BrainParrot

शिवसेना वाद: "मतभेद म्हणजे पक्षांतर नव्हे", शिंदे गटाचा सर्वोच्च न्यायालयात युक्तिवाद

GS2संपूर्ण नोटप्रकाशित:

स्रोत: द हिंदू, 18 नोव्हेंबर, 2026

सारांश

  • सरन्यायाधीश सूर्य कांत, न्यायमूर्ती जॉयमाल्य बागची आणि न्यायमूर्ती व्ही. मोहना यांच्या खंडपीठासमोर महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे व इतर आमदारांनी ज्येष्ठ वकील ध्रुव मेहता यांच्यामार्फत मतभेद म्हणजे पक्षांतर नव्हे असा युक्तिवाद केला. जून २०२२ मधील बंडखोरांनी शिवसेना सोडली नाही, तर तिची मूळ वैचारिक ओळख आणि राजकीय भूमिका पुन्हा प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न केला, असे त्यांनी सांगितले.
  • दोन परस्परसंबंधित आव्हाने सुनावणीस आहेत. पहिले आव्हान अध्यक्षांच्या २०२४ मधील निर्णयाला आहे, ज्यात त्यांनी शिंदे गटाच्या आमदारांना दहाव्या अनुसूचीनुसार अपात्र ठरवले नाही. दुसरे आव्हान भारत निवडणूक आयोगाच्या निर्णयाला आहे, ज्यात शिंदे गटाला अधिकृत शिवसेना म्हणून मान्यता देऊन पक्षचिन्ह देण्यात आले. युक्तिवाद अनिर्णित राहिले असून सुनावणी बुधवारी पुन्हा सुरू होईल.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ — राज्यव्यवस्था: दहावी अनुसूची (पक्षांतरबंदी कायदा), अध्यक्षांची भूमिका, भारत निवडणूक आयोग व निवडणूक चिन्हे आदेश, न्यायिक पुनर्विलोकन

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • दहावी अनुसूची: ५२वी घटनादुरुस्ती अधिनियम, १९८५ द्वारे समाविष्ट; ९१वी घटनादुरुस्ती अधिनियम, २००३ द्वारे सुधारित (एक-तृतीयांश फुटीची तरतूद रद्द; दोन-तृतीयांश विलीनीकरण कायम).
  • परिच्छेद २(१)(अ): एका पक्षाचा उमेदवार म्हणून निवडून आल्यानंतर दुसऱ्या पक्षात गेलेला निवडून आलेला सदस्य अपात्र ठरतो. परिच्छेद २(१)(ब): पक्षाच्या निर्देशाविरुद्ध मतदान केल्यास किंवा मतदानात भाग न घेतल्यास अपात्रता.
  • पक्षांतराचे प्रश्न अध्यक्ष/सभापती ठरवतात; निर्णय न्यायिक पुनर्विलोकनाच्या अधीन आहे (किहोतो होलोहन विरुद्ध झचिल्हू, १९९२).
  • परिच्छेद ५ अन्वये अध्यक्ष, सभापती आणि उपसभापती यांना पदग्रहणावेळी पक्षाचे सदस्यत्व सोडल्याबद्दल (आणि पद सोडल्यावर पुन्हा सामील झाल्यास) अपात्रतेतून सूट आहे.
  • चिन्हे आदेश, १९६८, परिच्छेद १५: मान्यताप्राप्त पक्षातील प्रतिस्पर्धी गटांमधील वाद भारत निवडणूक आयोग सोडवतो.
  • सुभाष देसाई (२०२३): अध्यक्ष आणि आयोग एकाच वेळी कार्य करू शकतात; फूट हा आता बचाव नाही; खरा गट कोणता हा प्रश्न अध्यक्षांनी आयोगाच्या आदेशापासून स्वतंत्रपणे ठरवला पाहिजे.

आकडेवारी आणि तपशील

  • खंडपीठ: सरन्यायाधीश सूर्य कांत, न्यायमूर्ती जॉयमाल्य बागची आणि व्ही. मोहना. शिंदे गटाचे वकील: ज्येष्ठ वकील ध्रुव मेहता.
  • बंडाची तारीख: जून २०२२, उद्धव ठाकरे यांच्या नेतृत्वाखालील पक्षनेतृत्वाविरुद्ध.
  • मुख्य याचिका: सुनील प्रभू (ठाकरे गट) यांनी दाखल केलेली, अध्यक्षांच्या २०२४ मधील निर्णयाला आव्हान देणारी, ज्यात त्यांनी शिंदे गटाच्या आमदारांना दहाव्या अनुसूचीनुसार अपात्र ठरवण्यास नकार दिला.
  • संलग्न याचिका: श्री. ठाकरे यांनी दाखल केलेली, शिंदे गटाला अधिकृत शिवसेना म्हणून मान्यता देणाऱ्या आणि पक्षचिन्ह देणाऱ्या भारत निवडणूक आयोगाच्या निर्णयाला आव्हान देणारी.
  • मेहता यांचे युक्तिवाद: (१) तत्कालीन नेतृत्वाच्या मार्गाला विरोध करूनही लोकप्रतिनिधी शिवसेनेचा सदस्य राहू शकतो; (२) अपात्रतेचे कलम विश्वासदर्शक किंवा अविश्वास ठरावावरील मतदानात आणि पक्षाच्या कार्यक्रमांशी संबंधित बाबींत लागू करता येते; (३) पक्षांतरबंदी तरतुदी पक्षांतर आणि घोडेबाजाराला आळा घालतात, पण मतभेद दडपत नाहीत.
  • सुनावणी अनिर्णित राहिली; ती बुधवारी पुन्हा सुरू होईल.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • दहाव्या अनुसूचीनुसार पक्षांतर केल्यास लोकप्रतिनिधी अपात्र ठरतात, पण प्रत्येक मतभेदाला शिक्षा करणे हा तिचा उद्देश नाही. पक्षादेशाविरुद्ध मतदान करणे किंवा नेतृत्वाला विरोध करणे हे "स्वेच्छेने सदस्यत्व सोडणे" यापेक्षा वेगळे आहे, असा येथील युक्तिवाद आहे.
  • दोन स्वतंत्र मंच एकमेकांशेजारी कार्यरत आहेत: अध्यक्ष (दहाव्या अनुसूचीनुसार अपात्रता) आणि भारत निवडणूक आयोग (चिन्हे आदेशाच्या परिच्छेद १५ अन्वये कोणता गट म्हणजे पक्ष हे ठरवणे). सर्वोच्च न्यायालयाने म्हटले आहे की ते दोन्ही एकाच वेळी चालू शकतात, आणि "खरा गट" कोणता हा प्रश्न अध्यक्षांनी आयोगाच्या आदेशापासून स्वतंत्रपणे ठरवला पाहिजे.
  • मूळ तणाव: विधिमंडळ पक्ष विरुद्ध राजकीय पक्ष. लोकप्रतिनिधीची निष्ठा केवळ आमदारांच्या बहुमताशी नसून पक्षाच्या संघटनेने परिभाषित केलेल्या पक्षाशी असते.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ – राज्यव्यवस्था: दहावी अनुसूची (पक्षांतरबंदी); न्यायाधिकरण म्हणून अध्यक्षांची भूमिका; निवडणूक चिन्हे (आरक्षण व वाटप) आदेश, १९६८ अन्वये भारत निवडणूक आयोगाचे अधिकार; न्यायपालिका — न्यायिक पुनर्विलोकन.

पार्श्वभूमी

दहावी अनुसूची (पक्षांतरबंदी कायदा)

निवडणूक चिन्हे (आरक्षण व वाटप) आदेश, १९६८ – परिच्छेद १५

अधिक संदर्भ

  • सुभाष देसाई विरुद्ध महाराष्ट्र राज्यपालांचे प्रधान सचिव (११ मे २०२३) या प्रकरणात सर्वोच्च न्यायालयाने म्हटले की अध्यक्ष आणि भारत निवडणूक आयोग अनुक्रमे दहावी अनुसूची व परिच्छेद १५ अन्वये एकाच वेळी निर्णय देऊ शकतात. परिच्छेद ३ रद्द झाल्यानंतर "फूट" हा बचाव आता उपलब्ध नाही, असे न्यायालयाने ठरवले आणि नबाम रेबिया निकालाच्या अचूकतेचा प्रश्न सात न्यायमूर्तींच्या खंडपीठाकडे सोपवला.
  • प्रतोद आणि गटनेता यांची नियुक्ती विधिमंडळ पक्ष नव्हे तर राजकीय पक्ष करतो, आणि अध्यक्षांनी पक्षाने रीतसर मान्यता दिलेल्यांनाच मान्यता द्यावी, असे न्यायालयाने ठरवले. अपात्रतेवर निर्णय देताना अध्यक्ष आयोगाच्या निर्णयावर अवलंबून राहू शकत नाहीत आणि कोणता गट खरा पक्ष हे त्यांनी स्वतंत्रपणे ठरवले पाहिजे, असेही न्यायालयाने म्हटले. सरकारने सभागृहाचा विश्वास गमावल्याचे वस्तुनिष्ठ साहित्य राज्यपालांकडे नसल्याने, बहुमत चाचणीचे त्यांचे आवाहन कायद्यानुसार नव्हते, असे न्यायालयाला आढळले.
  • अध्यक्षांच्या निकालावरील एका संपादकीय स्पष्टीकरणात नमूद केले की, त्यांनी पक्षाच्या १९९९ च्या घटनेच्या आधारे शिंदे गटाला वैध शिवसेना मानले. टीकाकारांनी असा युक्तिवाद केला की पक्षाची वैधता ठरवण्याचा अधिकार परिच्छेद १५ अन्वये भारत निवडणूक आयोगाकडे आहे.
  • सप्टेंबर २०२३ मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने महाराष्ट्र विधानसभा अध्यक्षांना अपात्रता याचिकांवर निर्णय घेण्यासाठी वेळापत्रक स्पष्ट करण्याचे निर्देश दिले, आणि वाजवी वेळेत निर्णय घेण्याच्या ११ मे २०२३ च्या निर्देशाचा संदर्भ दिला.

मेन्सचे पैलू

  • मतभेद विरुद्ध पक्षांतर: अपात्रतेचा अतिविस्तृत अर्थ विधिमंडळातील मतभेदांना थंड करू शकतो आणि पक्षनेत्याचे नियंत्रण दृढ करू शकतो. अतिसंकुचित अर्थामुळे सामूहिक पक्षांतरांना वैधता मिळू शकते. अपात्रता विश्वासदर्शक मतदानाशी आणि पक्षाच्या कार्यक्रमाशी जोडून (मेहता यांच्या युक्तिवादाप्रमाणे) संतुलन साधण्याचा न्यायालयाचा ऐतिहासिक प्रयत्न राहिला आहे, पण २००३ मध्ये फुटीचे कलम रद्द झाल्याने बाहेर पडण्याचा एक मार्ग बंद झाला आणि "फूट" हा बचाव संपुष्टात आला.
  • अध्यक्षांची तटस्थता: अध्यक्ष हे पक्षीय सदस्य असतात आणि अपात्रतेवर निर्णयासाठी कायद्यात कालमर्यादा नाही. सर्वोच्च न्यायालयाने संसदेला स्वतंत्र न्यायाधिकरणाचा विचार करण्यास वारंवार सांगितले आहे. निवृत्त सर्वोच्च न्यायालय न्यायमूर्ती किंवा माजी उच्च न्यायालय मुख्य न्यायमूर्तींच्या अध्यक्षतेखाली कायमस्वरूपी न्यायाधिकरण असावे असे सुचवले आहे, ज्यासाठी घटनादुरुस्ती आवश्यक ठरेल.
  • दुहेरी मंच: अध्यक्ष आणि भारत निवडणूक आयोग यांच्यासमोरील समांतर कार्यवाहीमुळे डावपेचात्मक क्रम साधण्यास वाव मिळतो. अपात्रतेचा निर्णय प्रलंबित असतानाही, आयोगाने एखाद्या गटाला मान्यता दिल्याने पक्षाचे चिन्ह आणि निधी कोणाच्या ताब्यात राहील हे बदलू शकते.
  • संघराज्यीय/राजकीय परिणाम: २०२२ मधील पक्षांतरामुळे निवडून आलेले सरकार कोसळले. २०२४ मधील अध्यक्षांचा निर्णय आणि आयोगाची मान्यता आता सर्वोच्च न्यायालयासमोर आहेत. या निकालावरून भविष्यातील पक्षांतर्गत बंडांना कशी वागणूक मिळेल हे ठरेल.
  • पुढील मार्ग: कालबद्ध निर्णय, स्वतंत्र निर्णायक यंत्रणा, "स्वेच्छेने सदस्यत्व सोडणे" याची कायद्यातील स्पष्ट व्याख्या, आणि संघटनात्मक व विधिमंडळ पक्षाच्या नियंत्रणातील स्पष्ट सीमारेषा.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस२, १५ गुण:** "'मतभेद म्हणजे पक्षांतर नव्हे.' या विधानाचे दहाव्या अनुसूचीच्या संदर्भात परीक्षण करा आणि अपात्रतेच्या प्रकरणांत अध्यक्षांनी अंतिम निर्णयकर्ता राहावे का, यावर चर्चा करा."

संबंधित विषय

  • किहोतो होलोहन (१९९२); नबाम रेबिया (२०१६); सुभाष देसाई (२०२३)
  • बहुमत चाचणी आणि सरकार स्थापनेतील राज्यपालांची भूमिका
  • पक्षांतरबंदी सुधारणेबाबत विधि आयोग/दिनेश गोस्वामी समितीच्या शिफारशी
  • पक्षमान्यता आणि चिन्हांवरील भारत निवडणूक आयोगाचे अर्ध-न्यायिक अधिकार
  • अनुच्छेद १०५/१९४ (विधिमंडळ विशेषाधिकार) आणि अनुच्छेद १०२(२)/१९१(२) (अपात्रता)

विषय: GS2राज्यव्यवस्था

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

18 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत