సమాఖ్య వ్యవస్థ మరియు కేంద్ర–రాష్ట్ర సంబంధాలు
ఆధారం: NCERT, ప్రామాణిక పాఠ్యపుస్తకాలు; BrainParrot బృందం సమీక్షించింది. మా నోట్స్ ఎలా తయారవుతాయి
- 1. 1. సమాఖ్య వ్యవస్థ అంటే ఏమిటి (భారత నమూనా)
- 2. 2. రాజ్యాంగంలోని సమాఖ్య మరియు ఏకకేంద్ర లక్షణాలు (పట్టికలు)
- 3. 3. భారత సమాఖ్య వ్యవస్థ స్వభావం: చర్చలు మరియు నమూనాలు
- 4. 4. శాసన సంబంధాలు
- 5. 5. పరిపాలనా సంబంధాలు
- 6. 6. ఆర్థిక సంబంధాలు
- 7. 7. కేంద్ర–రాష్ట్ర సంబంధాల్లో ఉద్రిక్తతలు మరియు ధోరణులు
- 8. 8. కేంద్ర–రాష్ట్ర సంబంధాలపై కమిషన్లు మరియు కమిటీలు (పట్టిక)
- 9. 9. ఆచరణలో సమాఖ్య వ్యవస్థ: ఘర్షణలు, స్వయంప్రతిపత్తి డిమాండ్లు మరియు ప్రత్యేక నిబంధనలు
- 10. మెయిన్స్ కోసం: విశ్లేషణ
- 11. త్వరిత పునశ్చరణ
- 12. సాధారణ పరీక్షా ఉచ్చులు
1. సమాఖ్య వ్యవస్థ అంటే ఏమిటి (భారత నమూనా)
1.1 ఏకకేంద్ర మరియు సమాఖ్య ప్రభుత్వాలు
జాతీయ ప్రభుత్వానికి ప్రాంతీయ ప్రభుత్వాలతో ఉండే సంబంధాన్ని బట్టి ప్రభుత్వాలను ఏకకేంద్ర లేదా సమాఖ్య ప్రభుత్వాలుగా వర్గీకరిస్తారు.
- ఏకకేంద్ర ప్రభుత్వంలో అన్ని అధికారాలు జాతీయ ప్రభుత్వానికే సంక్రమిస్తాయి; ప్రాంతీయ ప్రభుత్వాలు ఉంటే, అవి తమ అధికారాన్ని దాని నుంచే పొందుతాయి, దానిచే మార్చబడవచ్చు లేదా రద్దు చేయబడవచ్చు. ఉదాహరణలు: బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్, జపాన్, చైనా, ఇటలీ, స్వీడన్.
- సమాఖ్య ప్రభుత్వంలో అధికారాలు రాజ్యాంగమే విభజిస్తుంది, ప్రతి స్థాయి తన పరిధిలో స్వతంత్రంగా పనిచేస్తుంది. ఉదాహరణలు: అమెరికా, స్విట్జర్లాండ్, ఆస్ట్రేలియా, కెనడా, రష్యా, బ్రెజిల్, అర్జెంటీనా.
సమాఖ్యలో జాతీయ ప్రభుత్వాన్ని ఫెడరల్, కేంద్ర లేదా యూనియన్ ప్రభుత్వం అని, ప్రాంతీయ ప్రభుత్వాన్ని రాష్ట్ర లేదా ప్రావిన్షియల్ ప్రభుత్వం అని అంటారు. విభాగాలకు వేర్వేరు పేర్లు ఉన్నాయి: రాష్ట్రాలు (అమెరికా), కాంటన్లు (స్విట్జర్లాండ్), ప్రావిన్సులు (కెనడా), రిపబ్లిక్లు (రష్యా).
| సమాఖ్య ప్రభుత్వం | ఏకకేంద్ర ప్రభుత్వం |
|---|---|
| ద్వంద్వ ప్రభుత్వం: జాతీయ మరియు ప్రాంతీయ | ఏక ప్రభుత్వం: జాతీయ ప్రభుత్వం, ఇది ప్రాంతీయ ప్రభుత్వాలను ఏర్పాటు చేయవచ్చు |
| లిఖిత రాజ్యాంగం | లిఖితం (ఫ్రాన్స్) లేదా అలిఖితం (బ్రిటన్) కావచ్చు |
| రెండు స్థాయిల మధ్య అధికారాల విభజన | విభజన ఉండదు; అన్ని అధికారాలు జాతీయ ప్రభుత్వం వద్దే |
| రాజ్యాంగ ఆధిక్యత | రాజ్యాంగం సర్వోన్నతం (జపాన్) కావచ్చు, కాకపోవచ్చు (బ్రిటన్) |
| దృఢ రాజ్యాంగం | దృఢం (ఫ్రాన్స్) లేదా సరళం (బ్రిటన్) కావచ్చు |
| స్వతంత్ర న్యాయవ్యవస్థ | న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రం కావచ్చు, కాకపోవచ్చు |
| ద్విసభా శాసన వ్యవస్థ | ద్విసభ (బ్రిటన్) లేదా ఏకసభ (చైనా) |
1.2 సమాఖ్య మరియు సమాఖ్యలు ఏర్పడే విధానం
'ఫెడరేషన్' (సమాఖ్య) అనే పదం లాటిన్ పదం ఫోడస్ (foedus) నుంచి వచ్చింది, దీని అర్థం 'సంధి' లేదా 'ఒప్పందం'. సమాఖ్య కూటమి (confederation) అనేది వైదొలగే హక్కును నిలుపుకునే సార్వభౌమ విభాగాల సడలిన కూటమి; సమాఖ్య ఏకైక, శాశ్వత రాజ్యాన్ని సృష్టిస్తుంది.
| ఏర్పడే విధానం | ఏమి జరుగుతుంది | ఉదాహరణ |
|---|---|---|
| సమైక్యత ("కలిసి రావడం") | స్వతంత్ర, సైనికంగా బలహీనమైన లేదా ఆర్థికంగా వెనుకబడిన రాజ్యాలు కలిసి వచ్చి బలమైన యూనియన్ను ఏర్పరుస్తాయి | అమెరికా |
| విభజన ("కలిపి ఉంచడం") | ప్రావిన్సులకు స్వయంప్రతిపత్తి ఇవ్వడం ద్వారా ఏకకేంద్ర రాజ్యాన్ని సమాఖ్యగా మారుస్తారు | కెనడా; భారతదేశం |
అమెరికా (1787; 50 రాష్ట్రాలు, మొదట 13) అత్యంత పురాతన సమాఖ్య, ఆదర్శ సమాఖ్య కూడా. కెనడాలో (1867) 10 ప్రావిన్సులు (మొదట 4) ఉన్నాయి.
1.3 భారతదేశం: "రాష్ట్రాల యూనియన్"
దేశ విశాల పరిమాణం, సామాజిక-సాంస్కృతిక వైవిధ్యం కారణంగా రాజ్యాంగ నిర్మాతలు సమాఖ్య వ్యవస్థను ఎంచుకున్నారు: ఇది సమర్థ పరిపాలనను నిర్ధారిస్తుంది, జాతీయ ఐక్యతను ప్రాంతీయ స్వయంప్రతిపత్తితో సమన్వయం చేస్తుంది.
అయినా 'సమాఖ్య' (federation) అనే పదం రాజ్యాంగంలో ఎక్కడా వాడలేదు. అధికరణ 1 భారతదేశాన్ని 'రాష్ట్రాల యూనియన్' (Union of States) అని పేర్కొంటుంది (యూనియన్ మరియు దాని భూభాగం టాపిక్ చూడండి). ఈ పదం రెండు విషయాలను సూచిస్తుందని డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేడ్కర్ అన్నారు:
- అమెరికా సమాఖ్యకు భిన్నంగా, భారత సమాఖ్య రాష్ట్రాల మధ్య ఒప్పందం ద్వారా ఏర్పడలేదు.
- రాష్ట్రాలకు విడిపోయే హక్కు లేదు; యూనియన్ నాశనం చేయలేనిది.
అమెరికా నమూనా కాదు, కెనడా నమూనా. భారతదేశం తన ఏర్పాటులో (విభజన ద్వారా), 'యూనియన్' అనే పదాన్ని ఇష్టపడటంలో, తన కేంద్రీకరణ ధోరణిలో (చాలా బలమైన కేంద్రం) కెనడాను పోలి ఉంది.
బలమైన కేంద్రం ఎందుకు? దేశ విభజనకు ముందు, ముస్లిం లీగ్ డిమాండ్లను తీర్చేందుకు ప్రాంతాలకు విస్తృత అధికారాలు ఇచ్చే సూత్రంపై చర్చ జరిగింది. దేశ విభజన ఖరారైన తర్వాత, బలహీనమైన కేంద్ర అధికారం "దేశ ప్రయోజనాలకు హానికరం" అని నెహ్రూ వాదించారు. 500కు పైగా సంస్థానాలను విలీనం చేయడానికి, ప్రణాళిక ద్వారా పేదరికం, నిరక్షరాస్యత, అసమానతలపై పోరాడటానికి కూడా బలమైన కేంద్రం అవసరమైంది; రాష్ట్రాలు సంక్షేమ రాజ్యాలుగా మారుతున్న కొద్దీ "అన్ని రాజ్యాంగాల్లో ధోరణి కేంద్రం వైపే ఉంది" అని టి.టి. కృష్ణమాచారి పేర్కొన్నారు.
ఇతర దేశాల గుణపాఠాలు. రూపం ఒక్కటే ఐక్యతకు హామీ ఇవ్వదు: సోవియట్ యూనియన్ 1989 తర్వాత పాక్షికంగా అతి కేంద్రీకరణ వల్ల విచ్ఛిన్నమైంది; చెకోస్లొవేకియా, యుగోస్లావియా, పాకిస్తాన్ కూడా చీలిపోయాయి; బలహీన కేంద్రం గల వెస్ట్ ఇండీస్ సమాఖ్య (1958) 1962లో రద్దయింది. సమాఖ్య రూపకల్పన ఎంత ముఖ్యమో, దాని ఆచరణ, అంటే విశ్వాసం మరియు సంయమనం గల సంస్కృతి కూడా అంతే ముఖ్యం.
మూల భావన. సమాఖ్య వ్యవస్థ ప్రాంతీయ, జాతీయ అనే రెండు రాజకీయ వ్యవస్థలకు చోటు కల్పిస్తుంది, ప్రతిదీ తన పరిధిలో స్వయంప్రతిపత్తి కలిగి ఉంటుంది; ప్రజలు రెండు గుర్తింపులను కలిగి ఉంటారు (ఉదాహరణకు గుజరాతీ మరియు భారతీయుడు). లిఖిత, సర్వోన్నత రాజ్యాంగం రెండు స్థాయిల అధికారానికీ మూలం, స్వతంత్ర న్యాయవ్యవస్థ అధికారాల విభజనపై వివాదాలను పరిష్కరిస్తుంది.
పరీక్ష సూచన: భారతదేశం కెనడా తరహాలో విభజన ద్వారా ఏర్పడిన "కలిపి ఉంచే" (holding together) సమాఖ్య. రాజ్యాంగం "సమాఖ్య" అనే పదాన్ని ఎక్కడా వాడలేదు; అధికరణ 1 "రాష్ట్రాల యూనియన్" అని చెబుతుంది.
ఉచితంగా సైన్ అప్ చేసి ఈ నోట్లోని ప్రతి విభాగం చదవండి, అంశానికి సంబంధించిన MCQలతో సాధన చేయండి, ఫ్లాష్కార్డులతో పునశ్చరణ చేయండి.
ఉచితంగా మొదలుపెట్టండి