भारतातील कामगारांना कामावरून कमी करण्याच्या (छाटणीच्या) प्रसंगी कोणते संरक्षण मिळते?
प्रकाशित:
स्रोत: द हिंदू, 20 नोव्हेंबर, 2026
सारांश
- भारताच्या चार कामगार संहितांना २१ नोव्हेंबर रोजी एक वर्ष पूर्ण होत असताना, कामावरून कमी केलेल्या कामगाराला प्रत्यक्षात कोणते संरक्षण मिळते, यावर दोन तज्ज्ञांनी चर्चा केली.
- हे तज्ज्ञ आहेत के.आर. श्याम सुंदर (झेविअर स्कूल ऑफ मॅनेजमेंट, जमशेदपूर येथील माजी मानवी संसाधन व्यवस्थापन प्राध्यापक) आणि राहुल चारखा (इकॉनॉमिक लॉज प्रॅक्टिसचे भागीदार). निवेदिता वरदराजन यांनी संचालन केले.
- कामावरून कमी करण्याच्या वाढत्या घटना हे या चर्चेचे निमित्त आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वाढता वापर आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या पायाभूत सुविधांमध्ये कंपन्यांची मोठी गुंतवणूक यामुळे नोकरीच्या सुरक्षिततेबाबतची भीती वाढली आहे.
- चर्चेत सेवा-समाप्ती भरपाई (सेव्हरन्स पे) आणि तिच्यावरील कर, एकरकमी भरपाईची पुरेशी असण्याची बाब आणि परदेशातील बेरोजगारी विमा प्रारूपे यांचा समावेश आहे. तसेच गिग, प्लॅटफॉर्म आणि असंघटित कामगारांची सामाजिक सुरक्षा आणि नव्या संहितांनी काय बदलले, याचाही विचार केला आहे.
प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
- चार कामगार संहिता २१ नोव्हेंबर २०२५ पासून लागू, २९ कायदे त्यांत समाविष्ट: वेतन संहिता, २०१९; औद्योगिक संबंध संहिता, २०२०; सामाजिक सुरक्षा संहिता, २०२०; व्यावसायिक सुरक्षा, आरोग्य आणि कार्यस्थिती संहिता, २०२०.
- (लेखानुसार) औद्योगिक संबंध संहिता कामगार न्यायालयांच्या जागी औद्योगिक न्यायाधिकरणे आणते. संहितेत सामोपचार अधिकारी आणि औद्योगिक न्यायाधिकरणांची तरतूद आहे.
- छाटणी भरपाई: सेवेच्या प्रत्येक पूर्ण वर्षासाठी १५ दिवसांचे सरासरी वेतन.
- कामगार पुनर्कौशल्य निधी: नियोक्ता ४५ दिवसांत प्रत्येक छाटणी झालेल्या कामगारामागे शेवटच्या वेतनाचे १५ दिवस देतो.
- लेऑफ/छाटणी/आस्थापना बंद करण्यासाठी सरकारच्या पूर्वपरवानगीची मर्यादा ३०० कामगार (पूर्वी १००).
- गिग/प्लॅटफॉर्म कामगारांची व्याख्या प्रथमच सामाजिक सुरक्षा संहिता, २०२० मध्ये करण्यात आली. अॅग्रिगेटर कंपन्या उलाढालीच्या १–२% योगदान देतात, जे दिलेल्या रकमेच्या ५% पर्यंत मर्यादित असते.
- ई-श्रम पोर्टल: २६ ऑगस्ट २०२१ रोजी सुरू; असंघटित कामगारांचा राष्ट्रीय डेटाबेस.
- कर्मचारी राज्य विमा (ईएसआय) ही कामगार आणि त्यांच्या कुटुंबांसाठीची सामाजिक विमा योजना आहे (लेखात उल्लेख). श्रम हा समवर्ती सूचीतील विषय आहे.
- राखीव वेतन (लेखातील व्याख्या): ज्या वेतनाखाली कामगार आपले श्रम विकणार नाही ते वेतन.
- (लेखानुसार) कामगार संहितांना २१ नोव्हेंबर २०२६ रोजी एक वर्ष पूर्ण होणार होते.
आकडेवारी आणि तपशील
- सेवा-समाप्ती भरपाई कायद्याने फक्त काही क्षेत्रांसाठीच बंधनकारक आहे आणि इतरत्र ती रूढीनुसार दिली जाते. लेखानुसार हे नियम फक्त तीन उद्योगांना लागू होतात: कोळसा खाणकाम, मळे (प्लांटेशन) आणि उत्पादन. त्यामुळे सेवा क्षेत्रातील कामगार, माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्रातील कामगार आणि असंघटित कामगार बाहेर राहतात.
- माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्रात गेल्या पाच वर्षांत सर्वांत वाईट प्रकारची कामगार कपात झाली, आणि त्यात योग्य कायदेशीर प्रक्रिया पाळली गेली नाही, असे वर्णन केले आहे.
- कर आकारणी (चारखा):
- सेवा-समाप्ती भरपाईचा साधारण एक-तृतीयांश भाग कर म्हणून जातो.
- सेवा-समाप्ती भरपाईला "वेतनाऐवजी नफा" मानले जाते, म्हणजे वेतन.
- एका विशिष्ट तरतुदीमुळे सेवा-समाप्ती पॅकेजातील वेतनेतर भागावरही "इतर स्रोतांपासून मिळणारे उत्पन्न" म्हणून कर लागतो.
- सरकारचे मत असे की ते आगाऊ मिळालेले वेतन आहे, म्हणून करपात्र आहे.
- रोजगार समाप्तीच्या पत्रात अनेक घटक असतात. दीर्घकाळ कर फक्त वेतन घटकावर लागत होता, जो पॅकेजचा लहान भाग असतो.
- उद्धृत केलेली परदेशी बेरोजगारी विमा प्रारूपे:
- जर्मनी: उत्पन्नाशी निगडित विमा, ज्यात देयके पूर्वीच्या उत्पन्नाची टक्केवारी असतात.
- अमेरिका: वेतन करातून निधी उभारला जातो; दाव्यांचा इतिहास आणि वेतनातील बदल यांवर आधारित नियोक्ता अनुभव मानांकन असते; तसेच संघराज्य-राज्य निधी मिश्रण असून त्याची स्वतःची प्रशासकीय आव्हाने आहेत.
- ब्रिटन आणि सिंगापूर: इतर योजना.
- श्रीलंका आणि अनेक युरोपीय देशांमध्ये सेवा-समाप्ती भरपाईचे नियम अधिक कठोर असल्याचे सांगितले आहे.
- लेखानुसार भारतातील ईएसआय रुग्णालये लाभार्थ्यांच्या संख्येच्या तुलनेत अपुरी आहेत. नोकरशाही, शासन आणि दूरदृष्टी यांतील "गंभीर नुकसान" असे लेखात याचे वर्णन केले आहे.
- नव्या संहितांमध्ये गिग/प्लॅटफॉर्म आणि असंघटित कामगारांचा उल्लेख आहे, आणि काही राज्य सरकारे त्यांच्यासाठी कायदे तयार करत आहेत.
- प्रस्तावित ऐच्छिक (ऑप्ट-इन) हप्ता: गिग कामगार उत्पन्नाच्या हानीविरुद्ध छोटा हप्ता भरतात, ज्याच्या बरोबरीने अॅग्रिगेटर आणि ग्राहक योगदान देतात.
- औद्योगिक संबंध संहितेने अनेक निर्णायक प्राधिकरणे एकत्र केली आणि कामगार न्यायालये काढून टाकली, असे म्हटले जाते. न्यायाधिकरणातील रिक्त पदे वेळेवर भरली जातात का आणि पीठासीन अधिकारी कार्यक्षम आहेत का, असा प्रश्न लेख उपस्थित करतो.
- लेखानुसार, युरोपच्या विपरीत, भारतात एका कामगाराची कपातसुद्धा संपूर्ण यंत्रणा कार्यान्वित करू शकते.
- पूरक युक्तिवाद: पारंपरिक एकत्र कुटुंब हा आधार होता, आणि भारतात बेरोजगारी साहाय्याची कोणतीही व्यवस्था नाही.
- श्याम सुंदर यांच्या मते, भविष्यातील श्रमबाजार प्रशासन श्रम किंवा वाणिज्य मंत्रालयांपेक्षा कौशल्य मंत्रालयाकडे अधिक असेल. ते पुढे म्हणतात की पायाभूत व्यवस्थेच्या अंमलबजावणीत "आपण मोठ्या प्रमाणात अपयशी ठरलो आहोत".
स्थिर–गतिशील दुवा
- लेऑफ आणि छाटणी (स्थिर भाग):
- भारतीय कायद्यात शिक्षा सोडून इतर कारणांसाठी सेवा समाप्त करण्याला "छाटणी" (रिट्रेंचमेंट) म्हणतात.
- "लेऑफ" म्हणजे नियोक्ता तात्पुरता काम उपलब्ध करून देऊ शकत नसणे.
- लेखात नमूद केले आहे की "लेऑफ" हा अमेरिकी शब्द आहे. भारतात कामगाराचा अनुभव (कलंक, गुप्तता, परिसरात प्रवेशबंदी) हा पाश्चिमात्य "गुलाबी चिठ्ठी, देणी चुकती करा आणि निघा" या पद्धतीपेक्षा वेगळा आहे.
- समवर्ती सूचीतील श्रम: श्रम हा विषय समवर्ती सूचीत येतो, त्यामुळे केंद्र आणि राज्ये या दोघांनाही नियम तयार करावे लागतात आणि त्यांचा मेळ घालावा लागतो. संहितांच्या असमान अंमलबजावणीच्या दृष्टीने हे महत्त्वाचे आहे.
- संवैधानिक आधार (पाठ्यपुस्तकीय): कामाचा हक्क आणि निर्वाहक्षम वेतन यांबाबतची मार्गदर्शक तत्त्वे (अनुच्छेद ४१, ४३) आणि अनुच्छेद २१ (प्रतिष्ठा) हे कामगार कल्याणाचा पाया आहेत. बेरोजगारी साहाय्य ही मार्गदर्शक तत्त्वांमधील आकांक्षा आहे, अंमलबजावणीयोग्य हक्क नाही.
- चर्चेतील दोन धोरणात्मक तत्त्वज्ञाने:
- कंपन्यांसाठी लवचिकता ("व्यवसाय सुलभता").
- कामगारांसाठी उत्पन्न सुरक्षा (सेवा-समाप्ती भरपाई, बेरोजगारी विमा, सामाजिक सुरक्षा).
- श्याम सुंदर यांच्या मते, सुधारणांनी दुसऱ्यापेक्षा पहिल्याची अधिक पूर्तता केली.
अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – अर्थव्यवस्था: रोजगार, कामगार सुधारणा, सर्वसमावेशक वृद्धी | जीएस२ – शासन/सामाजिक न्याय: दुर्बल घटकांसाठी कल्याणकारी योजना, सामाजिक सुरक्षा | जीएस२ – राज्यशास्त्र: समवर्ती सूचीतील विषय, निर्णायक संस्था आणि अर्ध-न्यायिक मंच
पार्श्वभूमी
चार कामगार संहिता
औद्योगिक संबंध संहिता, २०२० – छाटणीविषयक तरतुदी
सामाजिक सुरक्षा संहिता, २०२० (गिग/प्लॅटफॉर्म/असंघटित कामगार)
कर्मचारी राज्य विमा (ईएसआय)
अधिक संदर्भ
- औद्योगिक संबंध संहिता निश्चित मुदतीचा रोजगार आणते, ज्यात लाभ कायम कामगारांच्या बरोबरीचे असतात. निश्चित मुदतीच्या कर्मचाऱ्यांसाठी उपदान (ग्रॅच्युइटी) पात्रता पाच वर्षांवरून एक वर्षावर आणली आहे. कामगाराकडे कोणत्या प्रकारचा करार आहे, या लेखातील प्रश्नाशी हे संबंधित आहे.
- कामगार संहितांमधील "वेतन" ची एकसमान व्याख्या, ज्यात वगळायच्या घटकांवर ५०% ची कमाल मर्यादा आहे (पीआयबी स्पष्टीकरणात ही बाब औद्योगिक संबंध संहितेखाली ठेवली आहे), यामुळे छाटणी भरपाई, उपदान आणि सामाजिक सुरक्षा योगदान यांची गणना मोठ्या वेतन आधारावर होते.
- पीआयबी वर्षअखेर आढाव्यात (३० डिसेंबर २०२५) ३१.४२ कोटी कामगार नोंदणी आणि १४ अॅग्रिगेटर सहभागी झालेले प्लॅटफॉर्म कामगार मॉड्यूल नोंदवले गेले. डेटाबेस उभारण्यात ई-श्रमची भूमिका असल्याच्या लेखातील मुद्द्याशी हे संबंधित आहे.
- सामाजिक सुरक्षा संहिता भारतीय श्रम कायद्यात प्रथमच "गिग काम", "प्लॅटफॉर्म काम" आणि "अॅग्रिगेटर" यांची व्याख्या करते.
मेन्सचे पैलू
- कायदा आणि व्याप्ती यांतील तफावत: कायद्याने बंधनकारक सेवा-समाप्ती भरपाई फक्त तीन उद्योगांना (कोळसा, मळे, उत्पादन) लागू आहे, त्यामुळे माहिती तंत्रज्ञान/सेवा क्षेत्र आणि असंघटित कामगार बाहेर राहतात. पाच वर्षांत माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्रातील कपातीत योग्य कायदेशीर प्रक्रिया टाळल्याचा आरोप आहे. त्यामुळे कृत्रिम बुद्धिमत्तेशी निगडित छाटणीला सामोरे जाणाऱ्या कामगारवर्गाच्या तुलनेत संहितांची व्याप्ती कमी पडते.
- नियोक्त्यांची प्रथा आणि सर्वोत्तम प्रथा: बहुतेक नियोक्ते एकदाच पैसे देऊन प्रकरण बंद करणे पसंत करतात. समुपदेशन, कायदेशीर मदत, पुनर्प्रशिक्षण, प्रशस्तिपत्रे आणि रोजगार केंद्रात नोंदणी या प्रगतिशील प्रथा आहेत. कामगार पुनर्कौशल्य निधी (१५ दिवसांचे वेतन) हे या दिशेने टाकलेले वैधानिक पाऊल आहे.
- निर्णय देण्याची क्षमता: कामगार न्यायालयांच्या जागी औद्योगिक न्यायाधिकरणे आणणे हे कार्यक्षमतेच्या कारणाने समर्थनीय ठरवले जाते. रिक्त पदे भरली जातात का आणि पीठासीन अधिकारी सक्षम आहेत का, असा प्रश्न लेख विचारतो; म्हणजे रचनेपेक्षा संस्थात्मक क्षमता अधिक महत्त्वाची आहे.
- सेवा-समाप्ती भरपाईवरील कर: सरकार तिला आगाऊ वेतन मानते (वेतनाऐवजी नफा, नंतर इतर स्रोतांपासून मिळणारे उत्पन्न). आरोग्य विम्याचे नुकसान आणि गमावलेले उत्पन्न यांची झळ कमी करण्यासाठी असलेल्या रकमेवर सुमारे एक-तृतीयांश कपात होते, असे टीकाकार म्हणतात.
- बेरोजगारी विमा प्रारूपे: जर्मनी (उत्पन्नाशी निगडित), अमेरिका (अनुभव मानांकनासह वेतन कर, संघराज्य-राज्य) आणि ब्रिटन/सिंगापूर. भारतात बेरोजगारी साहाय्याची कोणतीही व्यवस्था नाही आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या एकत्र कुटुंबावर अवलंबून राहिले गेले आहे. दुर्बल कामगारांसाठी करातून निधी उभारलेले साहाय्य किंवा विमा प्रारूप हे पर्याय आहेत; शहरी निकष ग्रामीण रोजगार योजनांपेक्षा वेगळे आहेत.
- गिग आणि असंघटित कामगारांसाठी सामाजिक सुरक्षा:
- कायदेशीर मान्यता अस्तित्वात आहे आणि ई-श्रम डेटाबेस पुरवते.
- चारखा यांनी विद्यमान विम्याचा विस्तार करणे, किंवा अॅग्रिगेटर आणि ग्राहक यांच्या बरोबरीच्या योगदानासह ऐच्छिक हप्ता, असे सुचवले आहे.
- श्याम सुंदर यांचे द्विस्तरीय दृष्टिकोनाचे म्हणणे आहे: कामगारांना पारंपरिक सुरक्षा जाळ्यात आणणे आणि नागरिक–यंत्रणा समन्वय उभारणे.
- सेवा पोहोचवण्याची क्षमता (ईएसआय रुग्णालये) मागे पडली आहे.
- संघराज्यवाद: श्रम हा समवर्ती सूचीतील विषय आहे आणि राज्ये गिग कामगारांसाठी कायदे करत आहेत, त्यामुळे मानके विखुरली जाण्याचा धोका आहे.
- पुढील मार्ग: भारताला अनुकूल बेरोजगारी विमा रचना, सेवा-समाप्ती भरपाई/प्रक्रियेचा सेवा आणि माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्रांपर्यंत विस्तार, अंमलबजावणी क्षमता, आणि श्रमबाजार प्रशासनाचा कौशल्य विकासाकडे कल.
संभाव्य मेन्स प्रश्न
**जीएस३ (अर्थव्यवस्था) / जीएस२, १५ गुण:** "कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या वापराशी निगडित वाढत्या कामगार कपातीमुळे भारताच्या कामगार संरक्षण चौकटीतील त्रुटी उघड झाल्या आहेत. नव्या कामगार संहिता छाटणी आणि उत्पन्न सुरक्षा यांना किती प्रमाणात संबोधित करतात, याचे परीक्षण करा आणि भारतासाठी व्यवहार्य बेरोजगारी साहाय्य व्यवस्था कशी असू शकेल, ते सुचवा."
संबंधित विषय
- औद्योगिक विवाद अधिनियम, १९४७ (लेऑफ, छाटणी, आस्थापना बंद करणे) आणि औद्योगिक संबंध संहितेने त्याची घेतलेली जागा
- सामाजिक सुरक्षा संहिता: ईपीएफओ, ईएसआयसी, उपदान, मातृत्व लाभ
- गिग अर्थव्यवस्था: ई-श्रम, अॅग्रिगेटर, राज्यांचे गिग कामगार कायदे (उदा. राजस्थान, कर्नाटक)
- असंघटित क्षेत्र: अनौपचारिक रोजगार, ग्रामीण रोजगार हमी योजना, मार्गदर्शक तत्त्वे अनुच्छेद ४१/४३, समवर्ती सूचीतील श्रमविषयक नोंदी
- कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि कामाचे भविष्य: कौशल्य विकास आणि पुनर्कौशल्य धोरण
विषय: GS3अर्थव्यवस्था
20 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत