BrainParrot
राज्यव्यवस्थाGS2

संघराज्य व्यवस्था आणि केंद्र–राज्य संबंध

आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो

या नोटमध्ये
  1. 1. 1. संघराज्यवाद म्हणजे काय (आणि भारताचे प्रारूप)
  2. 2. 2. संविधानाची संघराज्यीय आणि एकात्म वैशिष्ट्ये (तक्ते)
  3. 3. 3. भारतीय संघराज्यवादाचे स्वरूप: वादचर्चा आणि प्रारूपे
  4. 4. 4. विधिविषयक संबंध
  5. 5. 5. प्रशासकीय संबंध
  6. 6. 6. वित्तीय संबंध
  7. 7. 7. केंद्र–राज्य संबंधांतील तणाव आणि प्रवाह
  8. 8. 8. केंद्र–राज्य संबंधांवरील आयोग आणि समित्या (तक्ता)
  9. 9. 9. व्यवहारातील संघराज्यवाद: संघर्ष, स्वायत्ततेच्या मागण्या आणि विशेष तरतुदी
  10. 10. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
  11. 11. झटपट उजळणी
  12. 12. परीक्षेतील नेहमीचे सापळे

1. संघराज्यवाद म्हणजे काय (आणि भारताचे प्रारूप)

1.1 एकात्म आणि संघराज्यीय शासन

राष्ट्रीय शासनाचा प्रादेशिक शासनांशी असलेला संबंध कसा आहे, यावरून शासनांचे वर्गीकरण एकात्म (unitary) किंवा संघराज्यीय (federal) असे केले जाते.

  • एकात्म शासनात सर्व अधिकार राष्ट्रीय शासनाकडे असतात; प्रादेशिक शासने असल्यास ती आपला अधिकार त्याच्याकडूनच प्राप्त करतात आणि राष्ट्रीय शासन त्यांच्यात बदल करू शकते किंवा ती रद्द करू शकते. उदाहरणे: ब्रिटन, फ्रान्स, जपान, चीन, इटली, स्वीडन.
  • संघराज्यीय शासनात अधिकारांची विभागणी संविधानच करते, आणि प्रत्येक स्तर आपापल्या क्षेत्रात स्वतंत्रपणे काम करतो. उदाहरणे: अमेरिका, स्वित्झर्लंड, ऑस्ट्रेलिया, कॅनडा, रशिया, ब्राझील, अर्जेंटिना.

संघराज्यात राष्ट्रीय शासनाला संघीय, केंद्रीय किंवा संघ शासन (Federal, Central or Union government) आणि प्रादेशिक शासनाला राज्य किंवा प्रांतिक शासन म्हणतात. घटक एककांना वेगवेगळी नावे आहेत: राज्ये (अमेरिका), कॅन्टन (स्वित्झर्लंड), प्रांत (कॅनडा), प्रजासत्ताके (रशिया).

संघराज्यीय शासनएकात्म शासन
दुहेरी शासन: राष्ट्रीय आणि प्रादेशिकएकेरी शासन: राष्ट्रीय शासन, जे प्रादेशिक शासने निर्माण करू शकते
लिखित संविधानलिखित (फ्रान्स) किंवा अलिखित (ब्रिटन) असू शकते
दोन स्तरांमध्ये अधिकारांची विभागणीविभागणी नाही; सर्व अधिकार राष्ट्रीय शासनाकडे
संविधानाची सर्वोच्चतासंविधान सर्वोच्च असू शकते (जपान) किंवा नसू शकते (ब्रिटन)
ताठर संविधानताठर (फ्रान्स) किंवा लवचीक (ब्रिटन) असू शकते
स्वतंत्र न्यायव्यवस्थान्यायव्यवस्था स्वतंत्र असू शकते किंवा नसू शकते
द्विगृही कायदेमंडळद्विगृही (ब्रिटन) किंवा एकगृही (चीन)

1.2 संघराज्य आणि संघराज्ये कशी निर्माण होतात

'संघराज्य' (Federation) हा शब्द लॅटिन foedus या शब्दापासून आला आहे; त्याचा अर्थ 'तह' किंवा 'करार'. राज्यमंडळ (confederation) ही सार्वभौम एककांची अधिक सैल आघाडी असते आणि त्यातून बाहेर पडण्याचा अधिकार ती एकके राखून ठेवतात; संघराज्य मात्र एकच, टिकाऊ राज्य निर्माण करते.

निर्मितीची पद्धतकाय घडतेउदाहरण
एकत्रीकरण (Integration) ("एकत्र येऊन बनलेले")स्वतंत्र, लष्करीदृष्ट्या दुर्बल किंवा आर्थिकदृष्ट्या मागास राज्ये प्रबळ संघ निर्माण करण्यासाठी एकत्र येतातअमेरिका
विघटन (Disintegration) ("एकत्र राखून बनलेले")प्रांतांना स्वायत्तता देऊन एकात्म राज्याचे संघराज्यात रूपांतर केले जातेकॅनडा; भारत

अमेरिका (1787; 50 राज्ये, मूळची 13) हे सर्वांत जुने संघराज्य असून आदर्श संघराज्य आहे. कॅनडा (1867) मध्ये 10 प्रांत (मूळचे 4) आहेत.

1.3 भारत: "राज्यांचा संघ"

देशाचा विशाल आकार आणि सामाजिक-सांस्कृतिक विविधता यांमुळे संविधानकर्त्यांनी संघराज्य व्यवस्था निवडली: ती कार्यक्षम शासन सुनिश्चित करते आणि राष्ट्रीय एकता व प्रादेशिक स्वायत्तता यांचा समन्वय साधते.

तरीही 'संघराज्य' (federation) हा शब्द संविधानात कोठेही वापरलेला नाही. अनुच्छेद 1 भारताला 'राज्यांचा संघ' (Union of States) म्हणतो (पाहा संघ आणि त्याचे राज्यक्षेत्र हे प्रकरण). डॉ. बी. आर. आंबेडकर म्हणाले की ही संज्ञा दोन गोष्टी दर्शवते:

  1. अमेरिकन संघराज्याच्या उलट, भारतीय संघराज्य राज्यांच्या करारातून निर्माण झालेले नाही.
  2. राज्यांना फुटून निघण्याचा अधिकार नाही; संघ अविनाशी आहे.

अमेरिकन नव्हे, तर कॅनेडियन प्रारूप. भारत कॅनडाशी पुढील बाबींत साम्य दर्शवतो: त्याची निर्मिती (विघटनाद्वारे), 'संघ' (Union) ही संज्ञा पसंत करणे, आणि त्याची केंद्रीकरणाची प्रवृत्ती (अतिशय प्रबळ केंद्र).

प्रबळ केंद्र का? फाळणीपूर्वी मुस्लीम लीगच्या मागण्या पूर्ण करण्यासाठी प्रदेशांना मोठे अधिकार देणाऱ्या सूत्रावर चर्चा झाली होती. फाळणी निश्चित झाल्यावर नेहरू यांनी असा युक्तिवाद केला की दुर्बल केंद्रीय सत्ता "देशाच्या हितास हानिकारक ठरेल". 500 हून अधिक संस्थानांचे एकत्रीकरण करण्यासाठी आणि नियोजनाद्वारे दारिद्र्य, निरक्षरता व असमानता यांच्याशी लढण्यासाठीही प्रबळ केंद्र आवश्यक होते; राज्ये कल्याणकारी राज्ये बनत गेल्याने "सर्व संविधानांमध्ये कल केंद्राकडे राहिला आहे", असे टी. टी. कृष्णम्माचारी यांनी नमूद केले.

इतर देशांकडून धडे. केवळ स्वरूपामुळे एकतेची हमी मिळत नाही: सोव्हिएत संघ (USSR) 1989 नंतर अंशतः अतिरिक्त केंद्रीकरणामुळे फुटला; चेकोस्लोव्हाकिया, युगोस्लाव्हिया आणि पाकिस्तान यांचीही फाळणी झाली; आणि दुर्बल केंद्र असलेले वेस्ट इंडीज संघराज्य (1958) 1962 मध्ये विसर्जित झाले. संघराज्यवादाच्या रचनेइतकाच त्याचा व्यवहार, म्हणजे विश्वास आणि संयम यांची संस्कृती, महत्त्वाचा असतो.

मूळ कल्पना. संघराज्यवाद प्रादेशिक आणि राष्ट्रीय अशा दोन राज्यव्यवस्थांना सामावून घेतो; प्रत्येक आपापल्या क्षेत्रात स्वायत्त असते; लोक दोन ओळखी बाळगतात (उदाहरणार्थ गुजराती आणि भारतीय). लिखित, सर्वोच्च संविधान हे दोन्ही स्तरांच्या अधिकारांचा स्रोत असते, आणि अधिकारांच्या विभागणीवरील वाद स्वतंत्र न्यायव्यवस्था सोडवते.

परीक्षेसाठी टीप: भारत हे कॅनेडियन धर्तीवर विघटनाद्वारे निर्माण झालेले "एकत्र राखून बनलेले" (holding together) संघराज्य आहे. संविधान "संघराज्य" हा शब्द कधीही वापरत नाही; अनुच्छेद 1 "राज्यांचा संघ" असे म्हणतो.

2. संविधानाची संघराज्यीय आणि एकात्म वैशिष्ट्ये (तक्ते)
3. भारतीय संघराज्यवादाचे स्वरूप: वादचर्चा आणि प्रारूपे
4. विधिविषयक संबंध
5. प्रशासकीय संबंध
6. वित्तीय संबंध
7. केंद्र–राज्य संबंधांतील तणाव आणि प्रवाह
8. केंद्र–राज्य संबंधांवरील आयोग आणि समित्या (तक्ता)
9. व्यवहारातील संघराज्यवाद: संघर्ष, स्वायत्ततेच्या मागण्या आणि विशेष तरतुदी
मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
झटपट उजळणी
परीक्षेतील नेहमीचे सापळे
संपूर्ण नोट, MCQ आणि फ्लॅशकार्ड मिळवा

मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.

मोफत सुरुवात करा