प्राचीन साहित्य आणि भाषा: विषयवार उजळणी
इ.स. 1200 च्या आधी भारताचे साहित्य मौखिक रीतीने गायिलेल्या वैदिक सूक्तांपासून दरबारी कवींची संस्कृत, उपदेशकांची आणि राजाज्ञांची प्राकृत, संगम कवींची तमिळ आणि कन्नड व तेलुगूतील पहिले अभिजात ग्रंथ यांपर्यंत पोहोचले. हा विषय या सर्व धाग्यांना एकत्र आणतो: कोणत्या भाषा आणि लिपी, कोणी आणि कशासाठी वापरल्या, तसेच लेखक आणि ग्रंथ यांचे मुख्य तक्ते; तपशील कालखंडानुसारच्या विषयांत आहे.
आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो
- 1. 1. प्राचीन भारतातील भाषा
- 2. 2. लिपी: ब्राह्मीपासून प्रादेशिक वर्णमालांपर्यंत
- 3. 3. अभिजात संस्कृत साहित्य: प्रकार
- 4. 4. मुख्य तक्ता: संस्कृत आणि प्राकृत लेखक (सुमारे इ.स. 1200 पर्यंत)
- 5. 5. साहित्यातील इतिहास: चरिते आणि इतिवृत्ते
- 6. 6. ज्ञान-ग्रंथ: व्याकरण, शब्दकोश, विधिशास्त्र, राज्यशास्त्र आणि विज्ञान
- 7. 7. बौद्ध आणि जैन यांचे पाली, प्राकृत आणि संस्कृत साहित्य
- 8. 8. तमिळ आणि दक्षिणेकडील भाषा
- 9. 9. अभिजात भाषा: जुन्या भाषा, नवा दर्जा
- 10. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
- 11. झटपट उजळणी
- 12. परीक्षेतील सामान्य सापळे
1. प्राचीन भारतातील भाषा
1.1 भाषाकुळे
| कुळ | प्राचीन आणि आरंभिक मध्ययुगीन सदस्य | आज |
|---|---|---|
| इंडो-युरोपीय (इंडो-आर्य शाखा) | वैदिक आणि अभिजात संस्कृत; प्राकृत भाषा (पाली, अर्धमागधी, शौरसेनी, महाराष्ट्री आणि इतर); अपभ्रंश | उत्तर, पश्चिम आणि पूर्वेकडील बहुतांश भाषा (हिंदी, बंगाली, मराठी, गुजराती, ओडिया, आसामी आणि इतर) |
| द्रविड | तमिळ (सर्वांत जुने साहित्य), नंतर कन्नड, तेलुगू, मल्याळम | चार प्रमुख दक्षिणी भाषा, तसेच आणखी काही लहान भाषा |
| ऑस्ट्रो-आशियाई | प्राचीन लिखित नोंद अल्प | झारखंड आणि मध्य भारताचे काही भाग |
| तिबेटो-बर्मी | प्राचीन लिखित नोंद अल्प | ईशान्य भाग |
द्रविड भाषा संयोगशील (agglutinative) आहेत (प्रत्यय मूळ शब्दाला जोडले जातात आणि रूपात फारसा बदल होत नाही); इंडो-आर्य भाषा रूपविकारी (inflected) आहेत (वाक्यातील भूमिकेनुसार शब्दाचा शेवट बदलतो). दोन्ही कुळांनी एकमेकांकडून मोठ्या प्रमाणावर उसने घेतले. हडप्पा भाषा अज्ञात आहे, कारण लिपीचा उलगडा झालेला नाही.
1.2 संस्कृत: वैदिक आणि अभिजात
- वैदिक संस्कृत ही ऋग्वेदाची (सुमारे इ.स.पू. 1500–1000) आणि नंतरच्या वैदिक ग्रंथांची भाषा आहे; तिची रूपे जुनी आहेत आणि तीत स्वराघात आहेत; ती मौखिक रीतीने पुढे दिली गेली आणि शतकांनंतरच लिहून काढली गेली (वैदिक व उत्तरकालीन साहित्य विषय).
- अभिजात संस्कृत म्हणजे पाणिनीच्या अष्टाध्यायीने (सुमारे इ.स.पू. 6वे–4थे शतक, काळ वादग्रस्त) निश्चित केलेली भाषा. महाकाव्ये वेदांपेक्षा सोपी संस्कृत वापरतात.
- अभिलेखांत प्रवेश. सर्वांत जुने अभिलेख प्राकृतात आहेत. रुद्रदामनाचा जुनागढ अभिलेख (सुमारे इ.स. 150) हा शुद्ध संस्कृतातील पहिला दीर्घ अभिलेख आहे आणि काव्य शैलीचा सर्वांत जुना नमुना आहे. गुप्तांच्या काळात संस्कृत ही दरबारी भाषा होती आणि त्यांच्या सर्व अभिलेखांत वापरली गेली.
- अलंकृत शैली, जी गुप्तकालीन काव्यात आधीच दिसते, अंदाजे 7व्या शतकापासून अधिक जड होत गेली; बाणाचे गद्य हे तिचे सर्वांत प्रसिद्ध उदाहरण आहे. बौद्ध आणि जैन लोकही संस्कृतात लिहू लागले (विभाग 7).
1.3 प्राकृत: लोकांच्या भाषा
प्राकृत (“नैसर्गिक”, “सामान्य”) ही सामान्य लोक बोलत असलेल्या मध्य इंडो-आर्य भाषांसाठीची समावेशक संज्ञा आहे; बुद्ध आणि महावीर यांनी त्यांतून उपदेश केला.
| प्राकृत | कुठे आणि केव्हा | साहित्य आणि वापर |
|---|---|---|
| पाली | मगधाशी संबंधित; थेरवाद धर्मग्रंथसंग्रहाची भाषा | तिपिटक, जातक, मिलिंदपन्हो, दीपवंस आणि महावंस; श्रीलंका आणि आग्नेय आशियातील थेरवाद बौद्ध धर्माची धार्मिक भाषा |
| अर्धमागधी | अवध आणि बुंदेलखंड | महावीरांच्या उपदेशाची आणि जैन आगमांची (श्वेतांबर धर्मग्रंथसंग्रह) भाषा |
| शौरसेनी | मथुरा (शूरसेन) परिसरात | नाटकात मोठ्या प्रमाणावर वापरली जाई (राजशेखराचे कर्पूरमंजरी); दिगंबर जैन ग्रंथ |
| महाराष्ट्री | दख्खन आणि पश्चिम भारत | गीतकाव्याची प्राकृत भाषा: हालाची गाथासप्तशती (सातवाहन राजा हाल) |
| पैशाची | प्रदेश अनिश्चित | गुणाढ्याची बृहत्कथा, जी आता लुप्त झाली आहे |
मागधी ही मगधाची (बिहार) बोली होती, आणि गांधारी ही वायव्येची बोली होती आणि ती खरोष्ठीत लिहिली जाई. अशोकाच्या राजाज्ञा, खारवेलाचा हाथीगुंफा अभिलेख आणि नाशिक व नाणेघाट येथील सातवाहनांच्या नोंदी प्राकृतात आहेत; सातवाहनांनी ती आपली राजभाषा म्हणून वापरली.
1.4 अपभ्रंश आणि प्रादेशिक भाषांचा उदय
अपभ्रंश (व्याकरणकारांनी दिलेले नाव, ज्याचा अर्थ “च्युत”) ही प्राकृतांतून वाढलेली नंतरची लोकभाषा होती, आधुनिक भाषांचा दुवा. जैन लेखकांनी तिच्या सर्वांत जुन्या महत्त्वाच्या रचना आणि पहिले व्याकरण रचले; हेमचंद्र (12वे शतक, गुजरात) याने संस्कृत आणि अपभ्रंश या दोन्ही भाषांत लेखन केले.
अंदाजे 7व्या शतकापासून पूर्व भारतातील बौद्ध लेखनात बंगाली, आसामी, मैथिली, ओडिया आणि हिंदी यांची सुरुवात दिसते, आणि पश्चिम भारतातील जैन ग्रंथांत गुजराती आणि राजस्थानी यांची. इतिहासकार याचा संबंध गुप्तांनंतर मोठी साम्राज्ये विखुरण्याशी जोडतात.
1.5 द्रविड भाषा
| भाषा | सर्वांत जुने लेखन | पहिले साहित्य |
|---|---|---|
| तमिळ | मदुराईच्या परिसरातील तमिळ-ब्राह्मी गुहा अभिलेख, बहुतांशी इ.स.पू. दुसऱ्या–पहिल्या शतकातील (सर्वांत जुन्या तारखा वादग्रस्त; साधने विषयातील कीलाडी पाहा), ज्यांत तमिळमध्ये प्राकृत शब्द मिसळलेले आहेत | संगम काव्ये (सुमारे इ.स.पू. तिसरे शतक – इ.स. तिसरे शतक; संकलन सुमारे इ.स. 300–600); तोल्काप्पियर यांचे तोल्काप्पियम, आज उपलब्ध असलेले सर्वांत जुने तमिळ व्याकरण |
| कन्नड | हल्मिडी अभिलेख (सुमारे इ.स. 450, हसन जिल्हा, कर्नाटक), सर्वांत जुना ज्ञात कन्नड अभिलेख, ज्यात कदंब राजा काकुस्थवर्मन याचे नाव आहे | कविराजमार्ग (9वे शतक) आणि “तीन रत्ने” (विभाग 8.3) |
| तेलुगू | कलमल्ला आणि एर्रगुडिपाडु (कडप्पा प्रदेश, आंध्र प्रदेश) येथील रेनाटी चोलांचे अभिलेख, सुमारे इ.स. 575 | नन्नय्याचे आंध्र महाभारतम्, 11वे शतक (विभाग 8.4) |
| मल्याळम | चारांपैकी सर्वांत तरुण; ती संस्कृतातून शब्द उसने घेत असताना केरळने तिच्यासाठी ग्रंथ (Grantha) लिपी स्वीकारली | बहुतांशी इ.स. 1200 नंतर (मध्ययुगीन इतिहास या विषयाशी संबंधित) |
मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.
मोफत सुरुवात करा