫారం ౬ మార్పులు, ఈఆర్ఓలకు ఈసీఐనెట్ యాక్సెస్ నిరాకరణ.
  • ఉత్తరాఖండ్, కర్ణాటక, ఇతర రాష్ట్రాల్లో సామూహిక తొలగింపు దరఖాస్తుల కోసం ఫారం ౭ దుర్వినియోగమైందని ఆరోపణ.
  • పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని అప్పీలేట్ ట్రిబ్యునళ్లకు నేతృత్వం వహిస్తున్న పదకొండు మంది న్యాయమూర్తులు సాంకేతిక వ్యవస్థ తమ పనికి ఆటంకం కలిగించిందని చెప్పారు. చట్టం నిర్దేశించిన విచక్షణను ఈఆర్ఓలు వినియోగించకుండా ఆపిన లోపాలను మహారాష్ట్ర సీఈఓ ఎత్తిచూపారు. గోవాలోని ఈఆర్ఓలు ఇలాంటి ఫిర్యాదులను ఈమెయిల్ చేశారు.
  • ది ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్ ౨౩ సెప్టెంబర్ వెల్లడి తర్వాత, చెల్లుబాటుగా చేర్చబడిన ఓటర్లపై ౧౬ లక్షలకు పైగా అభ్యంతరాలను ఎవరు దాఖలు చేశారన్నది సమాధానం లేని ప్రశ్నగా మిగిలింది.

స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం

  • ఓటర్ల జాబితాల తయారీపై, ఎన్నికల నిర్వహణపై పర్యవేక్షణ, నిర్దేశం, నియంత్రణ అధికారాలను అధికరణ ౩౨౪ ఈసీఐకి కల్పిస్తుంది. పద్దెనిమిదేళ్లు, ఆపై వయసున్న పౌరులకు సార్వజనీన వయోజన ఓటు హక్కును అధికరణ ౩౨౬ ఇస్తుంది.
  • ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, ౧౯౫౦లోని సెక్షన్ ౨౧ జాబితా సవరణను నియంత్రిస్తుంది. ఉప-సెక్షన్ (౨) సాధారణ కాలానుగుణ సవరణ. ఉప-సెక్షన్ (౩) ప్రకారం, ఉప-సెక్షన్ (౨)తో సంబంధం లేకుండా, కారణాలను నమోదు చేసి "తనకు తగినట్లు భావించే విధంగా" ప్రత్యేక సవరణకు ఈసీఐ ఆదేశించవచ్చు. ప్రత్యేక సవరణ పూర్తయ్యే వరకు ప్రస్తుత జాబితా అమలులోనే ఉంటుంది.
  • ఓటర్ల నమోదు నిబంధనలు, ౧౯౬౦ ఫారాలను, ప్రక్రియను నిర్దేశిస్తాయి (ఫారం ౬, ౭, ౮). చట్టంలోని నియమాల రూపకల్పన అధికారం (సెక్షన్ ౨౮) కేంద్ర ప్రభుత్వానికి ఉన్నందున, చట్టబద్ధమైన ఫారాన్ని ఎవరు మార్చవచ్చన్నది ఫారం ౬ వివాదంలో ప్రధానాంశం.
  • విస్తృతంగా చూస్తే, జాబితా "శుద్ధి" (మరణించినవారు, నకిలీలు, అర్హత లేనివారి పేర్ల తొలగింపు), సమ్మిళితత్వం (జాబితాలో ఉండే హక్కు) మధ్య సమతౌల్యం ఇందులోని ప్రశ్న. రాజ్యాంగబద్ధ సంస్థకు అవసరమైన సంస్థాగత విశ్వాసం కూడా ఇందులో ముడిపడి ఉంది.

సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౨ – రాజ్యవ్యవస్థ: రాజ్యాంగబద్ధ/చట్టబద్ధ సంస్థలు (ఈసీఐ); ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం; ఎన్నికల సంస్కరణలు; జీఎస్౨ – పాలన: పారదర్శకత, జవాబుదారీతనం

నేపథ్యం

భారత ఎన్నికల సంఘం (ఈసీఐ)

ప్రత్యేక సమగ్ర సవరణ (ఎస్ఐఆర్)

ఓటర్ల నమోదు నిబంధనలు, ౧౯౬౦ కింద ఫారాలు

అదనపు నేపథ్యం

  • ఏడీఆర్ వర్సెస్ భారత ఎన్నికల సంఘం కేసులో (౨౦౨౫) అధికరణ ౩౨౪, ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, ౧౯౫౦, దాని నిబంధనల ప్రకారం ఎస్ఐఆర్ నిర్వహించే అధికారం ఈసీఐకి ఉందని సర్వోన్నత న్యాయస్థానం తీర్పు చెప్పింది. చట్టబద్ధ లక్ష్యం, మితిమీరని మార్గాలు, అతి తక్కువ నియంత్రణ ఉన్న ఎంపిక అనే దామాషా పరీక్షకు ఎస్ఐఆర్ నిలిచిందని పేర్కొంది.
  • పౌరసత్వానికి సంబంధించిన ప్రశ్నలను ఈసీఐ పరిశీలించవచ్చని, అయితే అది ఎవరి పౌరసత్వ క్లెయిములనూ తొలగించదని, పౌరసత్వ చట్టం కింద సమర్థ అధికారి అధికారాన్ని ముందస్తుగా నిరోధించదని న్యాయస్థానం చెప్పింది.
  • ప్రత్యేక సవరణలను ఎంపిక చేసిన నియోజకవర్గాల్లోనే చేయాలన్న వాదనను న్యాయస్థానం తిరస్కరించింది. బిహార్‌లో సమస్య స్థాయికి రాష్ట్రవ్యాప్త ఎస్ఐఆర్ దామాషాకు తగినదేనని పేర్కొంది. ఒక రాష్ట్రంలో "అనేక" లేదా "అన్ని" నియోజకవర్గాలకు ఎస్ఐఆర్ ఆదేశించే అధికారం ఈసీఐకి ఉండవచ్చని కథనం తెలిపింది.
  • బిహార్ మొదటి దశ గణాంకాలు: ముసాయిదా జాబితా ౨౦౨౫ ఆగస్టు ౧న విడుదలైంది. అందులో ౭.౨౪ కోట్ల ఓటర్లున్నారు. ౨౦౨౫ జూన్ ౨౪న నమోదైన ౭.౯ కోట్ల కంటే ఇది ౬౫ లక్షలకు పైగా తక్కువ.
  • బిహార్‌లో పత్రాల అవసరం పుట్టిన తేదీని బట్టి మారింది: ౧ జూలై ౧౯౮౭ కంటే ముందు పుట్టినవారు తమ సొంత పత్రం ఇవ్వాలి; ౧ జూలై ౧౯౮౭ నుంచి ౨ డిసెంబర్ ౨౦౦౪ మధ్య పుట్టినవారు తమ పత్రంతో పాటు ఒక తల్లిదండ్రుల పత్రం ఇవ్వాలి; ౨ డిసెంబర్ ౨౦౦౪ తర్వాత పుట్టినవారు తమ పత్రంతో పాటు ఇద్దరు తల్లిదండ్రుల పత్రాలు ఇవ్వాలి.
  • ఓటర్ల నమోదు నిబంధనలు, ౧౯౬౦ను కేంద్ర ప్రభుత్వం ఈసీఐతో సంప్రదించి, ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టంలోని సెక్షన్ ౨౮ కింద రూపొందించింది. చట్టబద్ధ ఫారాన్ని ఎవరు సవరించగలరన్న సంపాదకీయ వ్యాసం వాదనకు ఇది బలం ఇస్తుంది.
  • ఓటర్ల నమోదు అధికారి ఉత్తర్వులపై అప్పీళ్లను ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టంలోని సెక్షన్ ౨౪ అందిస్తుంది. క్లాజ్ (ఎ) ప్రకారం మొదటి అప్పీలు జిల్లా మేజిస్ట్రేట్‌కు (లేదా అదనపు జిల్లా మేజిస్ట్రేట్, కార్యనిర్వాహక మేజిస్ట్రేట్, కలెక్టర్ లేదా సమాన హోదా అధికారికి) వెళ్తుంది. క్లాజ్ (బి) ప్రకారం జిల్లా మేజిస్ట్రేట్ ఉత్తర్వుపై రెండో అప్పీలు ప్రధాన ఎన్నికల అధికారికి వెళ్తుంది.

మెయిన్స్ కోణాలు

  • చట్టపరమైన ఆధారం వర్సెస్ ప్రక్రియ. అధికారం స్థిరపడింది: ౨౦౨౬ మేలో సర్వోన్నత న్యాయస్థానం సమర్థించినట్లు అధికరణ ౩౨౪ సెక్షన్ ౨౧(౩)తో కలిపి. ప్రస్తుత ప్రశ్నలు ప్రక్రియకు సంబంధించినవి. ఫారం ౬ ప్రకటన ౧౯౬౦ నిబంధనలను మించిపోయిందని, సెక్షన్ ౨౮ ప్రకారం కేంద్రం మాత్రమే వాటిని సవరించగలదని సంపాదకీయ వ్యాసం వాదిస్తోంది. సవరించిన ఫారం ౬ను ఆమోదించలేదని, దానిని పరిశీలిస్తామని సర్వోన్నత న్యాయస్థానం ఇప్పుడు చెప్పింది.
  • భారం, మినహాయింపు. ౨౦౦౨ మార్గదర్శకాలు భారాన్ని మొదటిసారి దరఖాస్తుదారులపై ఉంచాయి, ప్రస్తుత జాబితాలో పేరున్నందుకు విలువ ఇచ్చాయి. చివరి సమగ్ర జాబితాలో తమను లేదా తల్లిదండ్రులను గుర్తించి చూపాలన్న ప్రస్తుత నిబంధన సాధారణ ఓటర్లపైకి భారాన్ని మారుస్తుందని భావిస్తున్నారు. ౨౦౦౨లోని "ఎస్" గుర్తు, కొత్త చిరునామాలో బదిలీ, సీఈఓ క్లియరింగ్ హౌస్ విధానానికి భిన్నంగా, ప్రస్తుతం "మారిన" ఓటర్లను ముసాయిదా జాబితా నుంచి మినహాయిస్తున్నారు.
  • ధ్రువీకరణ కఠినత. ౨౦౦౨లో పర్యవేక్షకులు ౨౫% ఇళ్లను తనిఖీ చేయాల్సి ఉండగా, బిహార్ నోటిఫికేషన్‌లో కేవలం ౧౦% మాత్రమే. రక్షణలు బలహీనపడ్డాయనే వాదనకు ఈ అంతరాన్ని ఉపయోగిస్తున్నారు. సాఫ్ట్‌వేర్ రూపొందించిన "తార్కిక వ్యత్యాసాలు" (వయసు అంతరాలు, ఒక పూర్వీకుడికి ఆరుకు మించి ఓటర్లు) మానవ విచక్షణను భర్తీ చేశాయి. సాంకేతిక వ్యవస్థ ఈఆర్ఓలను పరిమితం చేస్తోందని అప్పీలేట్ ట్రిబ్యునల్ న్యాయమూర్తులు, మహారాష్ట్ర సీఈఓ చెబుతున్నారు.
  • తొలగింపుల స్థాయి. సుమారు ౧౩.౩ కోట్ల ఓటర్లు తొలగించబడ్డారు, వారిలో ౭౧% "గైర్హాజరు, మారినవారు, ఇతరులు" కింద ఉన్నారు. తప్పుడు ఓటు హక్కు హరణకు అత్యధిక అవకాశం ఉన్నది ఈ వర్గంలోనే, అందుకే ఆడిట్, ఇంటి సందర్శనల ద్వారా తిరిగి నమోదును ప్రతిపాదిస్తున్నారు. పంజాబ్‌లో నమోదు కాని ౧౩.౬౦ లక్షల పేర్లు ఈ ధోరణి కొనసాగుతున్నట్లు చూపుతున్నాయి.
  • అభ్యంతర ఫారాల దుర్వినియోగం. సామూహిక ఫారం ౭ దాఖలు, ౧౬ లక్షలకు పైగా అభ్యంతరాల ప్రశ్న, ౯ అక్టోబర్‌న మాత్రమే తెచ్చిన పరిమితి. సామూహిక అభ్యంతరాలను సంక్షిప్తంగా తిరస్కరించాలన్న ౨౦౦౨ నియమమే కొలమానం.
  • వెనుకతలుపు నుంచి పౌరసత్వమా? ఇది ఎన్ఆర్‌సీ వంటిదేమోనని విమర్శకులు భయపడుతున్నారు. ఓటర్ల జాబితా అర్హత కోసం మాత్రమే పౌరసత్వాన్ని ఈసీఐ పరిశీలించగలదని, పౌరసత్వాన్ని స్వయంగా నిర్ణయించలేదని సర్వోన్నత న్యాయస్థానం (ఏడీఆర్ వర్సెస్ భారత ఎన్నికల సంఘం) అంటోంది.
  • సంస్థాగత విశ్వసనీయత, సమాఖ్య రాజకీయాలు. నమూనా ప్రవర్తనా నియమావళి అమలు, ౨౦౨౩ ఎంపిక చట్టం, ౨౦౨౪ దృశ్యాల నిబంధన, కమిషన్‌లోనే అసమ్మతి అనే సుదీర్ఘ ధోరణిలో ఎస్ఐఆర్‌ను సంపాదకీయ వ్యాసం ఉంచుతోంది. ప్రతిపక్షాలు వీధి నిరసనలు, శాసన తీర్మానాల (కేరళం) వైపు మళ్లాయి, సీఈసీ తొలగింపే లక్ష్యమని రాహుల్ గాంధీ బహిరంగంగా చెప్పారు. కొందరు మాజీ న్యాయమూర్తులు, అధికారులతో సహా మద్దతుదారులు జాబితా పరిశుభ్రతకు ఎస్ఐఆర్ అవసరమని సమర్థిస్తున్నారు. తగిన ప్రక్రియతో సవరణ పూర్తయ్యే వరకు ఎస్ఐఆర్‌కు ముందున్న జాబితాలను అమలులో ఉంచడం వివరణాత్మక కథనం ప్రతిపాదించిన రాజీ మార్గం.
  • ముందుకు సాగే మార్గం. స్వతంత్ర ఆడిట్, వేగవంతమైన తిరిగి నమోదు, ఇంటింటి గణన, అన్ని క్లెయిములు, అభ్యంతరాలు పరిష్కారమైన తర్వాతే తుదిరూపం ఇవ్వడం, ఈసీఐ రికార్డుల పారదర్శకత, సరైన చట్టబద్ధ మార్గంలో నియమాల రూపకల్పన.

సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న

**జీఎస్౨, ౧౫ మార్కులు (౨౫౦ పదాలు):** "ఓటర్ల జాబితాల ప్రత్యేక సమగ్ర సవరణను జాబితా శుద్ధి ప్రక్రియగా సమర్థించారు, కానీ రుజువు భారాన్ని ఓటర్లపైకి మారుస్తోందని విమర్శించారు. ౨౦౦౨-౦౪, ౨౦౨౫-౨౬ ప్రక్రియలను పోల్చి, ఓటు హక్కును కాపాడటానికి అవసరమైన చట్టపరమైన, ప్రక్రియాపరమైన రక్షణలను విమర్శనాత్మకంగా పరిశీలించండి."

సంబంధిత అంశాలు

  • అధికరణ ౩౨౪, ఈసీఐ స్వతంత్రత, సీఈసీ/ఈసీల నియామకంపై ౨౦౨౩ చట్టం
  • పౌరసత్వ చట్టం, ౧౯౫౫, ఎన్ఆర్‌సీ చర్చ
  • ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం ౧౯౫౦ వర్సెస్ ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం ౧౯౫౧ (జాబితాలు వర్సెస్ ఎన్నికల నిర్వహణ, అనర్హత)
  • ఓటు హక్కు: రాజ్యాంగబద్ధ హక్కా, చట్టబద్ధ హక్కా; అధికరణ ౩౨౬
  • ఫారం ౬బి, ఆధార్-ఎపిక్ అనుసంధానం
  • నమూనా ప్రవర్తనా నియమావళి

అంశాలు: GS2రాజనీతి

ఈ నోట్స్‌ను ఎలా రాసి, తనిఖీ చేస్తాం →

13 అక్టోబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో