BrainParrot

भारतातील दूरचित्रवाणी प्रक्षेपणातील स्थित्यंतर

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗

सारांश

जागतिक दूरदर्शन दिनानिमित्त (२१ नोव्हेंबर) पीआयबीने भारतातील दूरचित्रवाणीचा प्रवास मांडला. हा प्रवास १९५९ मधील दिल्लीतील प्रायोगिक प्रक्षेपणापासून आजच्या बहु-मंच परिसंस्थेपर्यंत आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ — विज्ञान-तंत्रज्ञान: संचार तंत्रज्ञान (उपग्रह, डीटीएच, डी२एम); जीएस२ — शासन: सार्वजनिक सेवा प्रसारण, प्रसार भारती; जीएस१ — संस्कृती/समाज

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • जागतिक दूरदर्शन दिन २१ नोव्हेंबर रोजी असतो; तो संयुक्त राष्ट्र महासभेने १९९६ मध्ये घोषित केला.
  • दूरदर्शनची सुरुवात १५ सप्टेंबर १९५९ रोजी आकाशवाणीअंतर्गत दिल्लीतील प्रायोगिक प्रक्षेपणाने झाली. १ एप्रिल १९७६ रोजी ते माहिती व प्रसारण मंत्रालयांतर्गत स्वतंत्र विभाग बनले.
  • साइट (सॅटेलाइट इन्स्ट्रक्शनल टेलिव्हिजन एक्सपेरिमेंट) ऑगस्ट १९७५ ते जुलै १९७६ दरम्यान चालले आणि सहा राज्यांतील गावांपर्यंत पोहोचले.
  • इन्सॅट-१ए हा भारताचा पहिल्या पिढीतील कार्यरत देशांतर्गत संचार उपग्रह होता, जो १९८३ मध्ये सोडून देण्यात आला. इन्सॅट-१बी ऑगस्ट १९८३ मध्ये प्रक्षेपित झाला.
  • दूरदर्शनचे पहिले रंगीत प्रसारण १५ ऑगस्ट १९८२ रोजी झाले. त्यानंतर नोव्हेंबर १९८२ मध्ये नवी दिल्लीत आशियाई क्रीडा स्पर्धा झाल्या.
  • डीटीएच केयू-बँड वापरते; डीडी फ्री डिश (मूळ नाव डीडी डायरेक्ट प्लस, डिसेंबर २००४ मध्ये सुरू) ही विनामूल्य प्रसारण सेवा आहे. डिश टीव्हीने ऑक्टोबर २००३ मध्ये भारतातील पहिली व्यावसायिक डीटीएच सेवा सुरू केली.
  • उपग्रह प्रणाली: भू-विभाग (पृथ्वी स्थानके) आणि अवकाश-विभाग (ट्रान्सपॉन्डरसह उपग्रह). उपग्रहाचे "फूटप्रिंट" म्हणजे ज्या क्षेत्रात त्याचा संकेत मिळू शकतो ते क्षेत्र.
  • प्रसार भारतीने नोव्हेंबर २०२४ मध्ये वेव्हज ओटीटी मंच सुरू केला.
  • ओटीटी डेटा केंद्रांमधून इंटरनेटद्वारे सामग्री पोहोचवते. कन्टेंट डिलिव्हरी नेटवर्क्स ती वापरकर्त्यांच्या जवळ साठवतात.
  • डी२एम चाचण्यांमध्ये एटीएससी ३.० प्रणाली वापरली गेली; एचपीएचटी आणि एलपीएलटी हे संमिश्र पद्धतीत तपासलेले ट्रान्समीटरचे प्रकार आहेत.
  • मुसळधार पावसामुळे केयू-बँड संकेतांमध्ये व्यत्यय येऊ शकतो.

आकडेवारी आणि तपशील

  • १९७६ पर्यंत भूपृष्ठीय जाळ्यात आठ केंद्रे होती, जी ७५,००० चौरस किलोमीटर क्षेत्रातील ४५ दशलक्ष लोकांपर्यंत पोहोचत होती.
  • विस्तार: १९७२ पर्यंत मुंबई आणि अमृतसर, १९७५ पर्यंत इतर सात शहरे. दैनंदिन हिंदी बातम्यांचे प्रक्षेपण १५ ऑगस्ट १९६५ रोजी सुरू झाले.
  • इन्सॅट-१ए (एप्रिल १९८२ मध्ये प्रक्षेपित) मुळे दिल्लीहून प्रादेशिक केंद्रांना समान कार्यक्रम प्रक्षेपण देणे शक्य झाले. इन्सॅट-१बी ऑक्टोबर १९८३ मध्ये पूर्ण कार्यक्षम झाला. १५ ऑगस्ट १९८२ रोजीचे पहिले रंगीत प्रसारण दूरदर्शनच्या राष्ट्रीय कार्यक्रमाच्या प्रारंभाशी जुळले.
  • नोव्हेंबर २०२६ पर्यंत वेव्हजचे सुमारे १.६ कोटी नोंदणीकृत वापरकर्ते होते.
  • नोव्हेंबर २०२५ मध्ये प्रसार भारतीने एटीएससी ३.० आधारित प्रणालीसह डी२एम रिसेप्शनमुळे होणारा दूरसंचार व्यत्यय आणि उष्णतेचा परिणाम यांचे चाचणी निकाल प्रसिद्ध केले.
  • दूरदर्शन ३५ वाहिन्या चालवते, २०१० मध्ये त्या १७ होत्या. डीडी फ्री डिशवर ४८२ वाहिन्या आहेत, पूर्वी ५९ होत्या.
  • खासगी उपग्रह दूरचित्रवाणी: मार्च २०२६ पर्यंत ९१७ परवानगीप्राप्त वाहिन्या, २०१०–११ मध्ये ६०३ होत्या. त्यापैकी ९०८ वाहिन्या डाउनलिंकिंगसाठी उपलब्ध होत्या, ज्यात ३४२ सशुल्क आणि ५६६ विनामूल्य प्रसारण वाहिन्या आहेत. सशुल्क वाहिन्यांपैकी २३८ स्टँडर्ड-डेफिनिशन आणि १०४ हाय-डेफिनिशन आहेत.
  • खासगी सशुल्क डीटीएचचे ४९.०५ दशलक्ष सक्रिय ग्राहक आहेत (३१ मार्च २०२६ रोजी). दूरदर्शनची डीटीएच सेवा १००% भौगोलिक आणि लोकसंख्येचे क्षेत्र व्यापते.
  • केयू-बँड साधारणतः १२–१८ गिगाहर्ट्झ असतो; डीटीएच डाउनलिंक सामान्यतः सुमारे १०.७–१२.७५ गिगाहर्ट्झ वापरते (लेखानुसार).
  • १९९० च्या सुरुवातीला पहिल्या खासगी उपग्रह वाहिन्या: सीएनएन, स्टार टीव्ही, झी टीव्ही, सन टीव्ही. केबल जाळ्यांचा विस्तार १९९० च्या मध्यापासून झाला.
  • ॲनालॉगच्या मर्यादा: प्रत्येक फ्रिक्वेन्सी वाहिनी साधारणतः एकच कार्यक्रम वाहून नेते, त्यामुळे विस्तारासाठी अधिक फ्रिक्वेन्सी आणि ट्रान्समीटरची गरज भासली.

स्थिर–गतिशील दुवा

स्थिर संकल्पना म्हणजे प्रसारण तंत्रज्ञाने व त्यांतील तडजोडी, तसेच सार्वजनिक सेवा प्रसारकाची संकल्पना. भूपृष्ठीय प्रसारणावर अंतर आणि अडथळ्यांची मर्यादा असते. उपग्रह अपलिंक, ट्रान्सपॉन्डर आणि डाउनलिंकद्वारे विस्तृत व्याप्तीक्षेत्रात संकेत पोहोचवतो. डीटीएच संकेत थेट छोट्या डिशकडे पाठवते, आणि केयू-बँडमुळे छोट्या डिश शक्य होतात. ओटीटी इंटरनेट आणि कन्टेंट डिलिव्हरी नेटवर्क्स वापरते. डी२एम प्रक्षेपणाद्वारे सिम किंवा डेटाशिवाय सुसंगत फोनपर्यंत पोहोचते. माध्यमांचे अभिसरण होत असताना सार्वजनिक प्रसारक आणि स्पेक्ट्रमचा वापर कसा करायचा, हा धोरणात्मक प्रश्न आहे.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – विज्ञान-तंत्रज्ञान: अवकाश व संचार तंत्रज्ञान, माहिती तंत्रज्ञानाचे उपयोग; जीएस२ – शासन: सार्वजनिक सेवा प्रसारणाची भूमिका, माहिती व प्रसारण मंत्रालय; जीएस१ – समाज/संस्कृती: जनमाध्यमे

पार्श्वभूमी

प्रसार भारती (भारतीय प्रसारण निगम)

डायरेक्ट-टू-मोबाइल (डी२एम) प्रसारण

अधिक संदर्भ

  • दिल्लीत डी२एमसाठी ४७०–५८२ मेगाहर्ट्झ पट्ट्यात एटीएससी ३.० तंत्रज्ञानावर एचपीएचटी (पीतमपुरा) आणि अनेक एलपीएलटी (कर्तव्य पथाच्या आसपास) ट्रान्समीटर वापरून संमिश्र संकल्पना-सिद्धता चाचणी घेण्यात आली. त्यानंतर ६ मार्च २०२६ रोजी प्रसार भारतीच्या बैठकीत या पट्ट्यातील आयएमटी सेवांवर डी२एमच्या परिणामाचे मूल्यमापन करण्याची चाचणी पद्धत ठरवण्यात आली. प्रयोगशाळा चाचण्या १३ मार्च २०२६ रोजी बंगळुरूतील टीईसी-मान्यताप्राप्त प्रयोगशाळेत झाल्या, आणि क्षेत्रीय चाचण्या २५ मार्च २०२६ रोजी दिल्लीत झाल्या.
  • चाचण्या का महत्त्वाच्या होत्या: काही भागधारकांनी दूरसंचार सेवांमधील व्यत्यय आणि मोबाइल उपकरणे तापण्याबद्दल शंका उपस्थित केल्या होत्या. प्रसार भारतीच्या १५ मे २०२६ च्या नंतरच्या अहवालात ४७०–५८२ मेगाहर्ट्झ पट्ट्यातील आयएमटी (मोबाइल दूरसंचार) सेवांवर डी२एमच्या परिणामाच्या मूल्यमापनाचा समावेश आहे.
  • धोरणात्मक स्थिती: डी२एम सार्वजनिक सेवा म्हणून सुरू करण्याबाबतच्या सचिव समितीच्या टिपणीवर २०.०१.२०२५ रोजी मंत्रिमंडळ सचिवांच्या अध्यक्षतेखाली चर्चा झाली. त्यानंतर प्रसार भारतीने डीपीआर/आराखडा तयार करण्यासाठी प्रकल्प व्यवस्थापन सल्लागाराची नेमणूक करण्यास सुरुवात केली. प्रत्यक्ष अंमलबजावणीची सध्याची स्थिती विश्वसनीय स्रोताद्वारे पुष्टी झालेली नाही.

मेन्सचे पैलू

  • पोहोच वाढवणारे तंत्रज्ञान: साइटने उपग्रह शिक्षणासाठी भौगोलिक अडथळ्यांवर मात करू शकतात हे दाखवले, आणि इन्सॅटने राष्ट्रीय जाळे बळकट केले. डीटीएच आणि डीडी फ्री डिशने कमकुवत केबल जोडणी असलेल्या भागांपर्यंत प्रवेश वाढवला; दूरदर्शनची डीटीएच सेवा १००% क्षेत्र व्यापते.
  • सार्वजनिक सेवा प्रसारण: प्रसार भारतीच्या जबाबदारीत शिक्षण, आरोग्य, शेती आणि सार्वजनिक माहिती यांचा समावेश आहे. कल्याणकारी योजनांचा प्रसार आणि आपत्कालीन माहितीचे श्रेय लेख दूरचित्रवाणीला देतो.
  • बाजार रचना: ९१७ खासगी वाहिन्या, ४९.०५ दशलक्ष खासगी सशुल्क डीटीएच ग्राहक आणि ५६६ विनामूल्य प्रसारण वाहिन्या हे सार्वजनिक–खासगी मिश्र परिसंस्था दर्शवतात. डीडी फ्री डिश ५९ वरून ४८२ वाहिन्यांपर्यंत वाढल्याने विनामूल्य प्रवेशाचा विस्तार झाला आहे.
  • अभिसरण आणि स्पेक्ट्रम: ओटीटी, वेव्हज (१.६ कोटी नोंदणीकृत वापरकर्ते) आणि डी२एम हे वेळापत्रकबद्ध दूरचित्रवाणीकडून मागणीनुसार आणि मोबाइल सेवेकडे होणारे स्थित्यंतर दर्शवतात. डी२एममुळे दूरसंचार व्यत्यय आणि उपकरणे तापण्याबाबत चिंता निर्माण झाली, ज्यांची चाचणी घेण्यात आली, आणि लेख नोव्हेंबर २०२५ मधील चाचणी निकाल नोंदवतो; त्यामुळे दूरसंचार कंपन्यांसोबतची स्पेक्ट्रमबाबतची तडजोड हा धोरणात्मक प्रश्न राहतो.
  • डिजिटल दरी आणि नियमन (विश्लेषणात्मक): विनामूल्य प्रसारण सेवांची उपलब्धता, ब्रॉडबँडची पोहोच आणि सामग्रीची जबाबदारी हे संतुलित उत्तरासाठी महत्त्वाचे प्रश्न आहेत.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३ / जीएस२, १५ गुण:** "भारतातील दूरचित्रवाणी प्रसारणाच्या उत्क्रांतीचा मागोवा घ्या आणि ओटीटी व डायरेक्ट-टू-मोबाइलसारखी उदयोन्मुख तंत्रज्ञाने सार्वजनिक सेवा प्रसारकाच्या भूमिकेला कसा आकार देत आहेत, यावर चर्चा करा."

संबंधित विषय

  • प्रसार भारती अधिनियम, १९९० आणि क्रिकेट असोसिएशन ऑफ बंगाल प्रकरण (१९९५)
  • इन्सॅट प्रणाली, इस्रोचे संचार उपग्रह आणि ट्रान्सपॉन्डर
  • स्पेक्ट्रम व्यवस्थापन (दूरसंचार विभाग, ट्राय) आणि ५जी
  • केबल दूरचित्रवाणी जाळे (नियमन) अधिनियम आणि प्रसारणातील ट्रायची भूमिका
  • ओटीटी नियमन आणि आयटी नियम, २०२१

विषय: GS3

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

20 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत