BrainParrot

भारताची स्वावलंबनाकडे ऐतिहासिक झेप: केंद्रीय मंत्री श्री शिवराज सिंह चौहान यांनी भोपाळमध्ये देशातील पहिली स्वदेशी एच५एन१ बर्ड फ्लू लस राष्ट्राला समर्पित केली

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗

सारांश

केंद्रीय कृषिमंत्री शिवराज सिंह चौहान यांनी भोपाळ येथे एच५एन१ एव्हियन इन्फ्लुएंझाविरुद्धची भारताची पहिली स्वदेशी कोंबडी लस राष्ट्राला समर्पित केली. ही लस आयसीएआर-एनआयएचएसएडी, भोपाळ येथून आली आहे. लहान कुक्कुटपालक शेतकऱ्यांना परवडावी म्हणून तिची किंमत प्रति मात्रा ₹१–२ ठेवली आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ — विज्ञान व तंत्रज्ञान (जैवतंत्रज्ञान/पशुवैद्यकीय), कृषी व पशुसंवर्धन; जीएस२ — आरोग्य/एक आरोग्य

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • ही लस एव्हियन इन्फ्लुएंझा (एच५एन१) विरुद्धची भारताची पहिली स्वदेशी कोंबडी लस आहे. ती आयसीएआर-एनआयएचएसएडी, भोपाळ यांनी विकसित केली आहे. ही संस्था मध्य प्रदेशात असून आयसीएआर अंतर्गत बीएसएल-३ उच्च-प्रतिबंध सुविधा आहे.
  • एनएडीसीपी: २०१९ मध्ये मथुरा येथे खुरकूत रोग आणि ब्रुसेलोसिस विरुद्ध सुरू; १००% केंद्र पुरस्कृत.
  • एनआयएचएसएडी च्या यापूर्वीच्या स्वदेशी लसी (लेखानुसार): गम्बोरो रोग, ब्रुसेला अबॉर्टस एस-१९ डेल्टा, क्लासिकल स्वाइन फीव्हर आणि आफ्रिकन स्वाइन फीव्हर.
  • 'लम्पी-प्रोव्हॅकइंड' ही लम्पी स्किन रोगावरील स्वदेशी लस असून ती हिसार आणि इज्जतनगर येथील शास्त्रज्ञांनी विकसित केली.
  • पशुधनाच्या आर्थिक नुकसानासाठी नमूद रोग म्हणजे एफएमडी, लम्पी स्किन रोग (एलएसडी), ब्रुसेलोसिस आणि पेस्त देस पेतित्स रुमिनंट्स (पीपीआर). पीपीआर मेंढ्या आणि शेळ्यांना बाधित करतो.
  • भारतातील पहिला एच५एन१ उद्रेक: २००६, नवापूर, महाराष्ट्र.
  • एच५एन१ सस्तन प्राण्यांमध्ये आणि मानवांमध्ये संक्रमित होऊ शकतो (प्राणिजन्य रोग).

आकडेवारी आणि तपशील

  • लसीची किंमत प्रति मात्रा ₹१–२ आहे. बर्ड फ्लूच्या या प्रकाराविरुद्धची ती जगातील पहिली लस असल्याचे वर्णन केले आहे.
  • भोपाळमधील नवी प्रयोगशाळा: ₹३०० कोटी (अंदाजित).
  • पशुसंवर्धनाचा भारताच्या सकल देशांतर्गत उत्पादनात (जीडीपी) १४% वाटा आहे; कुक्कुटपालन क्षेत्राचा आणखी १% वाटा आहे. पशुधनाचे वर्णन शेतकऱ्यांना नियमित मासिक उत्पन्न देणारे 'चालते-फिरते एटीएम' असे केले आहे.
  • सरासरी वार्षिक नुकसान (मंत्र्यांनी दिलेली आकडेवारी): एफएमडी ₹२२,००० कोटी; एलएसडी ₹२०,००० कोटी; ब्रुसेलोसिस ₹९,२१२ कोटी; पीपीआर ₹४,६८३ कोटी. एकूण सुमारे ₹५६,००० कोटी.
  • २००६ मधील नवापूर उद्रेक: १० लाख कोंबड्या मरण पावल्या आणि आणखी लाखो कोंबड्यांना मारून पुरण्यात आले. २०२१ मध्ये सुमारे ९ लाख आणि "या वर्षी" (२०२६) २ लाख कोंबड्या मरण पावल्या.
  • २००६ पासून बर्ड फ्लूचे ५०० हून अधिक उद्रेक.
  • राष्ट्रीय पशुरोग नियंत्रण कार्यक्रमांतर्गत १४७ कोटी १६ लाख मोफत एफएमडी लसमात्रा देण्यात आल्या. ब्रुसेलोसिस नियंत्रणात असल्याचे सांगितले जाते.
  • एलएसडी उद्रेक, २०२२: ३२.८ लाख जनावरांना संसर्ग आणि १.८६ लाख मृत्यू.
  • पंतप्रधानांच्या नेतृत्वाखालील कृतिदलाद्वारे नऊ महिन्यांत दोन स्वदेशी कोविड-१९ लसी विकसित झाल्या; हे उदाहरण म्हणून नमूद केले आहे.
  • संशोधन चमू: डॉ. एस. नागराजन, डॉ. मनोज कुमार, डॉ. सी. तोश, डॉ. एच. व्ही. मुरुगकर, डॉ. अनिकेत सान्याल, डॉ. सेंथिल कुमार डी., डॉ. नवीन कुमार आणि डॉ. योगिशराध्य आर. डॉ. अनिकेत सान्याल हे एनआयएचएसएडी चे संचालक आहेत; आयसीएआरचे महासंचालक डॉ. एम. एल. जाट उपस्थित होते.
  • संशोधकांवरील जैवसुरक्षा अटी: प्रयोगशाळेत जाण्यापूर्वी आणि बाहेर पडल्यानंतर स्वच्छता, आंघोळीसाठी दररोज १२० लिटर पाणी आणि संशोधनादरम्यान घरी पाळीव प्राणी नसणे. त्यांनी अनेक महिने सुट्टीच्या दिवशीही काम केले.
  • लस विकसित झालेल्या ठिकाणच्या शास्त्रज्ञांना श्रेय देण्यासाठी प्रकाशन दिल्लीऐवजी भोपाळमध्ये करण्यात आले.
  • मंत्र्यांनी विरोधी नेत्यांवर परदेशात घटनात्मक संस्थांवर आणि भारताच्या क्षमतेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केल्याबद्दल टीकाही केली. हे राजकीय वक्तव्य असून त्यात धोरणात्मक आशय नाही.

स्थिर–गतिशील दुवा

स्थिर संकल्पना अशी आहे की प्राण्यांमधील रोगनियंत्रण ही आर्थिक आणि सार्वजनिक आरोग्याची अशी दोन्ही प्रकारची समस्या आहे. अतितीव्र रोगकारक एव्हियन इन्फ्लुएंझा (एचपीएआय) कोंबड्यांचे कळप आणि शेतकऱ्यांचे उत्पन्न उद्ध्वस्त करतो. तो सस्तन प्राण्यांमध्ये आणि मानवांमध्येही संक्रमित होऊ शकतो. त्यामुळे प्राणी आरोग्य विज्ञान हे साथरोग सज्जतेशी जोडले जाते ("एक आरोग्य" दृष्टिकोन). स्वदेशी लस निर्मितीची क्षमता तीन कारणांसाठी महत्त्वाची आहे. ती आयातीवरील अवलंबित्व कमी करते. भारतात फिरणाऱ्या विषाणूशी लसीतील प्रकार जुळवता येतो. तसेच किंमत लहान शेतकऱ्यांना परवडेल इतकी कमी राहते. हे विज्ञान व तंत्रज्ञानातील आत्मनिर्भर भारत संकल्पनेशी जोडलेले आहे.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – विज्ञान व तंत्रज्ञान: तंत्रज्ञानाचे स्वदेशीकरण, जैवतंत्रज्ञानाचे उपयोजन | जीएस३ – कृषी: पशुसंवर्धनाचे अर्थशास्त्र, पशुधनातील रोगनियंत्रण | जीएस२ – आरोग्य: प्राणिजन्य रोग (झुनोसेस) व एक आरोग्य

पार्श्वभूमी

आयसीएआर-राष्ट्रीय उच्च सुरक्षा प्राणी रोग संस्था (एनआयएचएसएडी), भोपाळ

राष्ट्रीय पशुरोग नियंत्रण कार्यक्रम (एनएडीसीपी)

अधिक संदर्भ

  • ही लस आयसीएआर-एनआयएचएसएडी ने विकसित केलेली कोंबड्यांसाठीची निष्क्रिय (इनअॅक्टिव्हेटेड) एच५एन१ (क्लेड २.३.२.१ए) एचपीएआय लस आहे. पीआयबीच्या नोंदीनुसार २००६ मधील पहिल्या नोंदीनंतर एच५एन१ आणि एच५एन८ उपप्रकारांच्या एकत्रितपणे ५०० हून अधिक उद्रेकांची नोंद झाली आहे.
  • जीकेटुडेनुसार भारतातील बहुतांश बर्ड फ्लू उद्रेकांना हा क्लेड कारणीभूत आहे आणि यापूर्वी त्यासाठी कोणतीही विशिष्ट व्यावसायिक लस उपलब्ध नव्हती.
  • धोरणात्मक पैलू: जीकेटुडेनुसार भारत घरगुती कुक्कुटपालनातील एचपीएआयसाठी "शोधा आणि मारा" (डिटेक्ट अँड कल) धोरण अवलंबतो आणि एच५एन१ चे प्रतिबंधात्मक लसीकरण परवानगीयोग्य नाही. नव्या लसीसाठी हे धोरण सुधारले आहे का, हे विश्वासार्ह स्रोतातून निश्चित झालेले नाही. तुलनेसाठी, पशुसंवर्धन व दुग्धव्यवसाय विभागाच्या धोरणाने कमी-रोगकारक एच९एन२ प्रकाराविरुद्ध लसीकरणाला परवानगी दिली आहे. त्याचा लसीचा प्रकार आयसीएआर-एनआयएचएसएडी पुरवते.
  • पीआयबीकडील एनएडीसीपीची ताजी आकडेवारी: १४७.१६ कोटी एफएमडी लसमात्रा देण्यात आल्या. नोंदवलेले एफएमडी उद्रेक २०१९ मधील १३२ वरून २०२५ पर्यंत ४० वर आले आणि ब्रुसेलोसिस उद्रेक २०१९ मधील २२ वरून २०२५ मध्ये १५ वर आले.
  • एनआयएचएसएडी चे आंतरराष्ट्रीय स्थान: रिंडरपेस्ट विषाणू सामग्री सुरक्षितपणे ठेवण्यासाठी नेमलेल्या जगातील सहा सुविधांपैकी ही एक आहे (श्रेणी-अ रिंडरपेस्ट होल्डिंग फॅसिलिटी, जागतिक प्राणी आरोग्य संघटना–अन्न व कृषी संघटना).

मेन्सचे पैलू

  • आर्थिक हितसंबंध: एफएमडी, एलएसडी, ब्रुसेलोसिस आणि पीपीआर यांचे एकत्रित वार्षिक ₹५६,००० कोटींचे नुकसान, तसेच जीडीपीतील १४% (पशुसंवर्धन) आणि १% (कुक्कुटपालन) वाटा हे दाखवतात की रोगनियंत्रणामुळे ग्रामीण उत्पन्नाचे संरक्षण का होते. स्वस्त लसी (₹१–२/मात्रा) लहान शेतकऱ्यांसाठी उपलब्धता वाढवतात.
  • वारंवार होणारे उद्रेक: २००६ पासूनचे ५०० हून अधिक उद्रेक ही स्थानिक (एंडेमिक) समस्या असल्याचा पुरावा आहेत. मृत्यू आणि कल्लिंगमुळे होणारे नुकसान २०२१ आणि २०२६ मध्ये पुन्हा झाले (२००६ मध्ये १० लाख; २०२१ मध्ये सुमारे ९ लाख; या वर्षी २ लाख).
  • विज्ञान व तंत्रज्ञानातील आत्मनिर्भरता: कोविड लसी, एलएसडी लस (लम्पी-प्रोव्हॅकइंड) आणि एनआयएचएसएडी च्या यापूर्वीच्या लसी ही नमूद केलेली उदाहरणे आहेत. अशा कामासाठी बीएसएल-३ प्रयोगशाळा वातावरण ही पूर्वअट आहे, आणि ₹३०० कोटींची प्रयोगशाळा क्षमतेत भर घालते.
  • एक आरोग्य आणि प्राणिजन्य धोका: एव्हियन इन्फ्लुएंझा सस्तन प्राण्यांमध्ये आणि मानवांमध्ये संक्रमित होऊ शकतो. त्यामुळे कुक्कुटपालन लसीकरण हे कृषी उपाय असण्याबरोबरच सार्वजनिक आरोग्य उपायही आहे.
  • धोरणात्मक प्रश्न (विश्लेषणात्मक): मारून टाकण्यावर आधारित पद्धतीकडून लसीकरणाकडे जाण्याचे व्यापार आणि पाळत ठेवण्यावर परिणाम होतात. लसीकरण केलेल्या कळपांमुळे उद्रेक शोधणे आणि निर्यात प्रमाणीकरण गुंतागुंतीचे होऊ शकते. स्पष्ट नियामक मार्ग आवश्यक आहे. हे उत्तरांसाठी विचारात घ्यायचे मुद्दे म्हणून पाहावे, नोंदवलेले तथ्य म्हणून नव्हे.
  • संस्थात्मक क्षमता: शास्त्रज्ञांचे समर्पण आणि जैवसुरक्षा शिस्त उच्च-प्रतिबंध संशोधनाची मानवी बाजू दर्शवतात.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३, १५ गुण:** "पशुवैद्यकीय लसींचा स्वदेशी विकास उपजीविकेचे रक्षण करू शकतो आणि सार्वजनिक आरोग्य सज्जता बळकट करू शकतो. बर्ड फ्लू आणि भारतातील इतर पशुधन रोगांविरुद्धच्या अलीकडील घडामोडींच्या संदर्भात चर्चा करा."

संबंधित विषय

  • राष्ट्रीय पशुरोग नियंत्रण कार्यक्रम आणि पशुधन आरोग्य व रोग नियंत्रण कार्यक्रम
  • एक आरोग्य दृष्टिकोन / राष्ट्रीय एक आरोग्य अभियान; प्राणिजन्य रोग
  • जैवसुरक्षा स्तर (बीएसएल-१ ते बीएसएल-४) आणि जैवसुरक्षा
  • आयसीएआर आणि पशुसंवर्धन व दुग्धव्यवसाय विभागाची भूमिका
  • रिंडरपेस्ट निर्मूलन आणि जागतिक प्राणी आरोग्य संघटना

विषय: GS3

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

20 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत